PARLAMENT “Egemen Qazaqstannyń” arnaýly beti

TО́RAǴA EL TYNYShTYQTY QALAIDY Qaı kezde de bólektenýden góri birigýdi, alystaýdan góri aralasýdy artyq sanaıtyn, dúrdarazdyqty dıdarlasý arqyly jeńýge bolady dep esepteıtin elimiz Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymynyń tóraǵalyǵyna kiriskennen beri osy ustanǵan baǵytyn tereńdetýmen keledi. Únqatysyp, pikirlesýdiń álemdik ahýalǵa da oń áser etetini ras. Halqymyz “Kóz kórse, júz uıalady” demeı me, osy tóraǵalyq kezinde túndigi jelpildep jatqan kórshimizge baryp, halyqaralyq Uıym atynan basý aıtqan Qazaqstan Almaty qalasynda “EQYU-nyń Eýrazııalyq ólshemi” Ekinshi Transazııalyq parlamenttik forýmyn ótkizgen. Biz osy alqaly halyqaralyq jıynǵa qatysyp qaıtqan Parlament Senatynyń depýtaty Nurlyǵaıym JOLDASBAEVAMEN az-kem áńgimelesken edik. – Nurlyǵaıym Shaldanqyzy, árbir halyqaralyq  forýmnyń berer sabaǵy, jınaqtaıtyn tájirıbesi, túıgizetin oıy bolady. Osy forýmnan qandaı oı túıdik? – Elimizdiń EQYU-ǵa tóraǵalyǵy ýaqytynda  ótkizilgen bul forýmnyń mańyzy zor dep bilemin.  Aldymen oǵan 40-tan astam eldiń ókilderi jınaldy. Osydan-aq, elimizde ótkizilip jatqan sharaǵa, túptep kelgende, memleketimizge degen álemdik qoǵamdastyqtyń yqylasyn deımiz be, qyzyǵýshylyǵyn deımiz be, aıqyn kóre alamyz. О́zderińiz bilesizder, bizdiń elimiz aýmaqtaǵy turaqtylyq pen qaýipsizdikke kóp kóńil bó­lý­men keledi. Al osy máselelerde Aýǵanstannyń alǵa shyǵatyny belgili. Bul búkil álemdi alańdatyp otyrǵan mańyzdy problema ekenine eshkimniń de shúbási bolmas. Ekonomıkasy ábden tıtyqtap, turalaǵan, esirtki taratýdyń álemniń oshaǵy bolyp otyrǵan osy el máse­le­siniń forýmǵa qatysýshylardyń nazaryna usynylýynyń osyndaı zańdylyǵy bar. Par­lamentarııler osy eldegi esirtki máselesine qatysty, onyń ekonomıkasyna qolushyn berý, korrýpsııaǵa qarsy kúres jaıynda kóptegen pikirler aıtty.  2001 jyly AQSh-tyń osy elde tártip ornatamyz degeninen keıin esirtki bız­nesiniń tym óristep ketýiniń astarynda ne ja­tyr, kóp ter tókpeı-aq ońaı qorjyn tol­ty­ratyn qarajat jınalatyn bolǵandyqtan, osy­ǵan múddelilik joq pa degen de saýaldar qoıyl­dy. Rasyn aıtý kerek,  bizdiń elimizde de, Reseı­de de Aýǵanstannan  syrtqa jol tartqan esirtki tonnalap ustalatyn boldy. Sóıtse, osy elge esirtkiniń sapasyn kúsheıtetin arnaıy medısınalyq preparat shetelden jasyryn túrde jetkiziletin kórinedi. Aýǵanstannyń bu­rynǵy syrtqy ister mınıstri Abdýlla Abdýlla forýmǵa qatysýshylarǵa osyndaı syrttan  jasalatyn “qamqorlyqty” toqtatýdyń jol­daryn qarastyrý qajettigin alǵa tartty. Sonymen  birge, aýǵanstandyq burynǵy mınıstr Qazaqstan tarapynan kórsetilip jatqan kómekterge alǵysyn jetkizdi. Bizdiń elimiz 1000 aýǵan stýdentine joǵary bilim berý, ondaǵy ınfraqurylymdardy jetildirý baǵyttarynda kómek kórsetýde. Biraq aýǵan jurtyndaǵy qıyndyqtar shashetekten, forýmda tipten mynadaı da jáıt sóz boldy. Aýǵanstanda Batystyń bir memleketinen barǵan bitimgershilik ásker  óz sarbazdaryna qarsy oq atylmaýy úshin aqsha tólep turǵan. Al bul masqara olardan keıin bitimgershilik mıssııasyn atqarýǵa ekinshi bir el kelgende ashylǵan. Problema ma, problema! – Siz aıtqandaı, álemdik qoǵamdastyqtyń elimizge degen nazary erekshe. Sondyqtan olardy Qazaqstannyń ustanǵan syrtqy saıasaty ǵana emes, elimizdiń ishki tynysy da qyzyqtyratyn syńaıly. Ásirese, álemdik qarjy-ekonomıkalyq daǵdarys tusyndaǵy bizde jasalǵan qadamdarǵa qyzyǵýshylyq mol bolar. – О́te durys aıtasyz. Syrttan kelgen meımandardyń barlyǵynyń bizdiń eldiń daǵdarysqa qarsy qabyldaǵan baǵdarlamasyna tańdanysy mol. Ony forýmda Ekonomıkalyq damý jáne saýda mınıstri Janar Aıtjanovanyń baıandamasyn tyńdaýshylardyń júzinen, sońynan oǵan tastalǵan saýaldardan  aıqyn ańǵardyq. Eldi qapyl kúızeliske uryn­dyrmaý úshin Ulttyq qordan 10 mlrd. AQSh dollaryn bólý, orta jáne shaǵyn bızneske Úki­met tarapynan qoldaý kórsetý, túrli jeńil­dik­ter men sýbsıdııalar jasaý, jańa jumys oryn­daryn ashý,  “Jol kartasy” arqyly aýyldar men kentterdiń jańarýy, joldardyń jań­ǵy­rýy, IJО́-niń óskendigi sııaqty oń jumystarǵa parlamentarıılerdiń nazar aýdarǵany anyq.  Jáne bir aıta keterligi, bizdiń mınıstr baıandamasy aǵylshyn tilinde jasalyp, túsken suraqtarǵa jaýap ta aǵylshyn tilinde berildi. Jalpy, forýmda qazaqstandyqtardyń sóz­derine kóńilim tolyp, keremet rızashylyqta keýdem kóterilip, eńsem bıiktep otyrdy. Aǵyl­shyn tilin qalaı meńgergen. Áriptesim Ádil Ahmetovtiń qazaqsha, oryssha talaı sóılegenin kórip júrmiz ǵoı, bul joly ol kisi aǵylshyn tilinde baıandama jasady. – Ol kisi Qyrǵyzstan jaǵdaıyn baıandaǵan bolar? – Árıne. Osy jerde men EQYU Parlamenttik Assambleıasynyń prezıdenti Joao Soareshtiń Senat Tóraǵasy Qasym-Jomart Toqaevtyń Qyrǵyzstandaǵy jaǵdaıǵa baılanysty ókilder attandyrýdy shuǵyl sheshkenin joǵary baǵalaǵanyn aıta ketsem deımin. Joao Soaresh EQYU-nyń arnaıy ókilderi retinde qyrǵyz eline jol tartqan Parlament Májilisi Tóraǵasynyń orynbasary Jánibek Káribjanov pen senator Ádil Ahmetovtiń is-qımyldaryna, biliktilikterine rızashylyǵyn jetkizdi. Ádil Ahmetov qyrǵyz jurty búgingi kúni memleketterindegi barlyq jaǵdaıdy tezirek quqyqtyq-zańdylyq qalypqa túsirýge umtylmasa, táýelsizdiginen aıyrylý qaýpi bar ekenin aıtty. Bul – asa bir alańdatarlyq jáıt. Halyqaralyq Uıymnyń tóraǵasy bolmaǵan kúnniń ózinde qyrǵyz halqy bizge alys emes. “Qazaq-qyrǵyz bir týǵan” degen qanatty sóz beker aıtylmasa kerek. – Qyrǵyz elindegi jaǵdaıdyń forýmda sóz bolýy zańdylyq ekeni anyq. Al aýǵan jaıyna kelsek, onyń álemniń bas aýrýyna aınalǵanyna biraz boldy. Sol sebepten de bizdiń tóraǵalyq tusynda ótkiziledi dep josparlanǵan joǵary deńgeıdegi Sammıttiń kún tártibinde osy másele alǵa shyǵatyn bolar? – Aýǵanstan máselesi halyqaralyq bas­qo­sýlarda jıi kóteriledi. Meniń oıymsha, tı­tyqtap otyrǵan eldiń syrttan kómek bolmasa, jyldar boıyna qordalanǵan problemany ózdikterinen sheshe almaıtyny aıqyn. Sondyqtan bul iske barlyq elder qolushtaryn berýi tıis. Al, eger de memleket basshylary jınalyp, aqyldasyp, aýǵan máselesinde naqty bir sheshimder qabyldap jatsa, onyń óz jemisin beretini taǵy kúmánsiz. Sondyqtan osy forýmnyń ózin sol Sammıttiń preambýlasy dep qaraýǵa bolatyn shyǵar. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Anar TО́LEÝHANQYZY.