Lıft óndirisine memlekettik qoldaý qajet

Qazaqstan lıftishileri ulttyq qaýymdastyǵynyń basshysy Erjan Igibaevtyń aıtýyn­sha, Al­matyda shý bolǵan lıft orna­lasqan turǵyn úı kesheniniń paı­da­lanýǵa berilgenine 10 jyl ǵana bolǵan. Bul – jaram­dy­lyq merzimimen salystyr­ǵanda múldem jańa úı. Al lıf­tiniń «sekirip ketýine» kabı­na­sy­nyń ózdiginen baqylaýsyz qozǵalǵany, tejeý mehanızminiń durys iste­meýi sebep bolǵan. Odan bólek lıft kabınasyndaǵy joǵarǵy qyzý kórsetkishi lıft jab­dyqtarynyń qaýipsiz jumy­syna keri áser etipti. Sondaı-aq turǵyn úı keshenindegi lıf­tige qyzmet kór­setetin «L» seri­k­testiginde óner­kásiptik qaýipsizdik komı­te­tinen ruqsat qaǵazy jáne ST-RK 3305-2018 lıftilerdiń Ult­­tyq standartyna sáıkestik sertı­­fıkaty bolmaǵany da tekserý nátıjesinde belgili boldy. Atal­ǵan servıstik kompa­nııa­nyń qyz­mettiń bul túrimen aınalysýǵa, qyzmet kórsetý shartyn jasasýǵa quqyǵy bolmaǵanyn bildiredi.

Buǵan deıin Qazaqstanda ser­vıstik kompanııalar qyzmetiniń rettelmeýinen lıftiler shahtaǵa qulap, apatqa uryndyrǵan jaǵ­daı­lar jaıly san ret aıtyldy, jazyldy. Biraq budan apat sany azaı­ǵan joq. Tipti jyl basynan bergi jaǵdaılardy sanasaq ta jet­kilikti.

Lıft salasyndaǵy basty másele – eskirgen lıftilerdiń kóbeıýi servıstik qyzmet kórsetetin kompanııalar tarapynan tıisti qyzmettiń kásibı deńgeıde kórsetilmeýinen týyndap otyr.

Sarapshy bizben áńgimesinde aıtyp ótkendeı, turǵyn úı keshenderinde lıftke servıstik qyzmet kórsetetin kompanııalarda Tótenshe jaǵdaılar mınıstrligi О́nerkásiptik qaýipsiz­dik komıteti bergen lıftilerge tehnıkalyq qyzmet kórsetý boıynsha jumystardy júrgizý quqyǵynyń kýáligi bolýy kerek. Odan keıingi talap – ST-3305-2018 «Múgedekterge arnalǵan lıftiler, eskalatorlar, travolatorlar jáne kótergishter» Ulttyq standartynyń talaptaryn saq­taýǵa, jabdyqtaýǵa, ornatýǵa jáne paıdalanýǵa, táýlik boıy jedel qyz­met kórsetýge mindetti.

Qazir Qazaqstan boıynsha 4 myńnan asa lıftini jańǵyrtý qajet. Olardyń báriniń normatıvtik merzimi ótken. Stan­dartty qyzmet etý merzimi – negizi­nen 25 jyl. Mamandar merzimi aıaqta­lýǵa jaqyn lıft qyzmetin 2 jylǵa ǵana uzartýǵa múmkindik baryn aıtady.

Almatyda 6 myńǵa jýyq lıft bar. Salystyrý úshin aıtsaq, 2019 jyldyń basynda qalada jańǵyrtýdy qajet etetin myńǵa jýyq lıft bolypty, qazir olardyń sany 300 lıftige deıin qysqardy. Qalǵany 2022 jyldyń sońyna deıin aýystyrylady.

Lıft tańdaý – qurylys kompanııa­larynyń quqy. Degenmen Qazaqstanda shyqqan lıft baǵasy Reseı jáne Belarýs óndirisindegi lıftterdiń baǵa­sy­men teńesip qaldy. Ortasha eseppen bir otandyq zaýyt tolyǵymen iske qosyl­sa, jylyna 500-ge jýyq lıft shyǵa­rýǵa bolady. Erjan Igibaevtyń aıtýyn­sha, lıft salasynda otandyq ónimderdi qoldaý máselesi de ótkir tur. Qazaqstanǵa jylyna 5 myńnan asa lıft syrttan tasymaldanady. Al otandyq óndirýshiler suranystyń 21 paıyzyn ǵana qanaǵattandyryp otyr. Qazir elde lıftiniń kerek-jaraǵyn shyǵaratyn 3 zaýyttyń biri – Almatyda, qalǵany Almaty, Aqmola oblystarynda jumys istep tur. Olardyń ónimderiniń sapasy ishki naryqta brend retinde tanylyp júrgen tehnologııa­larmen teńese alady. Sarapshy aıtyp ótkendeı, tapsyrys berýshilerge daıyn ónimdi shetelden satyp alý tıimdi, jergilikti naryqta tolyq óndiristik sıkl úshin qajetti keıbir kerekti quramdas bólikter tapshy. Atap aıtqanda, elevatordy qurastyrýǵa arnal­ǵan negizgi qondyrǵylar basqa elder­­den kelse, paıdalanylǵan ból­shek­­ter men toraptardyń 40 paıyzǵa jýyǵy negizinen Qytaı men Koreıa elderi­nen ákelinedi. Baǵasy biraz ólshem­derge táýeldi bolǵan soń ınflıasııa, dol­lardyń baǵamyna qaraı ózgerip turady.

«Daıyn lıftini jetkizýshilerge keden bajy salynbaıdy. Al ony jınaqtaý úshin salynatyn baj – 5-15 paıyz. Bul faktor qazaqstandyq óndirýshilerge ekonomıkalyq jaǵynan tıimsiz. Taratyp aıtqanda, Qazaqstanda lıft qurastyrǵannan daıyn ónimdi syrttan ákelgen ońaı. Osyǵan oraı, naryqta otandyq óndirýshilerge basymdyq berý, jeńildetilgen nesıe berý qarasty­ry­lyp jatyr. Qazaqstanda óndirilgen lıftilerdiń baǵasy básekege qabiletti ekeni osyǵan deıin talaı ret aıtylǵan. Biraq onyń baǵasy birqatar parametr­lerge táýeldi bolǵan soń, dollardyń baǵamyna qaraı qubylyp otyrady. 9 qabatqa arnalǵan 500 kılolyq lıfttiń baǵasy – montajsyz 8-8,5 mln teńge, al montaj baǵasy – 1-1,5 mln teńge. Lıftilerdiń kabınasy, aınasy tárizdi biraz bólshekteri ózimizde daıyndalady. Syrttan tasymaldanatyny – aqparatty basqarý núkteleri. Bizge ónimderin eksporttap otyrǵan Reseı men Belarýs ónimderiniń basqarý tetikteri – ımport. Basqasha aıtqan­da jan-jaǵymyzdan kelip jatqan ónimderdiń baǵdarlamalyq basqarý tetikteri – reeksport. Bizdiń ımporttyq núktelerimizden olar da ımporttap otyr. Qazir burynǵy Keńes Odaǵyna múshe elder arasynda lıft óndirisi bo­ıynsha oq boıy ozyp ketken eshkim joq. Bári – bir deńgeıde. Elde aqparatty tehnologııanyń tilin meńgergen jas­tar kóbeıip keledi. Demek lıftiniń aqparattyq baǵdarlamasyn da ózimizde daıyndaýǵa múmkindik bar», deıdi E.Igibaev.

Turǵyn úı keshenderindegi jedelsaty aınalasynda problema qorda­lanyp qaldy. Qazaqstannyń iri qa­lalarynda, atap aıtqanda, Almaty men Astanada lıftilerge qyzmet kórsetetin 60-tan 80-ge deıin kásip­oryn bar. Biraq olardyń bári birdeı sertıfıkattaýdan ótpegen. Tipti tenderde joly bol­ǵandardyń keıbirinde sertıfıkat joq ekenin aıtady mamandar.

2012 jyly zańnamaǵa ózgeris engizilip, lıftini montajdaýǵa, oǵan qyzmet kórsetýge lısenzııa berý alynyp tastaldy. Sol-aq eken, páter ıeleri kooperatıvteri kóńiline jaqyn kom­panııalarmen kelisim jasap, bilik­tiligi tómen, qyzmet aqysy arzan ma­man­dardyń kómegine júgine bastady. E.Igibaev aıtyp ótkendeı, qazir qaýym­dastyqta Ulttyq standarttaý júıesiniń sertıfıkatyna ıe servıstik kompanııalar bar. Mamandarynyń da kásibı biliktiligine eshkim syn aıtyp kórgen emes. Biraq salanyń qyr-syryn túsinbeıtin jáne mamandardyń biliktiligine kóńil bólmeıtin servıstik kompanııalardyń «joly bolyp» aldaryn orap ketkeni naryqtyń kóńil kúıin buzyp qana qoımaı, turǵyndardyń ómirine qaýip tóndirip otyr. Sol sebep­ti qaýymdastyq О́nerkásiptik qaýip­­sizdik komıtetine habarlasyp, kom­pa­­nııa­lardyń qabyldaý prosesin baqy­laýdy kúsheıtýdi surap otyr.

Byltyr qaýymdastyqta dıspetcher­lik qyzmet kórsetetin kompanııalar týraly derekterdi jańǵyrtýdy talap etetin qanatqaqty jobaǵa joldama beripti. Endi lıftilerde onyń kótergish krandarynyń jaǵdaıynan habar­dar berip turatyn derekter avto­matty túrde jańartylyp tura­dy. Eger turǵyn kúmándansa, servıs­tik qyzmet kórsetetin kompanııa tý­raly málimetterdi talap etýge qu­qy bar. Sebebi lıft – tek qana jalt-jult etip turǵan ádemi kabı­na emes, kez kelgen sátte ómirge qaýip tón­dirýi múmkin obekt. 2020 jy­ly baqylaý, retteý jumystaryn Tótenshe jaǵdaılar mınıstrliginiń О́nerkásiptik qaýipsizdik komıtetinen jergilikti atqarýshy organdarǵa bermekke talpynystar jasalǵan. Al jergilikti atqarýshy oryndar bolsa, bul quzyretti turǵyn úı ınspeksııasyna silteıdi. Mundaı jaýapsyzdyq onsyz da túıtkildi salanyń jaǵdaıyn odan saıyn kúrdelendirip jibergen. Sebebi turǵyn úı ınspeksııasy qyzmetkerleriniń kásibı biliktiligi problemany sheshe almaıdy ári isti júrgize alatyn mamandar da tapshy.

Qazaqstan jyl saıyn 5 myń lıft ımporttaıdy. 2017 jyly elimizde 5 lıft qurastyrýshy zaýyt bolǵan. 2019 jyly qoldanystaǵy 2 056 lıfti­niń 232-i ǵana otandyq bolsa, qalǵan

1 824-i ımporttalǵan. Al qazir bizde ju­mys istep turǵan 5 zaýyttan úsheýi ǵana qalǵan. Bul másele bo­ıynsha naryqta otandyq kásipkerlerge basymdyq berý, jeńildetilgen nesıe berý jaǵy endi qolǵa alyndy. Osyǵan deıin atalǵan jaǵdaı Parlamentte kóterilgen. Tozyǵy jetken lıft shahtasynyń esigi ashyq-shashyq jatatyny bıyl da depýtattar tarapynan aıtyldy.

Senator Esqalı Ábdikerov mamyr aıynda Úkimetke joldaǵan usynys-hatynda lıftilerdiń jaǵdaıy men oǵan tehnıkalyq qyzmet kórsetetin kompanııalardyń sapasy, sondaı-aq jergilikti atqarýshy organdar tarapynan osy turǵydaǵy baqylaýdyń tómendigi syn kótermeıtinin jetkizgen. Onyń aıtýynsha, keıingi 5 jylda elimizdegi kópqabatty turǵyn úıler­de lıftilerdegi apattyq jaǵdaılar kóbeıip, azamattardyń jaraqat alý, qaıǵyly qazaǵa ushyraý oqıǵalary jıilep ketken. Jergilikti jerlerde lıftilerdi tehnıkalyq kútip ustaýdy júzege asyratyn kompanııalardyń qyzmetine baqylaý jasalmaıdy, olardyń qyz­metine qoıylatyn talaptar aıqyn­dalmaǵan, lıft uıymdaryn sertıfıkattaý tetigi ázirlenbegen. Lıftilerdi montajdaý jáne oǵan tehnıkalyq qyz­met kórsetý quqyǵyna lısenzııa berýdiń kúshin joıý jaǵdaıdy ýshyq­tyryp otyr.

Qazaqstan lıftshileri ulttyq qaýymdastyǵynyń málimetterine qaraǵanda, 2018-2022 jyldar araly­ǵynda elimizde lıft aqaýynan 13 jaǵdaı tirkelip, onyń 8-i qaıǵyly jaǵdaımen aıaqtalǵan eken.

Qazaqstanda záýlim úıler qatary jyl saıyn kóbeıip barady. Zamanǵa laıyqty jyldam ári jaıly lıftiler de asa qajetti quralǵa aınalǵanyn, órkenıet pen lıftini bólip jara almaıtynymyzdy kórip júrmiz. Bul baǵytta bıznestiń ǵana emes, bıznestiń jumysyn úılestirip, «tenderge» «bata berip otyrǵan» jaýapty oryndardyń da jaýapkershiligin kóterý mańyzdy.

ALMATY