Zerdesi zerek zııaly

Olardyń jastyq dáýreni tórt jylǵa sozylǵan soǵys aýanyna týra keldi. Talaıy Otan qorǵaý jolynda qyrshynynan qyrqylyp, maıdan dalasynda jer qushty. Surapyl soǵystan aman qalǵany baqytyna táýbe dep jeńimpazdar qatarynda elge oraldy. Beıbit ómirge erekshe qushtarlyqpen kelip, el turmysynyń ońalýyna bilek sybana kiriskenderdiń aldyńǵy shebinde Saǵyndyq aǵamyz júrdi. Saǵyndyq Júnisuly óz zamanynda oqý, bilimge, jasampazdyqqa talpynyp, qatar­­­lastarymen birge 1942 jyly maıdanǵa attanyp, sońyna deıin bolǵan, soǵystan keıin kúızelgen halyq sharýashylyǵyn qalpyna keltirip, beıbit ómirdi turaqtandyrýǵa uzaq jyldar qajymaı, talmaı eńbek etip, búgin abyz ata dárejesine kóterilgen sırek ardager aǵalarymyzdyń biri. Saǵyndyq aǵanyń ómiri – elimizdiń basynan keshken qaıshylyǵy mol zamanmen astasyp jatqan baıany áli tolyq jarııa bola qoımaǵan qyry men syry tereń ómirdiń aınasyndaı. Tarıhtyń basqa kezeńderin tizbelemeı-aq, bir ǵana ekinshi dúnıejúzilik soǵys jyldary men soǵystan keıingi kúızelgen halyq sharýashylyǵyn qalpyna keltirip, jańa óndiris salalaryn damytý dáýirine kóz júgirtsek te jetkilikti. Soǵystan keıingi jyldarda Máskeý memlekettik ýnıversıtetiniń fılosofııa fakýltetin, keıin KOKP Ortalyq Komıtetiniń janyndaǵy Qoǵamdyq ǵy­lymdar akademııasyn bitirip, 1946-1960 jyldar aralyǵynda Sákeńniń ómiri jastar tárbıesimen, komsomoldaǵy basshylyq qyzmetimen tikeleı baılanysty boldy. Ol kezde jastarǵa jetekshilik etken komsomol uıymy jastar ómirinde sheshýshi ról atqaratyn. Jastar komsomol arqyly qoǵamdyq eńbek tárbıesin kórip, ómir mektebinen ótetin.

Soǵys otynan aman oralǵan jas ofıser Saǵyndyq Júnisuly komsomoldyń bastaýysh uıymynda da, Qarqaraly aýdandyq, Qaraǵandy oblystyq komsomol komıtetteriniń birinshi hatshysy qyzmetterin abyroımen atqaryp, 1951 jyldan 1960 jyldyń sáýirine deıin on jylǵa jýyq Qazaqstan komsomoly Ortalyq Komıtetiniń ıdeologııa jónindegi hatshysy, ekinshi jáne birinshi hatshysy dárejesine kóterilip, jastyq jiger jalynmen, tynymsyz izdenispen eńbek etti. Komsomol jumysy halyq sharýashylyǵyn qalpyna keltirýmen baılanysty bolyp, el arasynda jastardyń eńbektegi, qoǵamdaǵy belsendiligin uıymdastyrý arqyly olardyń halyqtyń turmysyn kóterýge meılinshe yqpaldylyǵyn arttyrýǵa aıryqsha kúsh salyndy. Sákeń jastardy oqýǵa, eńbekke uıymdastyrýda, ásirese soǵystan keıingi beıbit ómir saltyna jastardy beıimdeý baǵytynda kóptegen jańa úrdiske bastamashy bolyp, kóp eńbek sińirdi. Soǵys jyldary oqymaı qalǵan jastardy bilimge tartý, olardyń eńbekke aralasyp, ónerkásip óndirisine, aýyl sharýashylyǵyn, sonyń ishinde tyń jerlerdi ıgerýge qatynasýyn uıymdastyrýda jastardyń patrıottyq, otansúıgishtik, adaldyq, eńbekke beıimdilik qasıetterin qalyptastyrýda komsomol­dyń atqarǵan jumysy orasan mol bolyp, ­jastar jetekshisi úlken qozǵalystyń basynda júrdi. О́tken ǵasyrdyń 50-jyldarynda komsomol uıymdary jastardyń Qazaqstanda qanat jaıyp, qurylyp jatqan jańa óndiris oryndarynda, jańa ómir qurylysyna belsene aralasýyna bastamashy bolyp, jańa dástúrdiń týyn kóterdi.

Kezinde, 50-60-jyldardaǵy Temirtaý dańqy týraly qazirgi urpaq Elbasy Nur­sultan Nazarbaevtyń jastyq shaǵymen tanysý arqyly shynaıy maǵlumattar aldy. Sol kezeńderde Qazaqstanda tyń jerlerdi ıgerýge, Temirtaýda Qaraǵandy metallýrgııalyq kombınatynyń iske qosy­lýyna baılanysty qoǵamda eleýli serpilis bolyp, jańa ónerkásip oryndary Qazaqstannyń kóptegen óńirlerinde boı kótere bastady. Olardyń qurylystaryna jastar kóptep shaqyryldy. Jastardyń jańa qurylystarǵa qulshyna aralasýyn yntalandyrý maqsatynda komsomol uıymdary «Komsomoldyq ekpindi qurylys» atty búkilqazaqstandyq qozǵalysyn uıymdastyryp, jarııalap, jastardyń uıymshyldyǵyna jańa mazmun bitirip, olardy eńbekke jumyldyrýǵa aıryqsha qoǵamdyq sıpat berdi. Bul qozǵalys jyldan-jylǵa keńinen óristep, jastar ómirine, olardyń belsendiliginiń artyp, jappaı eńbekke jumylýyna eleýli úles qosty. Komsomoldyq ekpindi qurylystarǵa jastardyń kóptep kelýi búkil Qazaqstanda jastardyń dúnıetanymyna, olardyń eńbek tárbıesine tıimdi áser etip, jas óskinderdiń azamat bolyp, ómirden óz oryndaryn tabýyna kómek kórsetti. Jańadan iske qosylyp jatqan ónerkásip oryndarynda jastardyń kásiptik-tehnıkalyq ýchılıshelerde oqyp, mamandyq alyp, sol mamandyqtaryna sáıkes ashylyp jatqan zaýyt, fabrıkalarǵa baryp, turaqtap jumys isteýge jastar aıryqsha qulyqty boldy.

Bul Qazaqstan boıynsha jastar ómiriniń jańa kelbetin qalyptastyrdy. Qazaqstan komsomolynyń jetekshisi bolǵan Saǵyndyq Kenjebaev Qazaqstanda komsomoldyń rólin partııalyq basshylyqqa sáıkes arttyrý arqyly ózi de úlken mektepten ótti. Sákeń – jastar uıymynyń bedelin kóterýge onyń belsendi basshysy retinde aıryqsha eńbek sińirgen komsomol jetekshileriniń biri dep aıtýymyzǵa tolyq bolatyn tulǵa. О́tken ǵasyrdyń 50-60-jyldarynda tyń jerlerdi ıgerýge baılanysty Qazaqstanǵa syrttan, basqa odaqtas respýblıkalardan kóptegen jastar jiberildi. Olardyń quramy ulttyq jaǵynan da, áleýmettik jaǵynan da san alýan boldy. Sonymen birge syrttan kelgenderdiń ishinde ártúrli qylmystarǵa baılanysty túrmelerde otyrǵan jastardy da bosatyp, olardy tyń ıgerýge, taǵy basqa óndiriske dep Qazaqstanǵa kóptep jibergen jaǵdaılar da jetkilikti bolǵany málim. Olardyń jappaı kelýi Qazaqstanda edáýir qıyndyqtar týǵyzdy. Tek 1954-1964 jyldar aralyǵynda bizdiń óńirlerge bir mıllıonǵa jýyq adam tyń ıgerýge keldi. Kelgenderdiń negizgi deni jastar edi. Bul eń aldymen ulttyq mádenıet pen dástúrimizdiń tynysyn taryltty. Qazaq tiliniń aıasy shekteldi. Kóptegen eldi mekenderde qazaq tilindegi mektepter jabylyp qaldy. Keıbir jerlerde sodyrlyq, maskúnemdik, buzaqylyq óris aldy.

Qoǵamǵa jat qylyqtarmen, ishimdikke salyný, zorlyq, urlyq, tentektik te kóp oryn alyp turdy. «Qazaqstanǵa aýyl sharýashylyǵyn, jańa óndiristi kóterýge shyn patrıottarmen qatar, ártúrli, qoǵamǵa jat qylyqtarmen qalyptasqan adamdar da kelip jatyr. Olar patrıottyq sezimmen eńbek etýdiń ornyna júrgen jerlerinde qoǵamǵa, mádenıetimizge jat qylyqtar jasap, urys, tóbeles, urlyq, zorlyq, taǵy basqa qylmysty óristetkeni jasyryn emes. Bizdiń ulttyq mektepterimiz ben mádenıetimiz de qıyndyqtarǵa kezdesip jatty. Qazaqstanǵa meılinshe shyn máninde patrıot, jergilikti jastarmen birge bir maqsatta eńbek etkisi keletin adamdardyń kelgeni durys bolar edi», – dep Búkilodaqtyq minberde tyń ıgerý naýqanynyń kóleńkeli jaqtaryn da ashyq aıtqan respýblıka basshylarynyń biri, osy jastar jetekshisi Saǵyndyq Kenjebaev bolatyn. Memlekettik táýelsizdik alǵan alǵash­qy jyldarda keıbir ótken tarıhymyzǵa áli de burynǵy Keńes odaǵynda qalyptasqan kózqaraspen qarap, soǵan baǵa berý máselelerinde «sholaq» kózqaras kezeńin de basymyzdan ótkizdik. Ony aıtyp otyr­ǵanymyz, ókinishke qaraı, Keńes Odaǵynyń búkil saıasatyn júrgizgen partııa sol kezdegi tarıhtyń bárin tek óz dáýirinen ǵana bas­tap, oǵan deıin eshnárse bolmaǵan sııaqty etip kórsetýge tyrysyp baqqany sol bılik qulaǵannan keıin áıgilendi. Biz táýelsiz memleket bolǵanda eń aldymen eldik, ulttyq tarıhymyzdyń tamyry tereńnen bastalatynyna ekpin berdik. Sondaı-aq, Keńes Odaǵy quramynda bolǵan 74 jylda ústemdik etken Kommýnıstik partııanyń ıdeologııasynan bas tarttyq, alaıda, ol kezeńde eldiń ıgiligi úshin jasalǵan qajetti qundylyqtar saqtaldy. Árıne, endi olardy táýelsiz memleket talabyna saı reformalaý qajettigi kún tártibine kóterildi. Keńes Odaǵy kezinde máselen, densaýlyq saqtaý, jalpyǵa birdeı orta bilim berý júıesi qalyptasty.

Bular eshkim de joqqa shyǵarmaıtyn tarıhı shyndyq. Mundaı qundylyqtar – ósý joldarymyzdyń kórinisteri. Dúnıejúzinde órkenıetti elderde qandaı saıası júıe bolsa da, ol kezeńde ótken oqıǵalar men materıaldyq ıgilikter tarıhtan óshirilip tastalǵan emes. Olaı bolǵan jaǵdaıda tarıhtyń ózine ádiletsizdik, qııanat bolar edi. Keńes Odaǵynda osyndaı ádiletsizdikti bastan keshirdik. О́tken tarıhymyzda, ásirese, adam taǵdyrymen baılanysty jaǵdaılarǵa qııanat jasalǵany bolashaq urpaqqa umytylmas sabaq bolýy kerek. Eń bastysy, ondaı jaǵdaıdyń qaıtalanýyna jol bermeýimiz qajet. Keńes odaǵy kezinde búkil qoǵamda, ásirese, adamdardyń dúnıetanymyn, olardyń moraldyq, rýhanı sana jaǵdaılaryn qalyptastyrýda úlken ról atqarǵan partııadan keıingi komsomol uıymdarynyń jumysyn da tarıh betinen syzyp tastaý múmkin emes. Sóz joq, komsomol – keshegi dáýir, búgingi, erteńgi jastarǵa ony nasıhattaýdyń qajeti joq shyǵar. Biraq, onyń kezinde, jastar ómirine oń yqpal etkeni de ras. Komsomol qatarynda bolǵan mıllıondaǵan jas­tar, birneshe urpaq komsomoldyń saıası-qoǵamdyq tárbıe, eńbek, eseıý mektebinen ótti. Olar urpaqtar býynymen komsomol arqyly ótip, basqa oń jumystaryn aıtpaǵanda, patrıottyq, otansúıgishtik dúnıetanymdary negizinen óte joǵary boldy. Jastar sanasynda óz Otanynyń ıgiligine eńbek etý, Otanyn súıý, ony qorǵaý sııaqty qasıetti uǵymdardyń qalyptasýyna komsomoldyń yqpaly zor edi.

Sondaı kezeńderdiń biri – Uly Otan soǵysynan keıingi halyq sharýashylyǵyn qalpyna keltirý, el turmysyn ońaltý kezeńderi de damýymyzdyń mańyzdy joldary bolǵany da tarıhı shyndyq. Endi olarǵa qaıta anyqtama berýge tyrysý eshkimge de qajet emes. Halyq sharýashylyǵyn qalpyna keltirý kezeńinde tarıh sahnasyna shyqqan ártúrli laýazymdy saıasatkerler, olardyń barlyǵy bizdiń halqymyzdyń tarıhynda óz orny bar azamattar. Saǵyndyq Júnisuly taıaýda 90 jasqa keledi. Abyzdyq bıikke kóterilgen azamat aǵanyń jeke basyna, ómiri men eńbegine baılanysty lebiz bildirip, aldyńǵy tolqyn týraly sóz aıtýdy paryzym sanadym. Ol da komsomol qatarynda bolyp, elimizdiń taǵdyryna, tarıhyna belsene aralasyp, halyq áleýetin kóterýge orasan zor eńbek sińirdi. Elimizdiń ujdandy pat­rıoty boldy. Komsomol qoǵamdyq tárbıe mektebi bolýmen qatar, júzdegen, myńdaǵan jastar úshin qoǵamdyq, memlekettik eńbek ýnıversıteti bolǵanyn da atap ótý ádil ári oryndy. Kezinde komsomol uıymdaryn basqarǵan talaı azamattar elimizdiń san alýan salasynda óte nátıjeli, abyroıly qyzmet ete alǵany da qoǵamda tanylǵan. 

Elbasy Nursultan Ábishulynyń kásibı mamandyq tańdaýy, jastyq shaqtaǵy ómiri komsomoldan bastaý alyp, Temirtaý qalalyq komsomol uıymyn basqarǵany, Búkilodaqtyq, Qazaqstan komsomoly Or­­talyq Komıtetteriniń belsendi múshesi bolyp, saıası shyńdalýdan ótkeni álemge aıan. Saǵyndyq Júnisuly komsomoldan keıin partııa qyzmetinde ózin bilimdi basshy etip kórsete aldy. Aqtóbe oblystyq partııa komıtetiniń hatshysy, sondaı-aq Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń Soltústik Qazaqstan óńiri boıynsha Bıýro Tóraǵasynyń birinshi orynbasary, respýblıka joǵary jáne orta bilim mınıstriniń orynbasary qyzmetterin biliktilikpen, abyroımen atqardy. Ol osy kezeńde Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń múshesi, Qazaqstan Joǵarǵy Keńesiniń, Keńes Odaǵy Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty, Qazaqstan Kompartııasy jáne KOKP sezderiniń delegaty boldy. Keıin ǵylymı-pedagogıkalyq qyzmet­pen aınalysyp, ǵylym doktory, professor dárejesinde ustazdyq eńbek etip keledi.

Táýelsiz Qazaqstan tusynda kórnekti qoǵamdyq kópshilik, ustazdyq eńbegimen búgingi ómir úrdisine de belsene atsalysyp júrgeni úlgi bolsa kerek. Saǵyndyq Júnisuly Qazaqstan jastar qozǵalysynyń eń jaqsy dástúrlerine ózindik úlesin qosa alǵan kórnekti jetekshi bolyp, ózinen burynǵy jetistikterge óz isi­men jańa mazmun berip, jalǵastyra aldy. Qazaqstan komsomolyn 1921, respýblıka komsomol uıymynyń resmı qurylǵan jylynan beri, 1991 jyldyń qazanyna deıin, 70 jylda onyń birinshi basshysy, ıaǵnı birinshi hatshysy bolǵan azamattar sany 32 eken. 1936 jyly Qazaq Sovettik Sosıalıstik Respýblıkasy atalyp, odaqtas 15 res­pýblıkanyń qataryna kirgennen keıingi jerde, ıaǵnı, 1937-1991 jyldar aralyǵynda Qazaqstan Komsomoly Ortalyq Ko­mı­tetiniń birinshi sekretary laýazymynda 20 azamat jetekshilik etken bolsa, sonyń on birinshisi – Saǵyndyq Kenjebaev. Saǵyndyq Kenjebaev aldyńǵy býyn aǵalardyń kózindeı bilimi, syry mol, ádebi zor, zerdeli, ishki, syrtqy mádenıeti baı, zııaly tulǵa retinde Qazaqstan tarıhyn, Qazaqstan qaıratkerleriniń tarıhyn tereń, tııanaqty biledi. Aǵamyzdyń zerdesi myqty, oıy sergek, júrisi shıraq. Osy kúnge deıin qalamyn qolynan tastamaı Otan tarıhy týraly, ózi kózkórgen zamandastary týraly búgingi urpaqpen oı bólisip otyrady. Táýelsizdik tusyndaǵy qoǵamdyq eńbegi joǵary baǵalanyp, «Qurmet» ordenimen marapattaldy. Táýelsiz Qazaqstannyń ıgiligin kózimen kórip, jan-tánimen qabyldap, shynaıy yqylasymen tilektes bolyp otyrǵan batagóı aǵanyń ómiri uzaq bolǵaı.

Qýanysh SULTANOV,

Parlament Májilisiniń depýtaty, «Nur Otan» partııasy Saıası Keńesiniń Bıýro múshesi.