Abyroıly tarıhshy

Solardyń qatarynda, zamanalar almasyp jatqanda, tarıh ǵylymyn damytýǵa aıtralyqtaı úles qosqan Aldajumanov Qaıdar Seısembaıulyn ataýǵa bolady. Qaıdar aǵanyń ǵylymı ómiriniń negizgi ereksheligi qoǵamdar ózgergen kezeńdegi saıası júıeler men tarıhı sananyń ózgerýine baılanysty bolǵan túbegeıli jańa tarıhı úderisterdi zerdelep, zertteýge qatysýynda. Qaıdar aǵamyz Keńes Odaǵynda ósip, oqyp, tárbıelenip, eńbek etken, tulǵa bolyp qalyptasqan. Qazaqstannyń táýelsizdigimen birge kelgen barsha ózgeristerdi, jańalyqtardy oı eleginen ótkizip, qalaı Qazaqstandy kórkeıtemiz degen suraqqa jaýap izdeýshilerdiń biri bola bilgen izdenimpaz ǵalym. Ol ózi eńbek etken tarıh ǵylymy salasynda egemendi eldiń qalyptasýy men damýyna aıtarlyqtaı úles qosa alǵan, osy qyzmeti úshin abyroıǵa ıe bolǵan jańshyl tarıhshy.

Búgingi Qazaqstan halqy ótken tarıhynan qalaı sabaq alady, aq pen qarany, shyndyq pen jalǵandy qalaı ajyrata almaq degen taǵdyrlyq másele Qaıdar aǵamyzdy udaıy tolǵandyryp keledi. Sondyqtan bolar onyń shyǵarmashylyq laboratorııasynda Keńestik kezeńde qazaq halqyna aýyr soqqylar jasaǵan 1921-1922 jyldardaǵy ashtyq, 1931-1933 jyldardaǵy jappaı ashtyq, 1928-1938 jyldarda júrgizilgen stalındik saıası-qýǵyn súrgin máseleleri erekshe oryn alady. Tarıhtyń qaıǵyly betteriniń shyndyǵyn Qaıdar Seısembaıuly arhıv qoınaýyndaǵy qujattar arqyly naqty kórsetip, tarıhı oqıǵalardyń shynaıy kartınasyn jasaıdy. Al, tarıhı shyndyq adamdar sanasynyń durys qalyptasýyna, naǵyz otanshyldyq seziminiń tárbıelenýine osy arqyly memlekettiliktiń nyǵaıýyna yqpal etetindigi aqıqat. О́ziniń eńbekteri arqyly Qaıdar aǵamyz memleketshil jáne halyqshyl tulǵa. Onyń óz ultyna ǵana emes, barsha qazaqstandyqtarǵa ulaǵatty sóz aıta alatyn abyroıly ǵalym bolyp qalyptasýy sóz joq Qaıdar Aldajumanovtyń ósken ortasy men alǵan bilimniń arqasy.

Qaıdar Seısembaıuly kóp daryndardy ómirge ákelgen Qaraǵandy oblysy Qarqaraly aýdanynda 1942 jyly 10 qazanda dúnıege keldi. 1960 jyly Qaraǵandy qalasyndaǵy №7 qazaq orta mektebin támámdady. О́ziniń eńbek jolyn Qarqaraly aýdanynyń «Vostok» keńsharynda jumysshy bolýdan bastaıdy. Qaıdar aǵamyzdyń balalyq shaǵy ońaı bolǵan joq. Jeti jastan asqanda anasy Mákejan Ǵalılaqyzy dúnıeden ozady. 37 jasynda 1950 jyly ómirden ótken Mákejannyń artynda 4 ul bala qaldyq, - dep eske alady Qaıdar aǵamyz. Anamyz Mákejan arabsha hat tanyǵan, keıin kırılısany mengerip oqyǵan, dombyra, mandalın, akardeon, garmon tartatyn, kıim tigetin ismer adam boldy,- deıdi Qaıdar aǵa. Ákesine, dúkendegi kezdemeden kıtel, galıfe shalbar, qulaqshyndardy ózi tigip beretin. Sebebi, kıim satyp alý sol jyldarda óte qıyn edi. Bizdi de anamyz ózi tikken kıimdermen qamtamasyz etetin. Úıde ózi oınaı biletin mýzykalyq aspaptardyń barlyǵy bolatyn. О́zim mýzyka áýenimen alǵash ret anam oınaǵan aspaptar arqyly tanystym, - deıdi Kákeń.

Qaıdar aǵa ákesi Seısembaıdy erekshe jyly sezimmen eske alady. Ákesiniń Qarqaraly óńirinde belgili, abyroıly azamat bolǵanyn aıtady. Seısembaı 1921-1922 jyldarda bolǵan ashtyq kezinde Alash Qaıratkeri Júsipbek Aımaýytovpen birge asharshylyqqa ushyraǵan qazaq aýyldaryna kómekke mal jınaýǵa qatysady. Keıinirek 1925 jyly J. Aımaýytovty bolshevıkter kýdalaýǵa túsirgende Seısembaıda qýdalaýǵa ushyraıdy. Sottalýdan aman qalǵan ol kisi kóp jyldar baltashylar brıgadasynyń brıgaderi bolyp jumys isteıdi. 1937 jyly eńbegimen kózge túsip júrgen Seısembaı Kalının atyndaǵy kolhozdyń repressııaǵa ushyrap ketken tóraǵasynyń ornyna taǵaıyndalady. Ujymshardaǵy eńbekti sheberlikpen uıymdastyra bilgen jańa tóraǵa 2 jylda Kalının kolhozyn aldyńǵy qatarǵa kóteredi. Jetistikterin 1939 jylǵy búkilodaqtyq VDNH-da kórsetken Kalının kolhozynyń tóraǵasy Seısembaı «Qurmet belgisi» ordenimen marapattalady. Soǵysqa deıin Qarqaraly óńirinde birde-bir adam mundaı marapatqa ıe bolmaǵan eken. Qaıdardyń ákesi soǵysqa jiberilmeı bronmen qaldyrylady. 1941-1945 jyldary kolhoz sharýashylyǵyn kóterýge erekshe at salysady.

Belgili ǵalym, qoǵam qaıratkeri sol kezde Qaraǵandy obkomy hatshysy Ámir Qapapınmen birge 1942 jyly Qaraǵandyda aqyndar aıtysyn uıymdastyryp, ótkizýge kómektesedi. 1943 jyly Respýblıkalyq aqyndar aıtysy ótkizilip Seısembaı obkom múshesi retinde soǵan Qaraǵandy aqyndaryn bastap barady. Sol jyly Almatydaǵy opera jáne balet teatry jańadan ashylǵan bolatyn. Aqyndar aıtysyn qazaqtyń belgili jyraýy Jambyl Jabaev ashady. Jıynǵa Qazaqstan Kompartısy OK hatshysy Jumabaı Shaıahmetov qatysyp otyrady. Qaraǵandylyq aqyndar Doskeı Álimbaev, Maıasar Japaqov, Qaıyp Aınabekov (Sáken Seıfýllınniń qaınaǵasy), Sháshýbaı Qoshqarbaev ónerlerimen Almaty jurtyn tamsandyrady.

Soǵys kezindegi kelesi bir aıtýly oqıǵa Kalının kolhozynyń jylqyshysy Smaıl Saǵyndyqov baqqan 500 jylqy maıdanǵa jiberiledi. Osy eńbegi úshin Kalının kolhozynyń jylqyshysy Smaıl Saǵyndyqov 1-shi dárejeli Otan soǵysy ordenimen marapattalady.

1943 jyly Kalının maıdanyna Qaraǵandy halqy jınaǵan 1 eshelon azyq-túlik, kıim-keshekti alyp barýǵa Seısembaıdy 1,5 aıǵa obkom arnaıy tapsyrmalarmen jiberedi. Seısembaı osy saparynda maıdandaǵy 100,101 qazaqstandyq brıgadalar jáne Panfılov dvızııasy jaýyngerleriniń arasynda bolyp qaıtady.

Kalının kolhozynyń belsendi jumysyn baǵalaǵan Keńes úkimeti onyń tóraǵasy Seısembaıdy 1948 jyly Eńbek Qyzyl Tý ordenimen, 1949 jyly Lenın ordenimen marapattaıdy. 1955 jyly «Za trýdovýıý doblest» medalimen marapattalyp, densaýlyǵyna baılanysty óz erkimen qyzmetten ketedi.

Kolhoz tóraǵasy bolyp júrgende Seısembaı Salyq Zımanovpen tanysady. «Qazaqta mundaı bilimdi azamattar bolady eken»,-dep tańdanyp, maqtan tutqanyn esimde saqtadym,-deıdi Qaıdar aǵa ákesiniń bolashaq akademık Zımanov týraly pikirin eske alyp.

Aıaýly anasy ómirden ótken soń sol kezde kolhoz tóraǵasy bolyp eńbek etip júrgen ákesi Seısembaı, Shámen Muhamedııaqyzy degen áıelge úılenedi. Ekinshi anamnyń jubaıy aýdanda basshy qyzmetkerdiń biri bolyp júrgende «halyq jaýy» degen jalamen 1937 jyly atylyp ketipti. Shámen bizdi óz balasyndaı qamqorlyǵyna alyp, zor adamgershilik pen izgilik ıesi ekendigin kórsetti. Ol kisi qartaıyp meniń úlken aǵamnyń qolynda baqılyqqa attandy. Barlyǵymyzdy aıalap ósirgen anamyzdy bizde aıalap baqtyq,-deıdi Qaıdar aǵa. Shámen anamyz tekti jerdiń qyzy bolatyn. Onyń atasy Musa qajy Qarqaralyda Qunanbaı qajymen jaqsy aralasady. Osy Musa qajynyń ótinishimen Qunanbaı qajy Qarqaralyda meshit saldyrdy. О́zi tóreniń tuqymy. Musa qajy Mekkege eki ret saparlapty. Ekinshi ret barǵanda 10 jasar uly Muhametqalıdi birge aparady. Mekkede bala qatty aýyrady. Musa qajy balany Mekkede qaldyryp ketýge májbúr bolady. Bala 1 jyldan soń saýyǵyp eline oralady. Sol arada Muhametqalı arabsha oqyp, bilim alady. Elge oralǵan 11 jasar bala Balaqajy atanady.

Ashtyq bastalǵanda Balaqajy Qaraǵandyǵa baryp 1931-1943 jyldary shahter bolyp eńbek etedi. Osy kezeńde I. Stalın shet elderimen qarym-qatynasty jaqsartý maqsatynda shirkeýler men meshitterdi qalpyna keltire bastaıdy. Sol kezdegi Qazaqstan musylmandarynyń basshysy, qalpe Sáken Ǵylmanıdiń usynysymen Qaraǵandy meshitiniń ımamy bolyp Muhametqalı (Balaqajy) Musauly taǵaıyndalady. Balaqajy kóp jyldar Qaraǵandy meshitinde qyzmet atqardy. Alǵashqy Kostenko shahtasynyń qasynda bolǵan aǵash meshit, jer otyryp sýdan qulaıdy. Maıqudyq aýdanynda jańadan ashylǵan meshitke halyq qalaýymen Balaqajy meshiti degen ataý beriledi.

Balaqajy týraly áńgime órbitip otyrǵandaǵy sebebimiz Qaıdar aǵa osy Balaqajy naǵashysynyń úıinde 7 synyptan bastap oqyp Qaraǵandydaǵy №7 qazaq mektebin bitiredi. Balaqajynyń úıine bir kúni sheshen-ıngýsh meshitterinde mýftı bolǵan 3-4 adam kelip Balaqajymen 2-3 saǵat parsy, arab tilderinde áńgimelesedi. Oqýshy Qaıdar osy tilderdi bilmese de atasynyń emin-erkin parsy, arab tilderindegi áńgime-dúkeniniń kýási bolady. Balaqajyny Qazaqstannyń tuńǵysh mýftıi Ratbek Qajy jaqsy bilipti. Ol «Qazaqstan ımamdarynyń arasynda eń saýattysy, eń bilimdisi Balaqajy bolatyn»,-dep qurmettepti. Naǵashy atasynyń ózine rýhanı, mádenı yqpaly zor bolǵandyǵyn eske alady Qaıdar aǵa.

Qaıdar aǵanyń ákesi Seısembaı, anasy Mákejan, ekinshi anasy Shámen qazaqtyń tamasha, halyqtyq izgilikti dástúrlerdi boıyna jınaqtaǵan azamattary bolǵan. Olar óz urpaqtaryn eńbekqorlyqqa, adaldyqqa, otanshyldyqqa tárbıeleı bilgen adamdar. Qaıdar aǵanyń baýyrlarynyń árqaısy ómirden óz oryndaryn taýyp adal eńbek etedi. Áke-shesheleriniń abyroıly esimderine kir keltirmegen azamattar bolyp qalyptasady.

Kákeń úlken aǵasy Zeınollanyń óte sheber adam bolǵandyǵyn aıtady. Aǵasy ónertapqysh, rasıonalızator dárejesindegi tokar, jonýshy bolyp eńbek etedi. Ol sol kezde kóp qoldanylatyn DT-54, K-700 traktorlaryn jóndeýdiń tıimdi ádisterin tabady. Onyń jańalyqtaryn Qaraǵandy aýyl sharýashylyq uıymdary keńinen paıdalanady. Qarqaraly aýdanynyń Vostok keńshary (qazir T.Áýbákirov aýyly) ónertapqyshynyń jasaǵandary Almatyda VDNH-ǵa qoıylady. Zeınolla respýblıkalyq jáne Máskeýde ótken búkilodaqtyq ónertapqyshtar sezine qatysady. Qaıdar aǵa ekinshi anamyz Shámen osy Zeınolla aǵamnyń úıinde ómirden ótkenshe boldy dep esine alady.

Qaraǵandyda mektepti bitirgen soń Qaıdar aǵa 1 jyl traktorshynyń kómekshisi, túrli jumystar isteýshi bolyp keńsharda jumys isteıdi. Mektepte, odan keıin de Qaıdar orys klassıkteri men tarıhı shyǵarmalardy úzdiksiz oqýmen boldy. Esenınniń, Ahmatovanyń shyǵarmalaryn mektepte jattap oqıdy. Birde aýyldaǵy kitaphanaǵa sheftik kómekpen Qaraǵandy medısınalyq ınstıtýty ujymy 1 mashına poezııalyq, prozalyq kitaptar sılaıdy. Sol kitaptardyń qyzyǵyn men kórdim dep balalyq shaǵyndaǵy osy sátti esine túsiredi Qaıdar aǵa.

1961-1964 jyldarda Qaıdar aǵa Keńes armııasy qatarynda qyzmet etedi. Birinshi jyly Semeı ıadrolyq polıgonynda Kýrchatov qalasynda áskerı qyzmet jasaıdy. Ol kezde Semeı polıgony asa qupııa áskerı obekt bolatyn. Kákeńniń týystary baýyrlarynyń Qarqaralydan áskerge alynyp kórshi Abyralyda áskerde bolǵanyn bilmegen. Odan keıin Kıev qalasynda 2 jyl áskerde bolady. Ýkraına astanasynda serjant bola tura 80 sarbazdan turatyn vzvod komandıri qyzmetin 2 jyl abyroımen atqarady.

Kıevke kelgen soń 3 aıdan keıin óz aýylyna demalysqa keledi, týystarymen qaýyshady. 1 jyl kórshi aýdanda bolǵandyǵy jáıli tis jarýǵa bolmaıdy.

Qaıdar Seısembaıuly Kıev qalasynda Kýrchatov qalasyna kerekti quraldardy, qondyrǵylardy jiberip turatyn komandada bolady. Keńes Odaǵynyń iri qalalarynda Qaıdarmen birge qyzmet etken jigitter osy sharýamen aınalysady. Olar Novosıbırsk, Sverdlovsk, Omsk, Voronej, Kıev, Máskeý t.b. qalalardaǵy zaýyttar ónimderin Kýrchatov qalasyna jetkizýmen aınalysady. Semeı polıgonyna búkil Keńes Odaǵy qyzmet jasap turdy dep esepteıdi. Qaıdar Seısembaıuly. Kıevte ofıserler men soldattar Qaıdar aǵadan Pýshkınniń, Esenınniń óleńderin tyńdap, olar týraly áńgimeler estýge jıi jınalyp turatyn bolǵan. Tyńdaýshylar jas serjattyń bilimine, sheshendigine tań qalady. Aýylda ósken, qazaqsha oqyǵan jas azamat orys mádenıetin qalaısha tereń meńgergen dep áskerlerge úlgi etedi. О́miriniń osy kezderin Qaıdar aǵa oqý, izdený, jańany meńgerý jyldarym boldy dep esepteıdi.

1964-1968 jyldarda Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetinde úzdik oqıdy. Stýdent kezinde-aq onyń eńbekqorlyǵyn kóre bilgen ustazy Grıgorıı Fedorovıch Dahshleıger Sh.Sh. Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtyna qyzmetke alyp keledi. Mine Qaıdar aǵamyz osy Instıtýtta 54 jyl taban aýdarmaı ıgilikti qyzmet etýde. Ol kishi ǵylymı qyzmetkerlikten bastap ǵylymı joldyń barlyq satylarynan ótti. 7 jyl Qazaqstandaǵy agrarlyq qatynastar tarıhy bóliminiń meńgerýshisi, 14 jyl Instıtýt dırektorynyń ǵylymı jumystar boıynsha orynbasary qyzmetin úlken abyroımen atqardy. 2008 jyldan beri Qaıdar Seısembaıuly Instıtýttyń bas ǵylymı qyzmetkeri, ujymynyń aqylshysy bolyp otyr. Sonymen qatar Instıtýttaǵy Aqsaqaldar keńesiniń tóraǵasy bolyp tabylady.

Jarty ǵasyrdan astam ǵumyryn tarıh ǵylymyn zertteýge arnaǵan Qaıdar Aldajumanov búginde aýqymdy ǵylymı mura jasaýǵa qol jetkizdi. Ol óziniń akademııalyq bilimin orta mektepterge arnalǵan 5,8,11 synyptardyń Qazaqstan tarıhy oqýlyqtaryn, baǵdarlamalaryn, oqý quraldaryn jasaýǵa baǵyttap táýelsiz Qazaqstannyń jas urpaǵyn patrıotızm men otanshyldyq rýhynda tárbıeleýge úlesin qosty.

Tarıh ınstıtýtynda Qaıdar Seısembaıuly dırektorlar Aqaı Núsipbekov, Manash Qozybaevtarmen, belgili ǵalymdar Ramazan Súleımenov, Grıgorıı Dahshleıger, Bek Súleımenov, Tóltaı Balaqaev, Keńes Núrpeıisov, Málikaıdar Asylbekov t.b. ǵalymdarmen qoıan-qoltyq júrip ǵylymı eńbekterdi jazdy, ujymdyq zertteýlerdi júrgizýge qatysty. 1977-1980 jyldarda 5 tomdyq «Qazaq KSR tarıhy» irgeli eńbegin jazýshylar qatarynda boldy. 1994 jyly «Qazaqstan tarıhy ocherkin» jazýshylar sapynda, 1998 jyly aǵylshyn tilindegi «Qazaqstan tarıhy» avtorlarynyń biri boldy. 2 tomdyq «Almaty tarıhyn» 1996-2010 jyldarda shyqqan «Qazaqstan tarıhy» 5 tomdyǵynyń 4 tomyn jazýǵa qatysty.

Qaıdar Seısembaıulynyń erekshe den qoıyp zerttegen taqyryptarynyń biri-Qazaqstan Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jyldarynda máselesi. 1979 jyly ol osy taqyryp boıynsha orys tilinde «Eńbekte jáne maıdanda» atty monografııa shyǵarady, 1985 j. T. Balaqaevpen birge «Qazaqstan eńbekshileri-maıdanǵa» monografııasyn shyǵardy. Qaıdar aǵanyń Keńes áskerleriniń Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jyldaryndaǵy tutqynǵa týsýi máselesin zertteýi onyń tarıh ǵylymyna qosqan úlken úlesi bolyp tabylady.

Keńestik ıdeologııa tutqyndardyń barlyǵyn satqyndar degen qara boıaýmen baǵa berip tastaǵan bolatyn. Keńestik kezeńde Uly Otan soǵysy atalǵan bul soǵystyń bastapqy 5-6 aıynda 2 mln-daı keńestik soldattar men ofıserler tutqynǵa túskenin aıtady. Qaıdar aǵa soǵystyń alǵashqy aılarynda Stalındik basshylyqtyń órsekel qatelikteri, qorǵanystyń durys uıymdastyrylmaýy, qarý-jaraqpen qamtamasyz etilmeýi keńes áskerleriniń eriksiz tutqynǵa túsýine ákelgendigin kórsetedi. Keńestik bıliktiń 30-shy jyldardaǵy óz halqyna qarsy júrgizgen repressııalyq saıasaty tutqyndardyń fashıstik Germanııaǵa qyzmetke kelisýiniń obektıvti sebepteri bolǵandyǵyn dáleldep beredi.

Qaıdar aǵa ózi daıyndaýǵa qatysqan 13 tomdyq «Azaly kitapta» repressııa jyldary sheıit bolǵan myńdaǵan qazaqstandyqtardyń esimderin kórsetip, olardyń týǵan-týystaryna izgilikti nıet bildiredi. Ásirese, tutqyndaǵy qazaq jaýyngerleriniń, «Túrkistan lejonynyń» shyndyqtaryn ashýǵa., tarıhı oqıǵalardyń obektıvti, sýbektıvti sebepterin taldaı otyra, tutqyndar taǵdyryn kórsetýde zor úles qosady.

Qaıdar Seısembaıuly Máskeý túbindegi Podolsk qalasyndaǵy áskerı arhıvten 1943 jyly Baýyrjan Momyshulyna Keńes Odaǵy Batyry ataǵyn berý týraly jazylǵan qujatty tabady. 1980 jyly 5 maýsymda bul qujatty Qaıdar aǵa ataqty jazýshy Ádilhan Nurshaıyqovqa beredi. Jazýshy qujatty «Aqıqat pen ańyz» atty Momyshulyna arnalǵan kitapqa eńgizedi. 1990 jyly Baýyrjan Momyshulyna Keńes Odaǵy Batyry ataǵyn berý týraly usynys osy Q. Aldajumanov tapqan qujat negizinde jasalǵan. KSRO Qorǵanys mınıstrligi arhıvindegi (8 fond 64722 opıs, 1 delo, 96-98 better) qujat qazaqtyń áıgili sarbazy Baýyrjan Momyshulynyń erliginiń naqty dáleli bolyp tabylady. Qujattyń tolyq kóshirmesin «Qazaqtar Uly Otan soǵysy maıdanynda. 1941-1945.-Almaty, 2015» kitabynyń 29 betinen oqýǵa bolady.

Osy oqıǵa Qaıdar aǵamyzdyń arhıv qorlarynda úzdiksiz etken eńbeginiń jemisiniń bir kórinisi. Ázilhan Nurshaıyqovtyń Qaıdar tapqan bul qujatqa degen alǵysy sheksiz bolǵanyn da bilemiz.

Qaıdar aǵamyz qalam tartqan, zerttegen ekinshi úlken taqyryp saıası repressııalar tarıhy. Onyń qatysýymen «Azaly kitap» (Knıga skorbı) 1996 jylǵa deıin 13 kitaby jaryq kórdi. Qaıdar Seısembaıuly qýǵynǵa ushyraǵan qazaq zııalylaryn bólip, jikteýge, bir-birine qarsy qoıýdy jaqtamaıdy. Turar Rysqulov, Sáken Seıfýlın, Oraz Jandosov qazaqtan shyqqan kórnekti bolshevık qaıretkerler de óz halqyna adal qyzmet etti. Sol jolda qurban boldy. Olardy eshýaqytta «satqyn boldy» dep aıyptaýǵa bolmaıdy dep esepteıdi. Alash qaıratkerleriniń joly men kózqarastary basqa baǵytta boldy. Bul máselede eki toptyń saıası baǵyt-baǵdarynyń, kózqarastarynyń kelispeýshilikte bolǵandyǵyn túsindirý paryz, tarıhı ahýal solaı boldy,-dep ádil baǵalaıdy.

Kákeń kóp zerttegen kelesi másele soǵys qarsańynda jáne soǵys kezinde Qazaqstanǵa qaı jerlerden, qansha ult ókilderi jer aýdarylǵan degen suraqqa jaýap berý. Osy taqyrypqa qatysty ol 1998 jyly 420 betten turatyn «Deportırovannye v Kazahstan narody: vremıa ı sýdby» degen kólemdi eńbektiń jazylýyna, baspadan shyǵýyna yqpal etti. Zertteýdi daıyndaýǵa ózi tikeleı qatysty. Bul kitap «Arys» baspasynan 1998 jyly jaryq kórdi.

Qaıdar aǵa 2015 jyly Qazaqstandyq Keńes Odaǵy batyrlary týraly eki júzdeı 5 mınýttyq telerolıkter týsirýdi uıymdastyrdy. «Tuńǵyshtar» dep atalatyn 60 orys jáne qazaq tilderindegi 1941-1945 jylǵy soǵystaǵy áskerı salalar boıynsha 45 mınýttyq telehabarlardy jazdyrdy. Bir habar ushqyshtarǵa arnalsa, kelesi habar tankısterge t.b. baǵyttar boıynsha. Bul iri telejoba aǵamyzdyń Uly Otan soǵysy tarıhyn tereń bilýiniń arqasynda múmkin boldy.

Atalǵan taqyryptarǵa qatysty Qaıdar aǵanyń júzdegen maqalalary men suhbattary «Egemen Qazaqstan» gazetinen bastap barlyq BAQ-tarda shyǵyp jatty, jarııalanypta jatyr. Aǵamyz qazir 7 tomdyq Qazaqstan tarıhy irgeli eńbeginiń 6 tomyn jazýǵa qatysý ústinde.

Shaǵyn maqalada Qaıdar Seısembaıulynyń shyǵarmashylyq qyzmetin ashyp kórsetý tipten múmkin emes. Ol Abaı atyndaǵy Kaz PI-de, 10 jyl áskerı akademııada professor retinde dáris berdi. Onyń jetekshiligimen 21 izdenýshi men aspıranttar kandıdattyq dıssertasııa qorǵady.

Aıta ketetin jáıit Qaıdar aǵanyń abyroıly tarıhshy ekendigin bıliktiń de moıyndap, qurmet kórsetýi. Keńestik bılik 1986 jyly Q.S. Aldajumanovty «Za trýdovoe otlıchıe» medalimen marapattasa, táýelsiz Qazaqstan bıligi ony 1998 jyly «Qurmet» ordenimen marapattady. Aǵamyzdyń merekelik nagradalary qanshama.

Búginde mol rýhanı mura jasaı bilgen, áli de shyǵarmashylyq shabyty muqalmaǵan Qaıdar Seısembaıuly Qazaqstan tarıhshy qaýymyna úlgi-ónege. Qaıdar aǵamyz abyroıy zor tarıhshy bolyp otyrǵandyǵyn maqtanyshpen aıtamyz!