Táýelsiz elimizdiń aspanyn baǵyndyryp, qazaqtyń atyn asqaqtatqan Halyq qaharmany Aıdyn Aıymbetov Ilııas Jansúgirov atyndaǵy Jetisý ýnıversıtetiniń túlegi ekenin bilesiz be? Osy qarashańyraqtan qanat qaqqan ǵaryshker qara aspandy qaq jaryp, qazaqtyń namysyn kókke qatar alyp ushty. Erjúrek ul elge oralǵannan keıin, ózi tálim alǵan bilim ordasyna taǵzym etkeni bar. Sol aıaýly sát kóz aldymyzda áli alaýlaıdy.
Mine, talaı túlektiń shamyn jaqqan oqý orny jarty ǵasyrlyq joldy júrip ótti. Búginde Jetisýdaǵy eń úlken bilim ordasynyń bedeli bıik, mártebesi joǵary. 50-ge tolǵan shańyraq oblys ortalyǵy Taldyqorǵanǵa kireberisten-aq menmundalap turady. Qulager aqynnyń jyrynan qýat alǵan bilim besiginde terbelgen tastúlekter toptyń aldynan kórinip keledi. Aldy elge syıly tulǵa atansa, keıingileri memleketke adal qyzmet etip júr.
«Jas muraty, bilim, tálim – talaby... О́ner, oqý – jastyqtyń qarý jaraǵy». Iá, ýaǵynda Ilııas Jansúgirov osylaı jyrlaǵan edi. Sol jyr bizdi osy shańyraqqa jetektep alyp keldi. Alataýdy áldılegen Almatyny aınalyp ótip, álemge esik ashqan Astanaǵa qol bulǵap, shyǵystan, batystan, soltústikten bilim izdep kelgen talapkerlerge qarap tańdaı qaǵasyz. Nege basqa emes, Jetisý? О́z óńirlerinde de eńseli oqý oryndary bar emes pe? Sóıtsek, onda mundaǵydaı tabıǵat joq eken ǵoı. Onyń ústine túlep ushqan túlekteri eldiń tiregine balanyp, úlken baspaldaqtardy attap jatqanda qalaı asyq bolmasyn! Shalǵaıdaǵy ata-analar balalaryn úlken senimmen úkilep jiberedi. Bul bizdiń kózben kórgenimiz ǵana, al jyraqta júrip estigenimiz óz aldyna bólek áńgime.
«Ulym, saǵan aıtaıyn ósıetin dananyń, bilimdini tany da, sońynan er, qaraǵym» deıdi ǵulama ǵalym Mahmýd Qashqarı. Ataly sózden attap ketýge bolmas. Bilimniń izinen ergen bilikti jastardyń basyn qosqan oqý orny respýblıka kóleminde úzdik bilim shańyraǵynyń biri atandy. Irgesi 1972 jyly qalanyp, alǵash Taldyqorǵan pedagogıkalyq ınstıtýty retinde elge qyzmet etti. Sol ýaqytta 255 stýdent qabyldap, fızıka, matematıka, orys tili jáne ádebıeti, qazaq mektepterinde orys tili men ádebıetin oqytý mamandaryn daıarlady. Bes kafedrada 25 oqytýshy bolsa, onyń ishinde 11 ǵylym kandıdaty boldy. Bul shaǵyn qalada endi boı kótergen ınstıtýt úshin úlken jetistik edi. Mańaıdaǵy aýyldardan stýdentter ózendeı aǵylyp kelip, bilim teńizine qosylyp jatty. Qazir oılap otyrsańyz, bári de ertegi sekildi. Áıtse de sol almaǵaıyp zamanda aýyl balasynyń talabyn ushtaǵan shyraıly shańyraqtyń shattyǵy erekshe boldy.
1977 jyly oqý orny dańqty aqyn Ilııas Jansúgirov esimin arqalady. Bul jetisýlyqtar úshin úlken jańalyq boldy. Aqynnyń arýaǵy qonǵandaı bilim shańyraǵy jyldan-jylǵa kórkeıe tústi. Osy jyldan bastap ýnıversıtette jańa fakýltetter ashyldy: «Mýzykalyq pedagogıka» (1977), «Mektepke deıingi tárbıeleý» (1980), «Dene shynyqtyrý» (1986). Sonymen qatar «Jalpy tehnıkalyq pánder», «Pedagogıka jáne alǵashqy oqytý ádistemesi» kafedralary qurylyp, «Injenerlik pedagogıka» jáne «Bastapqy oqytýdyń ádistemesi» fakýltetteri de óz jumysyn bastady. Jańadan bilikti mamandar tartylyp, oqý ornynyń irgesi keńeıdi.
Osy jyldary ınstıtýt qabyrǵasynda «Qýyrshaq» teatry, «Rossııanochka» vokaldy ansambli, «Nazıgým» uıǵyr ansambli, «Jetisý» halyqtyq ansambli jáne orys halyq aspaptar orkestri quryldy. I.Jansúgirovtiń ádebı-memorıaldy murajaıy ashylyp, muraǵat qorlary jınaqtaldy. 1989 jyly jalpy kólemi 2 062 myń sharshy metrdi quraıtyn 200 myń kitap, úsh oqý zaly bar tıptik kitaphananyń qurylysy aıaqtaldy. Bul meje oqý ornynyń baqytyn eseledi. Arada kóp uzamaı, Mınıstrler kabınetiniń №584 qaýlysyna sáıkes I.Jansúgirov atyndaǵy memlekettik ýnıversıteti bolyp qaıta quryldy. Bul ataýly oqıǵa elimiz egemendikke qol jetkizgennen keıin júzege asty.
1998-2001 jyldar aralyǵynda ýnıversıtettiń materıaldyq bazasy nyǵaıdy. Oqý ǵımaraty, stadıon salyndy. Memlekettik standart negizinde oqý josparlary jasalyp, 17 jańa mamandyq ashyldy. Mamandandyrylǵan testileý ortalyǵy quryldy. Osylaısha, 1999 jyly 21 sáýirden bastap Úkimettiń №441 qaýlysy boıynsha I.Jansúgirov atyndaǵy Jetisý memlekettik ýnıversıteti bolyp ataldy. Birqatar mamandyq boıynsha aspırantýra ashyldy. 2001-2008 jyldar aralyǵynda ýnıversıtet ujymy oqý úrdisin jetildirdi. Belsendi oqytý ádisteri men jańa tehnologııalar keńinen paıdalanyldy. Reıtıngtik-testik bilim baǵalaý júıesin engizdi.
2000 jyldary Koreı Respýblıkasy Senjýı qalasy, Brıtan Keńesimen, Koreı Respýblıkasynyń aǵartý ortalyǵymen qarym-qatynas nyǵaıyp, Reseı jáne Týrkııanyń aldyńǵy qatarly joǵary oqý oryndarymen ǵylymı, oqý-ádistemelik baılanys aıasy keńidi. Oqý orny 2008 jyly 18 qyrkúıekte ýnıversıtetterdiń Uly Hartııasyna múshelikke qabyldandy. Bul ýnıversıtettiń bedelin odan saıyn nyǵaıtty. Máselen, fızıka, matematıka jáne bıologııa boıynsha vertýaldy zerthanalar kesheni ashyldy, sondaı-aq avtomattandyrylǵan «KABIS» kitaphana-aqparattyq júıesi iske qosyldy.
Ýnıversıtettiń jyldan-jylǵa jańaryp, materıaldyq-tehnıkalyq bazasynyń nyǵaıyp, ǵylymı áleýetiniń artýyna ýnıversıtetti ár jyldary basqarǵan – Lenınshil Rústemov, Myrzataı Joldasbekov, Valerıı Salagaev, Jomart Japarov, Amanjol Qasabekov, Tólegen Qojamqulov, Esengeldi Medeýov, Ábdimanap Bekturǵanov syndy isker de bilimdi azamattar yqpal etti.
2008-2016 jyldar aralyǵynda bilim ordasy kópsalaly ýnıversıtet retinde qalyptasyp, bilim berýdiń úsh satyly (bakalavrıat, magıstratýra, doktorantýra) júıesine tolyq kóshti. 2011 jyly Qazaqstannyń joǵary oqý oryndary qaýymdastyǵynyń, Eýrazııalyq ýnıversıtetter qaýymdastyǵynyń músheligine, 2012 jyly Eýrazııalyq ýnıversıtetter qaýymdastyǵynyń jeke assosıasııalyq múshesi, 2015 jyly ýnıversıttettiń BUU «Akademııalyq yqpal» músheligine ótti. Tipti 2010-2011 oqý jylynda Germanııadaǵy halyqaralyq mamandandyrylǵan ACQUIN-akkredıttik agenttigi arqyly bilim baǵdarlamalaryn halyqaralyq akkredıtteýden ótkizdi. Aıta keteıik, I.Jansúgirov atyndaǵy Jetisý memlekettik ýnıversıteti pedagogıkalyq baǵyttaǵy mamandyqtardy halyqaralyq akkredıtteýden ótkizgen Qazaqstandaǵy alǵashqy oqý orny.
«2017 jyldary 6 myńnan astam stýdent 40 mamandyq boıynsha bakalavrıatta, 21 mamandyq boıynsha magıstratýrada, 6 mamandyq boıynsha doktorantýrada bilim aldy. Kópsalaly ýnıversıtetterdiń ulttyq reıtıngisinde bilim ordasy 12-oryndy ıelendi. Sonymen qatar ýnıversıtet joǵary oqý oryndarynyń halyqaralyq (ARES-2017) reıtıngisine qazaqstandyq 95 joǵary oqý oryndarynyń ishinde 27-orynǵa shyqty. Osy jyldary 67 bilim berý baǵdarlamasynyń 61-i mamandandyrylǵan akkredıtteýden ótken. 2016-2017 oqý jylynda áskerı kafedra, Bıotehnologııa máselelerin zertteıtin ǵylymı-zertteý ınstıtýty, «Damý» AQ birlesken «Startap-akademııa» ashyldy», deıdi Ilııas Jansúgirov atyndaǵy Jetisý memlekettik ýnıversıtetiniń rektory Qýat Baımyrzaev.
Ýnıversıtette jas ǵalymdardyń ǵylymı jobalaryn qoldaý jáne Almaty oblysy kásipkerleriniń tyń ıdeıalaryn júzege asyrýdy qarjylandyrý úshin Startap-platformasy qurylyp, memorandým jasalǵan.
Oqytýshylar men bilim alýshylardyń halyqaralyq jáne ishki akademııalyq utqyrlyǵy jyldan-jylǵa damyp keledi. Ýnıversıtet boıynsha 171 stýdent jáne magıstrant Germanııa, Polsha, Ispanııa, Italııa, Reseı, Latvııa, Chehııa, Túrkııa elderindegi oqý oryndarynda bilim jetildirgen. 2013-2017 jyldar ishinde stýdentterge shet tilinde dáris oqý úshin AQSh, Kanada, Chehııa, Bolgarııa, Latvııa, Reseı, Slovakııa, Ýkraına, Belarýs, Túrkııa, Qytaı taǵy basqa memleketterden 58 oqytýshy-ǵalym shaqyrylypty.
El Úkimetiniń 2019 jylǵy 11 qazandaǵy qaýlysyna sáıkes elimizdegi ýnıversıtetterdiń basqarý úlgisi ózgergeni kópke málim. Bul ózgeris atalǵan bilim shańyraǵyn da aınalyp ótpedi. Osy qaýlyǵa sáıkes Jetisý memlekettik ýnıversıteti «I.Jansúgirov atyndaǵy Jetisý ýnıversıteti» KeAQ bolyp qaıta quryldy. Ýnıversıtetke berilgen akademııalyq erkindik onyń naryq zamanyna beıimdelýine, ádil básekege túsýine jol ashty. Sonyń dáleli bolar, kópsalaly ýnıversıtetterdiń ulttyq reıtıngisinde bilim ordasy 2022 jyly 4-oryndy ıelenedi.
«Búginde ýnıversıtette daıarlanatyn mamandardyń 57 paıyzy pedagogıkalyq mamandyqtar. 2021-2022 oqý jylynda jumys berýshilerdiń suranysy boıynsha aýylsharýashylyq ekologııasy mamandyǵy ashyldy. Sondaı-aq aqparattyq júıeler arhıtektýrasy, aqparattyq resýrstardy basqarý, ekonomıkalyq kıbernetıka, arnaıy pedagogıka, magıstratýra boıynsha strategııalyq menedjment mamandyqtary da oqytylady. Qazir oqý ornyndaǵy 7 joǵary mektepte bakalavrıatta 53, magıstratýrada 54, doktorantýrada (phd) 10 baǵdarlama boıynsha maman daıarlaıdy», deıdi Q.Baımyrzaev.
Jetisýdyń júregine aınalǵan bilim ordasynda 22 ǵylym doktory, 20 PhD, 102 ǵylym kandıdaty, 323 oqytýshy, 5 216 bilimger, 36 oqý laboratorııasy, 60 sheteldik seriktes, kóp tilde bilim beretin 39 top, 1 300-den astam grant, 551 793 dana kitaphana qory, 34 kompıýterlik synyp, Startap-akademııa bar. Munyń bárin nege aıtyp otyrmyz, sebebi óńirdegi eń iri oqý orny óziniń jarty ǵasyrlyq tarıhynda tek osy aımaqty ǵana emes, respýblıka kóleminde bilikti mamandarmen qamtyp keledi.
Jetisý oblysy