Saryaǵashtyń sakýrasy

Sáýirdiń sońyna taman Saryaǵashta sakýra gúldedi. Al­ǵash ret. Alǵash márte kósheti qondyrylǵan sakýra. Japon jerinde jeńi jeńil jelpeńdi, etegi elpeń jelpeıli aqshyl kóılek kıgen taldyrmashtardaı qulpyrar, qyzǵylt sáýle shashyratar qupııaly dúnıe. Sol sakýrańyz sizdiń Saryaǵashyńyzdy jatsynbady. Býsana búrlep, qýana gúldep turypty. Japondardy jatsynar jónińiz joq. Birtalaı ǵalymdaryńyz ben basqa da zertteýshilerińiz qaza­ǵy­ńyz ben japonyńyzdyń túbi tek­tes dep dálel-dáıekter kel­ti­rip júr. Ázil-shynyn aralas­tyr­­saq, sakýrańyzdyń túbiri Sary­aǵa­shy­ńyzdyń saq dáýirindegi sary­aǵa­shy tamyrynan taralýy da bek bálkim. Sizdiń tilshińiz sakýradan syr tartyp, Saryaǵash-Keles óńiriniń tirshilik-tynysyn birazyraq baıan etpek nıette. Áýelgi bilmegimiz, árıne, kásipkerliktiń, shaǵyn jáne orta bıznestiń jaǵdaıattary, saıyp kelgende, ındýstrııalyq-ınnovasııalyq izgi izdenisterdiń ahýaly ǵoı. Saryaǵashtyqtardyń eńbeksúı­gish­tigi, jerge jaqyndyǵy, dı­qan­dyǵy men baǵbandyǵy burynnan-aq belgili. Dalaly, taýly-qyrly jaqtarynyń adamdary asa malsaq ekeni de aıan-dúr. Alaıda, aýyldary men kentterindegi ala-qulalyq ta alańdatar. Baý-baqshasy buıralana, júzimdikteri jaıqala jaınap turar tustar basymyraq. Sonymen qatar, sýy tapshy, nýy joq, úı-jaılary qıqy-jıqy, topyraǵy tozǵan, aryq-atyzdary azǵan aımaqtar da az emes. Osy óńirdegi kásipkerlik týrasynda oılanǵanda, esimizge eń aldymen Moldaly Qoldas myrzańyz túsedi. Búginde jasy jetpisten asyp, seksenniń seńgirine bettegen kisi. Al, alpystan asa bere «Kýrort Barys-2030» zaýytyn ashyp, bız­nesti bastaǵandardyń biregeıi bol­ǵan. Saryaǵashtaǵy alǵashqy kásipkerliktiń kózi birtalaı bastamashylar úshin, árıne, shıpaly sý-tuǵyn. Moldaly myrzańyz toz-tozy shyǵyp, tonalýǵa aınalǵan sút zaýytyn jóndep, tartyp alǵysy kelgenderdi ańshy myltyǵymen aspanǵa oq atyp júrip, túre qýyp, ázer degende aıaǵynan turǵyzǵan. Keıinnen osy «Kýrort Barys-2030» JShS sýy emdik shıpasy óte-móte joǵary, tabıǵı sapasy saqtalǵan ónim retinde baǵalanǵan. Odan bermen qarata jyldar jyljyp, aılar aýnap, qanshama sý aqty. Endi Saryaǵash qalasynda «Kásipkerlerge qyzmet kórsetý ortalyǵy» jumys isteıdi. Shaǵyn jáne orta bıznestiń mánisin túsinip-túısinýshiler kóbeıgen. Aýdandyq ákimdiktiń kásipkerlik bólimin basqaratyn Ermek Saparbaev búı deıdi: «Kásipkerler ortalyǵy bıznes­ke memlekettik qoldaý men memlekettik baǵdarlamalar jónin­de naqtyly, kásibı keńes beredi. Qajetti salalar boıynsha oqýlar uıymdastyrady. Saraptamalar men jobalar jasaıdy. Ruqsat qaǵazdaryn resimdep, bıznes-josparlar ázirleýge, qarjy alýdyń joldaryn qarastyrýǵa kómektesedi. Serik Álibekov, Seıitjan Batyr­hanov, Nurlan Ábdikárimov syndy mamandarǵa kelýshiler de, oqyp júrgender de, shaǵyn bıznesti bastap jatqandar da rıza. Tek 2013 jyldyń ózinde 913 adam, onyń ishinde «Jumyspen qamtý-2020» baǵdarlamasy boıynsha ­– 254, «Kásipkerlik negizderi» boıynsha 624 adam oqyp shyqty, 35 jas salalyq semınarlarda sheberlik synyptarynan ótti». Ermek myrzanyń sharýasy shash-etekten. Bizben áńgimeleskenniń ózinde jan-jaǵyna alańdaýly. Jańa ǵana ındýstrııalyq aımaq boıynsha kezekti aqparatty joǵary jaqqa jóneltipti. Ol aımaq aýdannyń arnaıy jer qorynan bólingen 50 gektardy alyp jatyr. 2012 jylǵy mamyr aıynda jer telimi berilgen. Tehnıkalyq-ekonomıkalyq negiz­de­mesin jasaý men saraptamadan ótkizýge jeti mıllıon teńge qaralǵan. Memlekettik satyp alý konkýrsynda «Kaznýrproekt» JShS jeńip shyǵypty. «Údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý» baǵdarlamasy aıasynda Murat Talman myrzanyń «Saryaǵashqus» JShS, Joldas Isaqov myrza dı­rek­torlyq etetin «Nýrıbal» JShS, Jaqypbek Rysjanov myrza basqaratyn «Kelesgıdrostroı» JShS, Murat Ábdibaev jetekshilik ja­saıtyn «Besqara» JShS, taǵy basqalar tyndyrymdy tirlik­ter atqarýda eken. Máselen, «Bes­qaranyń» ózi Qablanbek aýyly aýmaǵynan quny 570 mıllıon teńgelik qus fabrıkasyn salyp jatyr. Fermanyń, ınkýbator men azyq sehynyń, ákimshilik ǵımaratynyń qurylystary aıaqtalý aldynda. Murat myrza «BankSentrKredıt» AQ arqyly 350 mıllıon teńge nesıe alyp, Germanııaǵa baryp, arnaıy qural-jabdyqtarǵa tapsyrys berip kelgen. Aýdan ákimi Buharbaı Parmanov – sergek te sezimtal, jańasha oılaıtyn, tynym tappaıtyn, sharshap-shaldyǵýdy bilmeıtin basshy. Jeti jyl orynbasar bolǵanda da negizinen ekonomıka, ınves­tısııa, ınnovasııa syndy sharýalardy ıyǵyna artyp, aýyrsynbaı, órge órshelengenin ózi emes, ózgeler aıtady. Birazdan beri Saryaǵash aýdanynyń ákimi. Bi­reý biler, ekeý bilmes, osynaý Oń­tústigińizdiń Saryaǵash-Keles aı­maǵynda 311 myńǵa jýyq halyq turady. Aýdan aýmaǵynda áleýmettik-ekonomıkalyq jáne ınfraqurylymdyq jaǵdaılary árqıly, ártúrli 154 eldi meken bar. Minekıińiz, osyndaı-osyndaı máselelerdiń mánisinen-aq Saryaǵash-Kelestiń qandaı basshysy da, qaı qosshysy da sańlaq ári saramjal bolmaǵy kerek ekendigin oıǵa salasyz. Á degende biz ádetimizge baǵyp, aýdannyń aýmaqtyq jalpy óniminiń ósimin suradyq. Sóıtsek, bul kórsetkish bıylǵy birinshi toqsanda 18 mıllıard 660 myńǵa jýyqtap, 2013 jyldyń tıisti merzimimen salystyrǵanda 39,5 paıyzǵa artypty. «Áp, bárekeldi!» dedik. О́nerkásip pen aýylsharýashylyq óniminiń kólemi áldeqaıda óse túsipti. Negizgi kapıtalǵa baǵyttalǵan ınves­tısııa byltyrǵy birinshi toqsandaǵy 245,9 mıllıonnan 1 mıllıard 847,2 mıllıon teńgege deıin kóbeıgen. Bıýdjettik jobalar tizimin qara­sańyz, 2011-2015 jyldarǵa arnal­ǵan damý baǵdarlamasynyń qurylys salasy boıynsha 2014 jylǵy ındıkatorlaryna kóńil qoısańyz, sheka­ra­daǵy Saryaǵash-Keles óńiriniń óń­dene bererine, kór­keıe túserine kóz jetkizesiz. Ál­bette, ázirshe qıyn­dyqtar, kúr­­deli hám kúrmeýli túıinder je­tip artylady. Aýdandaǵy 154 el­di mekenniń 93-i aýyzsýmen qam­ta­masyz etilmegen. 95 aýylǵa tabıǵı gaz jetkizilmegen. Tipti, áli kúnge deıin elektr qýatymen oıdaǵydaı qam­tylmaǵan jerler joq emes. Bir quptarlyǵy, aýdan ákim­digi bár-bárine naq-naq taldaý jasap, múmkindikti túgel esep­tep, qosymsha joldar qaras­ty­ryp, qandaı jumystyń qa­shan, qaı jyly, qaı aılarda atqa­ry­latynyna deıin anyqtap úl­ger­gen. Josparlap, júıelep qoıǵan. Máselen, respýblıkalyq, oblystyq, aýdandyq mańyzy bar joldar men ishki kóshelerge deıin árbir shaqyrymnyń sapasy, jaramdylyǵy men jaramsyzdyǵy, úlkendi-kishili kópirler men ózge de ótkelderdiń hal-kúıi – bár-bárine taldama jasalyp, mejeler belgilengen. Oblystyq mańyzy bar joldardyń uzyndyǵy 503 shaqyrym bolsa, onyń 393 shaqyrymy qana­ǵattanarlyq, 109 shaqyrymy nashar. Aýdandyq deńgeıdegi 227 sha­qy­rym joldyń 113 shaqyrymy múlde qanaǵattanǵysyz. Birtilek aýyldyq okrýgindegi 62 shaqyrym ishki kóshelerdiń 2 shaqyrymynan sál ǵana astamy asfalt, 44 sha­qyrymy shala-pula tas jol, 15 shaqyrymy topyraq jol. Saryaǵash-Keles aımaǵynda 142 mektep, 26 balabaqsha, 3 saz mektebi, 1 oqýshylar úıi bolsa, 67 mektep pen 8 balabaqsha ǵana jańa jobaly ǵımaratta, al 75 mektep pen 18 balabaqsha jáne mektepten tys 6 mekeme yńǵaılastyrylǵan, alaıda, yńǵaısyzdaý úı-jaılarda eken. Kórdińizder me, alda qanshama qyrýar jumystar kútýli?! Buharbaı Parmanov ınnova­sııa men ınvestısııa boıynsha atqarylatyn jumystarǵa buryn­ǵy­dan beter qarqyn qospaqqa qul­shynǵan. Árbir kásipkermen jeke-jeke jumys júzelendi. Ár­qaısysynyń osy kezge deıingi jeke tirlikterin órkendetýdegi jáne el damýyna úles qosýdaǵy «salmaqtary» saralandy. Sapa kórsetkishteri men keleshek kókjıekteri saraptaldy. Bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq jolyndaǵy jańasha baǵdarlar baıyptaldy. Tyń tynys, jarqyn qarqyn, utymdy umtylys paıda bola bastady. – Mysaly, Serik Aǵabekov bas­qa­ratyn «Duos bıtým group» JShS tynysy men tirshiligin alaıyq, – deıdi aýdan ákimi. – Darbaza aýylynda ǵoı. Kásipker óz qarajaty esebinen jal­py quny 150 mıllıon teńgelik bı­tým zaýyty keshenin salyp jatyr. Qazirdiń ózinde táýligine júz ton­na bıtým shyǵaratyn alǵashqy ke­zegi iske kirisken. Suıyq jáne qoıý bıtým shyǵarady. Alty myń ton­nalyq eki qoıma jáne eki myń ton­nalyq bir qoıma qurylysy jú­rgizilýde. Ekinshi zaýytynyń qu­ral-jabdyqtaryn tolyq jetkizip, qurastyrýda. Jyl sońyna deıin keshen tolyq aıaqtalady. Shıkizatty bashqurt baýyrlardyń Ýfa shaha­rynan ákeledi. Munaıdyń túkke jaramaıdy dep tastalǵan qaldyǵy ǵoı. Asfaltqa arnalǵan bıtým úshin taptyrmaıtyn nárse. Aldaǵy kezde Aýǵanstanǵa, О́zbekstanǵa, Tájikstanǵa eksportqa shyǵaramyz. Kelisim jasalǵan. «Batys Eýropa – Batys Qytaı» joly úshin de osy bizdiń bıtým qajetke qatty ja­­rap jatyr. Bıtým zaýyttary ti­keleı temirjoldyń boıynda. In­­dýstrııalyq-ınnovasııalyq da­mý baǵdarlamasy talaptaryna jan-jaqty jaýap beretin «Káýsar Saryaǵash», «S.DEM», «Jylǵa logıstık», «Palınýr», «Kelesgıdrostroı» sııaqty bir­qatar JShS-lar jemisti jolda keledi. Bulardyń biri jergilikti ulýtastardy óńdep, qurylys materıaldaryn ázirlese, ekinshisi arnaıy logıstıkalyq ortalyqqa aınalǵan, qoımalary sapaly daıyndalǵan, úshin­shileri jylyjaılarmen, tórtin­shileri sý elektr stansalaryn salý­men aınalysyp jatyr. Qazirdiń ózin­de eki elektr stansa iske qosylǵan. Taǵy da úsheýin salamyz. Elektr ener­gııasynyń 30-35 paıyzyn beımaral óndiremiz. Keleshekte stansalardy jeteýge jetkizbek maqsattamyz. Aýdan basshysy Buharbaı Par­manov myrzańyz Koreıa Respýb­lıkasynyń Tótenshe jáne ókiletti elshisi Pek Chýhen myrzamen izgilik hám iskerlik tyǵyz baılanysta eken. Elshiniń ózi Saryaǵash-Kelesti aralapty. Eki ınvestordy alyp kelipti. Parmanov elshiniń yqylasy túsken jerge eki shaqyrym jol salyp bergen, on shaqyrym aryqty tazalatqan. Ulttyq qaýipsizdik komıtetinde kóp jyl qyzmet atqarǵan polkovnık Erjan Kelesbaı myrzanyń «Erjan» sharýa qojalyǵy men Koreıanyń «BIO SEMENA» JShS-nyń birlesken ınves­tısııalyq baǵdarlamasy jasalǵan. Sózimizdi Saryaǵashtyń sakýrasynan bastaǵanbyz. Ánekıińiz, sol sakýranyń kóshetin ákep qon­dyr­ǵan koreı baýyrlaryńyz. Al­pys bes jastaǵy polkovnık Erjan Kelesbaıdyń sharýa qoja­lyǵyndaǵy alpys gektar jerde qyzǵyn tirlik qazir. Alpys gektaryńyzdyń 15 gektary ─ kókónis tuqymyn óndiretin alań. 33 gektary kókónis daqyldaryn ósiretin telimder. Sándik aǵashtarǵa 17 gektary arnalǵan. Osy on jeti gektaryńyzda 500 túp sakýra gúl­dedi. Sondaı-aq, metosekvoııanyń 5 myń, koreı qaraǵaıynyń – 400, kata­lp deıtuǵyn sándik aǵashtyń 5 myń túbi, birneshe qalqan japy­raqtylar túrleriniń júzdegen kóshetteri jelkildeı ósip keledi. Kókónisterge kelseńiz, 10 gektar túrli-tústi qyryqqabat, 5 gektar koreı buryshy, taǵy basqa da tolyp jatqan túrleri bar. Kóbisinen tuqymdyq ónim alynbaq. Kókónis tuqymdary óte-móte qymbat kórinedi. Qazirshe bári de tájirıbe retinde qolǵa alynypty. Eger eksperıment sátti bolsa, birlesken kásip keńge qanat jaımaqshy eken. Jergilikti jurtqa da asa paıdaly. Búginde 80 adam turaqty jumysqa tartylǵan. Maýsymdyq tirlikterge 200 kisi jumyldyrylmaqshy. – Saryaǵash qalasyn aıtýly atyna, kýrorttyq ataǵyna saı kór­keıtý, kóriktendirý – eń basty maqsatymyz, – deıdi Parmanov myrza. – Bıýdjetten qarjy bóldik. Joldarymyzdyń boılarynda jarlar men jarlaýyttar óte kóp. Sondaı tustardy tegisteńkirep, dızaındyq jobalar jasap jatyrmyz. Siz erekshe nazar aýdaryp otyrǵan sakýra, sátin salsa, Saryaǵash qalasynda da, ózge aýyldarda da shıemen shendese terbelip, tebirenip tursa deımiz. Bilesiz ǵoı, kýrortymyzda jylyna 70 myń adam emdelip, demdeledi. Solardyń bári tek sanatorııden, kýrorttan qaıtpaıdy. Saryaǵashqa da, kentterimiz ben aýyldarymyzǵa da súısine qarasa, qýana aralasa, estetıkalyq lázzat alsa deımiz. Ol úshin ekonomıkany kótere beremiz. Mal bordaqylaý, soıý, óńdeý ýaqyt talabyna saı bolýy kerek. Aqjarymyzdyń Sharshara (Sarqyrama) degen jerinde et óńdeý sehy bar. Shujyqtyń on túrin shyǵarady. Iesi elý alty jastaǵy Narymbaı Asanov aǵamyz. Kásipkerlikpen burynnan aınalysady. «Altynbulaq» shekara zastavasyn, keden beketterin, meshitter men mektepter salǵan, naǵyz isker de pat­rıot tulǵa. Temir-beton, kirpish, esik-tereze, gaz jáne sý qubyr­la­ryn shyǵaratyn shaǵyn zaýyttary úılesimdi jumys isteıdi. Umytyp barady ekem, shıpaly sý, konservi kásiporyndary da bar. Bári anaý aıtqandaı alyptar emes, shaǵyn ári ıkemdi. – Bu Buharbaı orynbasarlyqtan ákim bolǵaly biraz jańa tirlikterdi jandandyrdy ǵoı, – deıdi ardager aqsaqal, uzaq jyldar ustazdyq etken, mektep dırektory bolǵan Raqymberdi Ospanov. – Syrdarııa boıyndaǵy Qalǵansyr aýylyna qarata jeti shaqyrymǵa qubyrmen sý shyǵardy. 500 gektar jerdi qor­shatty. Sýlandyryp jatyr. Elý bes gektaryna qyryqqabat pen shalǵam, qııar, qyzanaq egip qoıǵan. Qyzanaq pen qyryqqabat ónimi jınalyp, satylyp jatyr. Kúzge qarata júz gektarǵa alma, júz gektarǵa júzim otyrǵyzylady. Keleshekte jańa jer ıgerip, sýlandyrý kólemi 1500 gektarǵa jetpekshi. Tomat shyǵaratyn zaýyt salynbaqshy. – Meni maqtap jatyr ǵoı Raqań. Sar­yaǵash-Kelesti kórkeıtý úshin meniń ornymda basqa bireý bolsa da, osy tirlikterdi qolǵa alar edi, – deıdi aýdan ákimi. – Bul jobalardy óz kúshimizben júzeleı almaımyz, álbette. AQSh-ta turatyn qandas qazaǵymyz, túbi túrkistandyq Asqar Mýzakárim myrza kómektesip jatyr. Kalıfornııa shtatynyń sheber kásipkeri eken. Bıznesiniń ne­giz­gi bóligi Amerıkada. «Meniń maq­satym –tek baılyqty eseleı berý emes, elime, qazaǵyma kómek­tessem, Saryaǵash-Keles sııaqty ǵa­jap aımaqtyń kenjelep, keıindep qalǵan jaqtaryn ilgerige tartsam» degen shyn sózine, shynaıy peıiline razylyqpen qaraýdamyz. Asqar myrza fransýzdarmen birge sharap zaýytyn salmaqshy. Álemdik deńgeıdegi. Sebebi, Saryaǵash pen Keles júzimi erekshe. Bul Asqar aǵamyzdy izdep tabý da ońaı bolmady. Mýzakárim myrza Reseıden úsh maman ákeldi. Semen Ganıch, Ivan Krylov, Vıktor Lopýnov degen azamattar – pıǵyldary túzý, óz is­terine óte sheber jandar. – Bizdiń Buharbaıǵa salsańyz, Saryaǵash-Kelestegi bos jatqan jerdiń bári ıgeriledi, – deıdi aý­dandyq ardagerler keńesiniń tór­aǵasy, ózi de kásipker Mustafa Súleımenov jyly jymıyp. – Kór­­dińizder ǵoı, bizde árbir úı­diń janynda derlik – jylyjaı. Búkil baıtaq Qazaqstandaǵy jyly­jaılardyń jartysynan astamy, dálirek aıtsaq 52 paıyzy bizdiń aýdanymyzda. Saryaǵash-Kelesińizdiń kókónisterin Soltústik, Ortalyq Qazaqstan, Astana, Almaty «qanyn» jerge tıgizbeı alyp ketedi. Reseıińiz bizge ábden-aq dánigip ketkeli qashan. – Saryaǵashtyń ónimi ótpeı qapty, shirip ketipti degen sóz aı­tyl­maıtyn bolady, – dedi Par­manov. Sonsoń keshirim ótinip, jumystarynyń qat-qabat ekenin aıtyp, asyǵyp jóneldi. – Tynymsyz. Tyndyrymdy. Sózi men isinde alshaqtyq joq. Jara­tyl­synda jasandylyq joq, – dedi sońynan súısine qaraǵan Raqymberdi aǵamyz. – Azanǵy altydan turýdy, júgirýdi ádetke aınaldyrdyq. Ákimniń bastamasymen. Júgire bermeıtin myna men sııaqtylar jedel júrýmen aınalysamyz. Bul ákim qarapaıym adamdarǵa jaqyn. Ár aýyldyń aqsaqaldarymen, ájelerimen, orta býynmen, jastarmen sóılesti. Jal­pylaı jınap ta, jas erekshelik­terine qaraı top-tobymen bólek otyrystar jasap ta syrlasty. Qıyndyqtardy jasyrǵan joq. Jas terekter tizile jaıqalǵan jasyl alań shetinde aqsaqaldarmen áńgimemizdi jalǵastyryp, baıaý aıańdaımyz. Ońtústik óńirine tanymal baıyrǵy ustaz aǵamyzǵa ázildep: «Azanǵy altydan júremiz, júgiremiz dedińiz. Jyldamdyqty qanshaǵa aparasyz?» deımiz. «Spıdometrimiz syr berip qoıady, dál ólsheý joq, biraq sergektene shynyǵatynymyz ras», deıdi Raqymberdi Ospanov. Ázilge qaljyń qosyp. Jasyl alańda jastar kóbeıgen saıyn jadyraısyz. Sáýir saıyn Saryaǵashta sakýra gúldeıdi. Marhabat BAIǴUT, «Egemen Qazaqstan». Sýrette: Caryaǵash aýdany­nyń ákimi Buharbaı Parmanov pen Koreıa Respýblıkasynyń Tó­ten­she jáne ókiletti elshisi Pek Chýhen.