Áýelgi áńgimeni aqsaqaldar aıtqan, áli aıtyp ta keledi. Jetisý ózi kıeli jer ekeni ámbege aıan, endeshe bul mekenniń áýlıelerden kende bolmaýy zańdylyq. Keshegi elge ege bolǵan Balpyq, Eskeldi bılerdiń zamandasy sózi ýáli Qoǵyl áýlıeni búgingi urpaq bile bermeıdi. Urpaq umytqannan aýyr jaza joq shyǵar. Áıtpese babatanym «óli rıza bolmaı, tiri baıymaıdy» dep danalyqqa jyqpap pa edi. Biraq Taldyqorǵan qalasynyń irgesindegi jatqan baba kesenesin kórgende bizdiń uıysqan ult tamyrynan ajyrap ketkendeı kúıge túskenimiz nesi!?
Erligine el súısingen
Áńgimeniń álqıssasyn elden jetken ańyzben ádipteıikshi. Esti oqıǵany estýge qumar oqyrmannyń kókeıinde saırap tursyn... Sonaý jaýgershilik zamanynda qalmaq hanynyń kóńili Tóle bıdiń sulý qyzy Mámılaǵa aýǵan eken. Áýelgide joly bolmaı, mańdaıy tasqa tıgen eken de, endigi jerde «berse qolynan, bermese – jolynan» – dep ses semserin sýyrmaq bolady. Mundaıdaǵy toqtam sóz, árıne, Tóle bıdiki edi. Istiń aqyry ne bolaryn oılap, kúndiz kúlkiden, túnde uıqydan qalǵan Balpyq bı bir qııannan jele jortyp, Tóle aǵasynyń aýylyna keledi.Tún qatyp kele qalǵany qandaı jaqsy bolǵan. El jaqsylary aq shańqan úıdiń shańyraǵyn kóterip, ajarlandyryp jiberipti. Tóle aǵanyń oń tizesin basa otyrǵan Eskeldi bıdi, odan berirekte jaıǵasqan Qoǵyl áýlıeni kórip, ishi jylynyp, qýanyp qalady.
«Qyz – meniki, baýyr – senderdiki. Men bir adammyn, sender kópsińder, kópshilik aıtsyn túıindi sózdi», deıdi Tóle bı.
Sonda el tizginin ustaǵan Eskeldi, Balpyq bıler men Qoǵyl áýlıe bastaǵan top «Qan tókpelik. Oǵan kónbese oıymyzdy jasyryp, boıymyzdy búkpelik. Qaskóıge qyz joq, qaskúnemge jol joq», dep Aqshyr handy attan túsiredi. Erteńgi kóretini kózine kórindi me eken, qaqalyp-shashalyp qalǵan Aqshyr hannyń murnynan qyp-qyzyl qan saýlaıdy. Erteńinde qazaq jerin tastap, arǵy betke jan saýǵalap qotaryla kóshipti.
Kónekóz qarııalardyń aıtýynsha, Qoǵyl áýlıe Eskeldi bı, Balpyq batyrlardyń zamandasy. Olarmen birge el tileýin tilep, jońǵarlardyń qazaq jerin shaýyp, qyrǵynǵa ushyratqan kezinde, sonaý Shý boıyna aýyp baryp, ataqonysqa qaıta oralýǵa kúsh jumsaǵan. О́ziniń kóregendigimen jaýdyń jasyryn josparyn bilip otyrǵan. El batyrlaryna boljamdaryn aıtyp, keńes berip, is-josparyn kórsetip, jeńiske jetýge yqpal etken. Sondyqtan ol kisi zamanynda áýlıeligimen alys-jaqynǵa aty taraǵan.
Qoǵyl áýlıeniń kindiginen on bir ul taraǵan. Onyń ózinen keıin de urpaqtarynyń arasynan elge qadirli, qurmetke bólengender bolǵan. Qoǵyl Sarǵaldaqulynyń Álike atasynyń Shuńǵyr áýletinen taraıdy. Qoǵyl áýlıeniń urpaqtary Eskeldi aýdanynyń Shymyr, Kóksý aýdanynyń Jarlyózek aýylynda turady.
El arasyndaǵy bir ańyzda Qoǵyl áýlıe Qora shatqalyndaǵy jaılaýynda qaıtys bolar aldynda jaqyndaryn shaqyryp: «Meniń súıegimdi túıege artyp, buıdasyn bosatyp, qoıa berińder. Túıe qaı jerge túnese sol jerge jerleńder?» dep tapsyrady. Aǵaıyndary aıtqany boıynsha isteıdi. Sonda túıe Taldyqorǵannyń irgesine kelip, shókken eken. Keıin jurt bul jerdi qasıet tutyp, basyna túnep, qasıetti jer dep tanyǵan. Búginde aınalasynda birneshe beıit orny bar shaǵyn qorymnyń ortasynda áýlıege arnap soqqan kesene bar. Onyń jaıyn alda aıtamyz.
Tasadaǵy tarıhı nysan
О́lkentanýshy Qajet Andastyń aıtýynsha, 2017 jyly «Qazaqstannyń kıeli jerleriniń geografııasy» jobasy aıasynda qos oblystan jalpyulttyq nysandar tizimine – 17, óńirlik nysandar tizimine iriktelip 41-i engizildi. Olar 2018 jyly kıeli nysandar boıynsha «Qasıetti Qazaqstan» ǵylymı-zertteý ortalyǵy shyǵarǵan 2 tomdyq kitapqa kirdi. Sondaı-aq 2019 jyldyń qasıetti oryndar qataryna engizý úshin qosymsha 12 nysan usynylyp, onyń toǵyzy qosymsha tizimge alynǵan bolatyn. Sol qatarǵa Sók tóre jáne Qoǵyl áýlıe kesenesi bir nysan retinde tizimge engizildi. Sebebi Qoǵyl áýlıe kesenesi Sók sultan Abylaıhanovtyń jatqan jerine taıaý. Tirliginde Sók sultan da Qoǵyl áýlıeni qurmettep ótse, arasyna syzat túspegen qos alyp, mine, osylaı ólgen soń da qatarlasyp jatqan kórinedi.
«Sók tóre (azan shaqyryp qoıǵan aty – Súıik, oryssha dokýmentterde Sıýk Ablaıhanov) Abylaıhanuly, el aıtqandaı 52 jyl boıy Jalaıyr, Shapyrashty (bir bóligi) rýlaryna tórelik etti. El aýzynda «...Shúıirkeleskiń kelse, Sókke bar... Tentek kópke kónedi, kópke kónbese Sókke kónedi...» degen mátelder áli kúnge aıtylady. Bul jaıly keıin aıtamyz. Birin-biri tolyqtap, urpaqqa ulylyq pen urpaq qamyn uǵyndyrǵan qos alyptyń kesenesine «memlekettiń qorǵaýyna alynǵan nysan» degen bir taqtaıshany áli kúnge ile almaı júrgenimiz, ókinishti-aq?» deıdi Q.Andas.
Taldyqorǵan qalasyna qarasty Erkin aýyldyq aqsaqaldar keńesiniń tóraǵasy Tortaı Izbasqanotyń aıtýynsha, kesene turǵyzylǵan jer baıaǵydan Qoǵyl tóbesi dep atalyp kelgen. Kezindegi Keńes bıliginiń qylyshynan qam tamyp turǵan tusynda erkindikter osy tóbedegi Qoǵyl áýlıeniń zıratyna jıi kelip, duǵa jasap, bolashaqqa baqyt tilep turatyn. О́tken ǵasyrdyń 90-jyldary janashyr azamattar zırat basyna qarapaıym kesene turǵyzyp, mańaıyna kóshetter egip, shamasynsha abattandyrady. Biraq ýaqyt óte kele kesene eskerýsiz qalyp, tozyp, shatyry buzylyp, sáni kete bastaıdy.
Byltyr taldyqorǵandyq kásipker qyz Aıda Ydyrysova bastama kóterip: «Árıne, arýaq syılaǵan, qasıetti jerdi janymyzdan artyq kóretin halyqtyń perzentimiz ǵoı dep», qolynda bar múmkindigin paıdalanyp, keseneniń shatyryn bútindep, terezelerin ońdap, ishiniń taǵanyna kilem tósep, áýlıe jatqan jerdi retke keltirip, birtalaı jumys atqarypty. Endi bul bastamany bir qyzdyń ıyǵyna artyp qoımaı, el azamattary uıysyp qolǵa alatyn jumys kóp.
Jastarǵa qalaı jetkizemiz?
Joǵaryda aıtylǵandaı, atalǵan kesene Qazaqstannyń qasıetti oryndarynyń óńirlik mańyzy bar nysandar tizimine engen. Demek memleket qorǵaýynda bolatyn oryndy eskerýsiz qaldyrsa, ózge dúnıeler ne bolmaq?! Ulttyń basty qundylyǵy – onyń tarıhy men tili. Tarıhyn eskermegen ultty bolashaq ta esirkeı qoımaıtyny anyq. Qoǵyl áýlıe kesenesi Taldyqorǵan – О́skemen kúrejolynyń boıynda taıaqtastam jerde jatyr. Joldan kesenege deıin kóp bolsa 100 metr. Ol jer shańy shyǵyp, tozyp, topyraǵy aspanǵa ushyp tur. Sol attam jerge asfalt tósep, kelip-ketetinderge jaǵdaı jasaý kóp qarjyny kerek etpeıdi. Al keseneniń aınalasynda kún qaqtaǵan birneshe tal-terek shóldep, surqy qashyp tur.
Memleket basshysynyń el aýmaǵynda 2 mlrd túp aǵash kóshetin egý bastamasy boıynsha jyl saıyn kóktem-kúz aılarynda qala aýmaǵynda kóshet otyrǵyzý naýqany júrgizilip keledi. Keseneniń aınalasyn abattandyrý isin de osy josparǵa engizip, jasyl jelekke kómkerip tastaýǵa bolar edi. Árıne, bul tóbedegi basty másele – sýdyń tapshylyǵy. Sonaý eńiste Sarybulaq ózeni aǵyp jatyr. Kezinde sol ózennen motormen sý shyǵaryp, osy dóńdi ıgilikke jaratqan eken. Qazir onyń aýyly alys ketken. Biraq kún saıyn bolmasa da kún aralap Taldyqorǵannan shyǵaberis aınalmadan áýejaıǵa deıingi joldyń ortasyndaǵy kók shópti tehnıkamen sýǵaryp júrgenin jıi kóremiz. Kesene aınalasyndaǵy aǵashtar men shópterge sý shashyp óte shyǵýdy sol marshrýtqa qossa, másele túbirimen sheshilgeli tur.
Ol-ol ma, Erkin aýylynyń aýmaǵynda Úıtas, Qoǵyl áýlıe kesenesi, Sók tóre kesenesi, «Syrymbet qyrǵyny», Jaınaq batyr tóbesi, Balyqty boıyndaǵy ejelgi jármeńke, taǵy basqa tarıhı nysandar jeterlik. Osylardy jas urpaqqa jetkizý úshin qaladaǵy basqa oqý oryndaryn aıtpaǵannyń ózinde, Erkin aýylyndaǵy E.Berliqojanov atyndaǵy jáne №15, №26 mektep oqýshylaryna ólketaný baǵytyndaǵy ekspedısııalar uıymdastyrý isi qolǵa alynsa, búgingi býyn bile júrer edi.
Jetisý oblysy