Betin baldyr basqan kóldiń ór jaǵyndaǵy jaqpar tasty shyńnan náp-názik qyz músini etekke kóz tastaıdy. Qarańyz, músinshi keıipkerdiń jan dúnıesine úńilip baryp soqqany seziledi. Shemonaıhanyń shet jaǵyndaǵy bul bıikti halyq «Marın ýtes» atap ketkeli qashan?! Qazaqshalasaq, «Marııa jartasy». Muńǵa batyp, tas músin bolyp turǵan ol qyz kim deısiz ǵoı...
Shekara shebinde jatqan Shemonaıha aýdany oblys ortalyǵynan onsha qashyq bolmaǵanymen, kóligimizdiń dóńgelegi tıe bermeıdi eken. Oǵan sebep – jalqy; qazaq az, qazaq az bolǵan soń qalam ushyna ilinetin taqyryp ta tapshy degen oı. Áneýgúni ǵoı, óz óńirimizdi ógeısitkenimiz jaramas dep, Úbi ózeniniń ańǵaryn aralaǵanbyz. Túıgenim be, ádetim be, áıteýir aýdandy tanı túsý úshin aldymen aýdan ortalyǵyndaǵy ólketaný mýzeıine ádeıilep burylamyn. Kókiregi oıaý kónekóz qarııalar kezdesse, tildesýge tyrysamyn. Tarıhtan tarta tatymdy áńgime aıta qalsa, qaǵazǵa túrtip alamyn, bolmasa, dıktofonǵa basamyn.
Bel-belesti asyp, zytyp kelemiz. Joldyń jan-jaǵy quraq-quraq egin, shabyndyq. Aragidik omartashylardyń fazendasy qaraýytady. Shybyq shanshysań tal, gúlin tartsań bal, túgin tartsań maı shyǵatyn óńir qaısy dese, irkilmesten Shemonaıha deýge ábden bolady eken. Ol az deseńiz, jeriniń asty qabat-qabat altyn, mys, qorǵasyn... HVIII ǵasyrdan beri bul aýdanda qazba jumystary bir toqtamaǵan. Baqýatty aýdan. Qazynanyń qazanynan góri kásipkerleri, sharýalary baqýatty ma deımin. Aýdannyń qazynasy baı bolsa, Reseıdiń shekarasyna deıingi kúre joly munshalyqty qyryq jamaý bolmas edi. Eleýsizdeý aýdan bolǵan soń basshylar da moıyn bura bermeıtin sııaqty.
«Marııa jartasynyń» ıek tusyndaǵy turaqqa jetip, aıaldaǵanbyz. Oń qolmen kúndi kólegeıleı shyń basyndaǵy eskertkishke kóz jiberip edim, qyz beınesinen ras, muń, zar, tragedııa seziledi. Oqydyńyz ba, bilmeımin, bul músin shemonaıhalyq jazýshy Anatolıı Ivanovtyń «Tenı ıschezaıýt v polden» romanyndaǵy keıipker – Marııa Voronovanyń taǵdyryna oraılastyryp qoıylǵan. Áýelde dál osy tusta kýlaktar Marııa deı-tuǵyn shynashaqtaı qyzdy uryp óltirip, quzdan qulatyp jibergen dep oılaıtynbyz. Oılaǵan emes, solaı dep estigenbiz. Sóıtsek, Marııanyń taǵdyry arqyly jazýshy sol zamandaǵy Shemonaıhanyń qoıyn-qýysyn meken etip jatqan halyqtyń tirshiligin, revolıýsııany, kollektıvtendirýdi, Uly Otan soǵysynyń bastalýyn kórsetkisi kelgen eken. Áıtpese, ómirde Marııa degen qyz bolmaǵan. Jazýshynyń oı-qııaly ǵana. 1970-jyldary bul romannyń jelisimen túsirilgen tolyq metrajdy alǵashqy teleserıal kópshilikti kógildir ekrannyń aldyna uıytqan. Birden aıtaıyq, romandaǵy shytyrman oqıǵa Shemonaıha óńirinde oryn alǵanymen, serıal Reseıdiń Oral taýlarynda túsirilgen. Romandaǵy Shantara degen aýyly osy – Shemonaıha.
Baıqaımyn, jergilikti eldiń jazýshy A.Ivanovqa degen qurmetteri erek. Shemonaıhanyń ortalyq kósheleriniń birine jazýshy esimin berse, ortalyq saıabaqqa keýde músinin ornatypty. Jazýshy turǵan úıdiń qabyrǵasyna eskertkish taqtasyn da shegelep qoıǵan. Iá, aýdan músinnen kende emes. Saıabaq ishinde tyl eńbekkerlerine arnalǵan eskertkish te eldiń sýretke túsetin ornyna aınalǵan. Bárinen de ortalyqtaǵy Baýyrjan Momyshulynyń keýde músini kózge ottaı basyldy.
Shemonaıhany sharlap kelip, aýdannyń keshegisi men búgini toptastyrylǵan ólketaný mýzeıiniń aldyna kelip toqtadyq. Bizdi kútip turǵan mýzeı meńgerýshisi Natalıa Dýbınchık áńgimesin tarıhtan tarta bastady. Áýeli shekaranyń arǵy betindegi Zmeınogorsk qalasy bolystyq basqarýdyń ortalyǵy bolǵanyn aıtty. Biz bas suqqan mýzeı ǵımaraty zamanynda aýdandy basqarýshylar úshin salynǵan eken. Qazirgi tilmen túsindirsek, ákimdik. Al repressııa jyldary dál osy ǵımaratta atý, asý buıryqtary oryndalypty. Týrasyn aıtqanda, qanshama jazyqsyzdyń qany sińgen shańyraq. Odan beri ǵasyrǵa jýyq ýaqyt ótse de, eńseli ǵımarat eńseni basty. Kireberisinde kóneniń kózindeı bolyp, bolystyq basqarýdyń qujattary, móri saqtalǵan eski seıf tur. Tórindegi shemonaıhalyq sýretshi Borıs Morozovtyń monýmentaldy keskindemesine kóz toqtatpaı ótpedik. Sóıtsek, B.Morozov Fransııada ótken baıqaýlarda top jaryp, sheteldik sýretshilerdiń qoshemetine birneshe ret ıe bolǵan eken. Úbiniń jaǵasyndaǵy qylqalam sheberi Lývrdy moıyndatqanyn kim bilgen?!
– Alǵashynda soǵys pen eńbek ardagerlerine arnalǵan murajaı jasaımyz ba degenbiz. Jyldar boıy jádigerlerdi jınaı júrip, ólketaný mýzeıine aınaldyrdyq. Ǵımarat tarlyq etken soń, 1987 jyly japsyra taǵy bir ǵımarat soqtyq. Alǵashynda bolystyq basqarý úıi boldy, odan halyq úıi dedi. Keıin mektep bolyp ashyldy. Aıtqandaı, jazýshy Anatolıı Ivanov osynda oqyǵan, – dep maqtanyshtaryna aınalǵan jazýshynyń ómirbaıanynan syr shertti Natalıa Georgıevna.
Qalamgerge arnalǵan bólmeden bálendeı qundy jádiger baıqamadyq. Oryndyqtyń ıyǵynda ilýli turǵan kostıým ǵana A.Ivanovqa tıesili bolǵan eken. Basqasy fotosýretter, jazýshynyń kitaptary... Iá, Anatolıı oqyǵan synyptyń sarǵaıǵan jýrnaly mýzeı sóresinen oryn alypty. Basqasyn bilmedim, tórde turǵan kóne ústeldiń ózin kóldeneń ákelip qoıa salǵan. Kózdiń qarashyǵyndaı saqtaıtyndaı ne qalamsaby, ne qoıyn kitapshasy joq. Qundy jádiger izdep otyrǵan sebebim, Anatolıı Ivanov osydan júzdegen jyl buryn ómir súrse bir sári, bertinde ómirden ótken qalamger ǵoı. Bálkim, Reseı asyp ketken soń týǵan jerimen tyǵyz baılanys bola qoımaǵan da shyǵar.
Kópshilikke teleserıal retinde belgili «Vechnyı zov», «Tenı ıschezaıýt v polden» sekildi romandarymen tanylǵan Anatolıı Ivanov 1928 jyly Shemonaıha aýdanynda týǵan. Otbasynda úsh bala. Ákesi ómirden ótken soń jasóspirim Anatolııge tirshiliktiń bar salmaǵy tústi. Onsyz da soǵys adamdardy tıtyqtatyp qoıǵan tus edi.
Jastaıynan jazýshylyqqa qushtar bala Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetine túsýdi armandapty. Alǵan betten qaıtpas minezi bolsa kerek, soǵys aıaqtala sala Almatyǵa attanǵan. El es jıyp, etek-jeńin qymtap úlgire almaı jatsa, Anatolıı bilim alýǵa asyqqan. Oqýyn támamdaǵan soń Semeıdiń «Prıırtyshskaıa pravda» gazetine jumysqa ornalasqan. Usaq-túıek maqala, habar-oshar jazyp, gazet betterinen kórine bastaǵany sol edi, Qıyr Shyǵysqa áskerge attanyp ketken. Áskerı jyldary da qalamnan qol úzgen joq. Áskerı boryshyn ótep, aýylyna qaıtyp kele jatyp, jolaı Novosıbırsk qalasynda aıaldaǵan. Ondaǵysy, áskerı dosynyń úıine kirip, sálem berip shyqpaq bolǵan. Sonda dosynyń ákesi Mashkov deı-tuǵyn aýdannan jumys usynǵan. Usynysty oılanbastan qabyl alǵan A.Ivanov «Lenınskaıa znamıa» gazetine jumysqa kirip, kóp ýaqyt ótpeı bas redaktorlyqty qolǵa alypty.
Alǵashqy «Dojd» áńgimesi 1950 jyldary gazet betterinde jaryq kórip, shabyttana túsedi. Kópshilik oqyrman qoldap, qoshemettep dem beredi. Sol ýaqytta «Alkına pesnııa» áńgimesin jaza bastaıdy. Ony kóptegen teatr sahnalap, keńinen tanyta túsedi. Kópshiliktiń kóńilinen shyqqan shyǵarmasy A.Ivanovqa úlken-úlken ataq-abyroı ákeledi. О́z-ózine senim paıda bolǵan soń jas jazýshy roman jazýdy qolǵa alǵan. Alǵashqy romany – «Shyrmaýyq». Sodan keıingisi qalyń oqyrmanǵa belgili «Tenı ıschezaıýt v polden» atty romany. Ony 1963 jyly jazyp, aıaqtaǵan eken.
– Atyn aspandatyp, dańqyn shyǵarǵan romanynda kollektıvtendirý ýaqytyn úılesimdi etip sýrettegen. Al Marııa – kórkem obraz. Ol ómirdiń jalǵasy. Shyǵarmada Marııa ólip bara jatsa da, kúnniń shyǵyp kele jatqanyn sezgen. Iаǵnı biz ólsek te, ómir jalǵasady, jańa kún týady degendeı oı aıtqysy kelgen, – dep jazýshy shyǵarmasyn taldap bergisi keldi mýzeı basshysy.
Tarıhı shyndyqty kórkem shyǵarmamen jetkizgen Anatolıı Stepanovıchke Máskeýden qyzmet usynady. «Molodaıa gvardııa» jýrnalyn basqaryp júrip, memlekettik syılyqqa ıe bolady.
1970 jyldary balalaryna arnap, «Vechnyı zov» romanyn jazýǵa kirisken. Muny jazý oǵan ońaıǵa soqpaǵan. Sebebi, buǵan deıin repressııa týraly kóp jazǵan. Qoǵamǵa óz oıyn da ashyq bildirgen. Jabyq taqyryptardy batyl qozǵaǵan. Sondyqtan da «Vechnyı zov» romanynyń jelisimen túsirilgen serıal kógildir ekranǵa da birden shyǵa qoımady. Halyq suraǵan soń ǵana kórsetile bastaǵan.
– Anatolıı Ivanov óz shyǵarmalaryna oraılastyrylǵan fılmderdi osynda túsirgisi keldi. Biraq qarjyǵa baılanysty rejısser V.Ýskovtyń týǵan jeri Oralda túsirildi. Taǵy aıta keterligi, A.Ivanov keńes úkimeti úshin kúresti. Úkimettiń qulaýyn qalamady. Tipti, el aldynda Gorbachevtyń qolyn almaı qoıypty. Sóıtip júrgende balalary birinen soń biri qaıtys bolady, – deıdi N.Dýbınchık.
1999 jyldyń 31 mamyry. Anatolıı Ivanovqa Shemonaıha aýdanynyń «Qurmetti azamaty» ataǵy berilgen kún. О́kinishtisi, dál osy sátte A.Ivanov ómirden ótken.
Keri qaıtyp bara jatyp, Marııa jartasyna kóterilgenbiz. Eskertkish tuǵyrynda «Pýst ona kajdyı den rassvet vıdıt» dep qashalǵan jazý tur. Qazaqshalasaq, «ol ár kúni atqan tańdy kórsin» delingen. Aıtyp ótkendeı, jazýshynyń túpki oıy – halyqty qansha basyp-janshyp jatsań-daǵy «jańa kún týady, jańa býyn aýysady...», degenge saıady. Ras, odan beri aýmaly-tókpeli zamannyń qanshasyn bastan ótkerdik. Jańa zaman týdy, elimiz Táýelsizdigin aldy. Aıta bersek, jaqsylyq ta, áttegen-aı da bar. Sonymen hosh, qazaqtyń baıtaq dalasyna kún shapaǵatyn tóge bersin degen tilekpen kúndi batyrdyq. Erteń jańa kún!
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Shemonaıha aýdany