Aýqymdy óńirlik jáne jahandyq qaýipsizdikke jańa qadam

Halyqaralyq qaýipsizdikti nyǵaıtý Qazaqstan syrtqy saıasa­tynyń asa mańyzdy basymdyq­tary­nyń biri bolyp tabylady. Aımaqtyq jáne jahandyq qaýip­sizdikti qamtamasyz etý boıynsha dáıekti jumys jasaı otyryp, ádiletti jáne demokratııalyq álem­dik tártipti ornatýǵa súbeli úles qosa otyryp, Qazaqstan Pre­zı­denti N.Nazarbaevtyń bitim­gershilik bastamalaryn ilgerilete otyryp, Syrtqy ister mınıstrligi óziniń eń mańyzdy mindetteriniń biri – Qazaqstannyń egemendigin, aý­maq­tyq tutastyǵyn, ulttyq qaýip­­sizdigin jáne qorǵanys qabi­le­tin nyǵaıtýdy júzege asyryp keledi. Osy baǵyttaǵy mańyzdy jańa qadam ústimizdegi jylǵy 6 mamyrda BUU-nyń Nıý-Iorktegi shtab-páterinde ıadrolyq «bestik» ókilderi – AQSh, Qytaı, Reseı, Fransııa jáne Ulybrıtanııanyń Ortalyq Azııada ıadrolyq qarýdan azat aımaq qurý týraly sharttyń (OAIаQTSh) Hattamasyna qol qoıýy bolyp tabyldy. Osy arqyly atalǵan aımaqtyń zań júzinde qurylýyna jańa mańyzdy qadam jasaldy, al moıyndalǵan bes ıadrolyq derjava Sharttyń qatysýshylary bolyp tabylatyn bes elge qarsy ıadrolyq qarýdy qoldanbaýǵa kepildik berdi. Bul jáıt kópjaqty dıplo­ma­tııanyń ıadrolyq qarýsyzdaný jáne taratpaý salasyndaǵy aı­tarlyqtaı jetistigi bolyp tabylady, sondaı-aq, aımaqtyq jáne jahandyq qaýipsizdikti nyǵaıtýda shyn máninde asa zor mańyzǵa ıe. Iаdrolyq qarýsyzdaný jáne taratpaý salasynda halyqaralyq deńgeıde moıyndalǵan kóshbasshy retinde Qazaqstan Hattamaǵa qol qoıýda mańyzdy ról atqardy. Ústimizdegi jylǵy naýryz aıynda Gaagada ótken Iаdrolyq qaýipsizdik týraly sammıtte sóz sóılegen Prezıdent Nursultan Nazarbaev ıadrolyq qaýipsizdiktiń jalǵyz ǵana kepili bolyp tabylatyn jalpyǵa ortaq ıadrolyq qarýsyzdanýǵa shaqyryp, «Biz «ıadrolyq bestik» memleketteriniń Ortalyq Azııada ıadrolyq qarýdan azat aımaq qurý týraly sharttyń qatysýshy elderine qaýipsizdik kepildigin qamtamasyz etetin hattamaǵa tez arada qol qoıatyndyǵyna úmit artamyz», dep málimdegen edi. Bizdiń vedomstvo ıadrolyq elderden qaýipsizdiktiń teris kepilin (ıaǵnı, ıadrolyq qarýdy qoldanbaý jáne ıadrolyq qarýdy qoldaný qaýpin boldyrmaý týraly kepildik) alý mindetin barlyq Ortalyq Azııa elderi atynan «ıadrolyq derjavalarmen» kelissózder ótkizý arqyly dáıektilikpen júzege asyryp otyrdy. Álemdegi kólemi jaǵynan tórtinshi zymyrandyq-ıadrolyq arsenaldan óz erkimen bas tartý, Semeı ıadrolyq synaq polıgonyn jabý jáne onyń ınfra­qurylymyn joıý, Ortalyq Azııada ıadrolyq qarýdan azat aımaq qurý, Memleket bas­shysynyń BUU sheńberinde ıadrolyq qarýdan azat álemge qol jetkizý boıynsha Jalpyǵa ortaq deklarasııa qabyldaý týraly bastamalary, ATOM jobasyn júzege asyrý, Qazaqstanda MAGATE-niń halyqaralyq tómen baıytylǵan ýran bankin ornalastyrý, sonymen qatar, Irannyń ıadrolyq baǵdarlamasy boıynsha kelissózder ótkizýde óz alańymyzdy usyný – ıadro­lyq qarýdy taratpaý jáne ıadro­lyq qarýsyzdaný máse­le­si­ne elimizdiń is júzinde qosqan úle­siniń tolyq emes tizimi, mine, osyndaı. Keń-baıtaq Eýrazııa kon­tı­nentiniń tórinde ornalasqan aımaq – Ortalyq Azııada ıadro­lyq qarýdan azat aımaq qurý týraly sharttyń Hattamasyna qol qoıý ulan-ǵaıyr geosaıası keńistiktegi turaqtylyqty ny­ǵaıta túsetini sózsiz. Aımaq­tyń turaqsyzdyq aýma­ǵyn­da ornalasqanyn jáne lań­kes­tik uıymdar tarapynan qaýip-qaterlerge ushyraýy yqtı­maldyǵyn eskersek, bul erekshe kókeıkesti bolyp tabylady. Oǵan qosa, Ortalyq Azııa elderi moıyndalǵan eki ıadrolyq memleket Reseı men Qytaı arasynda jáne de-fakto ıadrolyq qarýdy ıemdengen – Pákistan men Úndistan memleketteriniń janynda ornalasqan. Ortalyq Azııada ıadrolyq qarýdan azat aımaq qurý bar­lyq bes Ortalyq Azııa mem­le­ket­teriniń – Qazaqstan, Qyr­ǵyzstan, О́zbekstan, Tájikstan, Túrkimenstannyń aımaqta qaý­ipsizdik, turaqtylyq jáne beı­bitshilikti qamtamasyz etýge umtylysyndaǵy birlesken syndarly kúsh-jigeriniń arqasynda múmkin boldy. Birlesken kúsh-jigerlerge qajetti saıası serpin 1997 jyly 28 aqpanda Almatyda ótken Or­talyq Azııa memleketteri bas­shylarynyń sammıti kezinde berildi. Sammıtte óńirde ıad­ro­lyq qarýdan azat aımaq qurý ıdeıasyn qoldaýǵa shaqyrǵan Almaty Deklarasııasy qa­byl­danǵan bolatyn. Ortalyq Azııada ıadrolyq qarýdan azat aımaq qurý týraly shartqa 2006 jyly 8 qyrkúıekte, ıaǵnı Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń Jarlyǵymen 1991 jyly ıadrolyq synaq polıgony jabylǵan kúni qol qoıylýynyń nyshandyq máni bar. 2009 jyly 21 naýryzda Sharttyń kúshine enýi Ortalyq Azııada ıadrosyz aımaq qurý jolyndaǵy mańyzdy qadam bolyp tabyldy. Shartqa sáıkes, OAIаQTSh-ǵa múshe-memleketter óz aýmaqtarynda ıadrolyq qarý jáne onyń bólshekteri nemese basqa da ıadrolyq jarylǵysh qurylǵylardy óńdeý, satyp alý jáne olardy ornalastyrýǵa, sonymen qatar, ıadrolyq synaqtar ótkizýge, OAIаQTSh jerinde radıoaktıvti qaldyqtardy ornalastyrýǵa tyıym salý týraly mindettemeler aldy. Shartqa qatysýshy taraptar, sonymen birge, óńir aýmaǵyn ekologııalyq qaıta qalpyna keltirý jumystaryna atsalysý, Atom energııasy jónindegi halyqaralyq agenttikpen (MAGATE) tyǵyz ózara yq­paldasý, Iаdrolyq qarýdy taratpaý týraly shartqa jáne onyń qosymsha Hattamasyna sáıkes atalǵan Agenttikpen qaýipsizdik kepildikterin qoldaný týraly kelisimge qol qoıý, sondaı-aq, ıadrolyq materıaldar men qural-jabdyqtardyń fı­zı­kalyq qorǵanysy úshin is-sha­ralar qoldaný týraly min­dettemeler alǵan. 2012 jylǵy 12 maýsymda Shart sheńberinde Tóraǵa qyzmetin ıemdengen jáne bar­lyq bes Ortalyq Azııa mem­leketteri atynan «ıadrolyq der­javalarmen» OAIаQTSh shar­tyna teris kepilder týraly Hattamaǵa qol qoıý máseleleri boıynsha kelissózder júrgizýge ýákilettik alǵan Qazaqstan sońǵy eki jyl ishinde «ıadrolyq bestik» ókilderimen belsendi túrde pikir almasyp, kelissózder júrgizdi. Maqsat, olarǵa Hattamaǵa qol qoıǵyzý jáne qaýipsizdiktiń teris kepildigin berý týraly mindetteme alǵyzý boldy. 2012-2014 jyldar ara­ly­ǵynda Qazaqstannyń Syrtqy ister mınıstrligi «ıadrolyq derjava» jáne Shartqa múshe-memleketter ókilderimen eki­jaqty jáne kópjaqty pi­shinde ártúrli deńgeılerde jıyr­ma­dan astam kezdesý ótkizip, kelissózder júrgizdi. Qazaqstan tarapynyń usy­nystary negizinde Shartqa múshe taraptardyń qaýipsizdiktiń teris kepildigin berý máselesin sheshýde «Ortalyq Azııada ıadrolyq qarýdan azat aımaq qurý týraly shartqa múshe-memleketterdiń Shartqa teris kepildik berýge qatysty kózqarastary» at­ty birlesken ustanymdy aı­qyn­daıtyn qujat kelisildi. 2013 jylǵy 9 qazanda Nıý-Iorkte BUU Bas Assambleıasy aıasynda «Iаdrolyq bestik» elderiniń taldamaly málim­de­meleri bar hattamaǵa qol qoıý týraly qaǵıdatty ýaǵdalastyqqa qol jetkizildi. Ústimizdegi jyl­ǵy 6 mamyrda ıadrolyq qarýy bar memleketter oǵan qol qoıyp, Shartqa qatysýshy el­derge qarsy ıadrolyq qarýdy qol­danbaý jáne ony qoldaný qaýpin tóndirmeý týraly ózderine mindettemeler aldy. Taldamaly málimdemelerge keletin bolsaq, ıadrolyq memleketter qaýipsizdiktiń ózderi bergen teris kepildikterinen belgili bir sharttar kóleminde bas tartady. Mundaı málimdemelerdiń máni mynada: ıadrolyq memleketter aımaqtaǵy qatysýshy-memleketke qarsy ıadrolyq qarý qoldanbaý týraly min­dettemesinen olarǵa, olardyń aýmaqtaryna nemese táýeldi jerlerine, qarýly kúshterine nemese olardyń odaqtastaryna ıadrolyq qarýy bar memleketpen birge yqpaldasatyn nemese odaqtyq kelisimi bar memleket tarapynan shabýyl jasalǵan jaǵdaıda bas tartady. «Iаdrolyq bestik» elderiniń taldamaly málimdemelerin qoldaný tájirıbesi ıadrolyq qarýdan azat aımaq qurý týraly barlyq sharttarǵa qol­danylyp keldi. Olar mynalar: Latyn Amerıkasy men Karıb basseıninde Iаdrolyq qarýǵa tyıym salý týraly shart (Tlateloko sharty), Tynyq muhıtynyń ońtústik bóligindegi Iаdrosyz aımaq týraly shart (Rarotong sharty), Ońtústik-Shyǵys Azııada ıadrolyq qarýdan azat aımaq qurý týraly shart (Bangkok sharty), Afrıkada ıadrolyq qarýdan azat aımaq qurý týraly shart (Pelındaba sharty) jáne Ortalyq Azııada ıadrolyq qarýdan azat aımaq qurý týraly shart. Ortalyq Azııadaǵy barlyq memleketter – OAIаQTSh shar­tynyń músheleri «ıadrolyq bestik» elderiniń OAIаQTSh shar­tynyń Hattamasyna qol qoıýda ózderiniń ulttyq zańna­masyna jáne qalyptasqan halyq­aralyq tájirıbege sáı­kes tıisti málimdemeler jasaý quqyqtaryn moıyndady. Nıý-Iorkte Sharttyń Hat­tamasyna qol qoıý rásimi barysynda aıtylǵanyndaı, tıisti málimdemelermen Hattamaǵa qol qoıýǵa kelisý týraly sheshim qabyldaýda Shartqa múshe memleketter qujattyń tez ınstıtýttanýy men óńirlik jáne ha­lyqaralyq qaýipsizdikti nyǵaı­týdyń mańyzdylyǵy túsinigine súıendi. OAIаQTSh shartyna múshe memleketterge qatysty QHR-dan basqa «ıadrolyq bes­tik­tegi» elderdiń árqaısysy Shart­tyń ár baby boıynsha tıisti málimdemeler jasady. Hat­tamaǵa qandaı da bir túsinik bermeı-aq qol qoıǵan QHR-diń ustanymyn erekshe ataǵan jón. QHR ıadrolyq qarýǵa tolyq tyıym salý men joıý jaǵynda ekenin, sondaı-aq, OAIаQTSh shartyna múshe elderdiń óńirdegi qaýipsizdikti qamtamasyz etý umtylysyn tolyq qoldaıtynyn ashyq aıtty. Shartty jasaýshy retinde de, onyń ınstıtýttaný máselesin ilgeriletýde de BUU-nyń mańyzdy rólin atap ótý qajet. Sonymen, BUU Bas Assambleıasy Shartty qoldaıtyn birqatar qarar qabyldady. Qararlarda Ortalyq Azııadaǵy ıadrolyq qarýdan azat aımaqtyń qurylýy ıadrolyq taratpaý rejimin nyǵaıtýda, ıadrolyq energııany beıbit maqsatta paıdalaný bastamalaryn qoldaýda jáne radıoaktıvti zattardan zardap shekken aýmaqtardy eko­logııalyq saýyqtyrýda mańyzdy qadam bolatyny atap kórsetildi. Sondaı-aq, halyqaralyq terrorızmmen kúreske jáne ıad­rolyq materıaldar men teh­no­logııalardyń memlekettik emes sýbektilerdiń, eń aldymen, terrorısterdiń qolyna túsýine jol bermeýge úlken úles bolyp qosylatyny kóldeneń tartyldy. Qazaqstan ıadrolyq ma­te­rıaldardyń qaýipsizdigin qam­tamasyz etý boıynsha mańyzdy jumystar júrgizýmen qatar, beıbitshilik pen qaýipsizdikti nyǵaıtý isine edáýir úles qosýyn jalǵastyrýda. «Semeı ıadrolyq polıgonyn jaýyp, qýaty boıynsha tórtinshi ıadrolyq arsenaldan bas tart­qannan keıin Qazaqstan AQSh jáne Reseımen birge polı­gon­nyń ınfraqurylymyn joıdy. Burynǵy ıadrolyq synaq kesheniniń qaýipsizdigin qam­tamasyz etý jumystary jal­ǵasýda. Eldiń ıadrolyq is-qımyly MAGATE-niń tolyq­taı kepildiginde. Biz Tómen baıytylǵan ýrannyń halyq­aralyq bankin qurý boıynsha MAGATE bastamasyn qoldadyq jáne ony óz aýmaǵymyzda ornalastyrý jónindegi kelissózderdi aıaqtap kelemiz», degen bolatyn Qazaqstan Prezıdenti Gaagada ótken sammıttegi óziniń sózinde. Shart Hattamasyna elimizdiń belsendi qatysýymen qol qoı­ylýy elimizdiń ıadrolyq qarý­syzdaný isindegi dáıekti qadam­dary men halyqaralyq arenada memleket bedeli artýynyń jarqyn kórinisi bolyp tabylady. BUU Bas hatshysy Pan Gı Mýn burynǵy Semeı ıadro­lyq synaq polıgonyna 2010 jylǵy sáýirdegi sapary barysynda: «Qazaqstan ıadrolyq qarýsyzdaný salasynda erekshe basymdyǵyn kórsetip keledi. 1991 jyly Prezıdent N.Nazarbaev Semeı ıadrolyq polıgonyn jabý jáne ıadrolyq qarýdan bas tartý týraly batyl sheshim qabyldady. Bul shynaıy táýelsizdikti jarııa etýde kóregen qadam boldy...», dep atap óte otyryp, ıad­rolyq qarýsyzdaný jáne taratpaý salasyndaǵy bizdiń is-qımylymyzdy joǵary ba­ǵalady. Ol barlyq elderdiń, ásirese, ıadrolyq derjavalardyń basshylaryn Qazaqstannan úlgi alýǵa shaqyrdy. Biz jaqynda qol qoıylǵan Hattamany barlyq ıadrolyq memleketter 2015 jyly ótetin Iаdrolyq qarýdy taratpaý týraly sharttyń Sholý konferensııa­syna deıin bekitedi dep senemiz. Bul aımaqtyń ınstıtýttaný úderisin formaldi aıaqtaýǵa múmkindik berip, bizdiń Iаdrolyq qarýdy taratpaý týraly shart rejimin nyǵaıtýǵa qosqan ortaq úlken úlesimiz bolady jáne 2015 jylǵy Iаdrolyq qarýdy taratpaý týraly sharttyń Sholý konferensııasynyń sátti ótýin aıtarlyqtaı deńgeıde qamtamasyz etedi. Qazaqstan árqashan ıadro­lyq qarýsyz álem muratyn ilge­riletip, osy maqsattarǵa qol jetkizýge baǵyttalǵan halyq­aralyq is-sharalar men bas­ta­malarǵa belsendi qatysatyn bolady. Bul Elbasymyzdyń syrtqy saıasatynyń absolıýtti basymdyǵy bolyp tabylady. 2017-2018 jyldary BUU QK-niń turaqty emes músheligine saılanǵan jaǵdaıda, Qazaqstan ıadrolyq qarýsyzdaný men taratpaý máselelerin BUU-nyń osy mańyzdy organynda belsendi ilgeriletetin bolady. Erlan YDYRYSOV, Qazaqstan Respýblıkasynyń Syrtqy ister mınıstri.