Táýelsizdik alǵanǵa deıin ótkenimiz ben óshtesip, asylymyzdy tanymaı, aýzymyzdy qý shóppen súrtip keldik. Bul «Kórmes – túıeni de kórmestiń» kebi bolatyn. Iá, buǵan eń aldymen ulttyq enjarlyq pen tarıhty tarazylaı almaǵan sanamyzdyń, talǵamymyzdyń tómendigi (ádeıi tómendetkeni) kináli. Tipti, burynǵy kúnimiz qarań edi, jappaı saýatsyz qara qazaq ǵasyrlar boıy qara tanymaı teksiz kúı keshti dep ótkenimizdi kúıelep kelgenimiz de ras.
Qunarly topyraq, qabiletti halyq, eńbekker el er týdyrmaı tursyn ba, HH ǵasyr da tolǵaǵyn toqtatpaı dúnıege eliniń ǵylymy men saltyn, abyroıy men dańqyn shyǵaratyn, óneri men mádenıetin ósiretin urpaqtaryn ala keldi. Olar jıyrmasynshy ǵasyrdyń aq tańy aldynda dúnıe esigin ashyp, keńestik kezeńniń ozyq oıly ıntellıgıntteriniń kóshin bastaǵan pıonerler. Ulttyq ıntellıgensııamyzdyń úshinshi býynyna jatatyn, bilimdi tektilerdiń qolyna sý quıyp, aq batasyn alǵan keshegi Zeınolla Jarqynbaev edi.
Zekeń qazaq arasynan shyqqan eń alǵashqy joǵary bilimdi kásipker jýrnalıster qatarynan bolatyn. Surapyl soǵys qarsańynda qalam ustap, elge jeńispen oralysymen baspasózge qaıta oralǵan, qazaq jýrnalıstıkasynyń kúrt damýyna ólsheýsiz úles qosqan úlken bir shoǵyr bar. Solardyń biri de, biregeıi de osy kisi. Ol el baspasózi tarıhyna attary altyn árippen jazylǵan Q. Sháripov, K. Úsebaev, A. Arystanov, t.b. qatar qalamdas bolǵan. Alǵash KIJ-den joǵary bilim alyp, soǵystan keıin sol bilimin Máskeýdegi joǵary partııa mektebinde tereńdetip qaıtqan. Sonymen, ol – jýrnalıst... On tórt jyldyq ómirin osy qıyndyǵy qym-qýat, qyzyǵy qyrýar qyzmetke sarp etken. Sol tusta Zekeń Qazaqstan jýrnalısteriniń úlken bir tobyna tárbıe darytty. Qazaqtyń Hamıt Erǵalıev, Balǵabek Qydyrbekuly, Seıdilda Tóleshev, Tóleýbaı Ydyrysov, Ábirash Jámishev, Ábilmájin Jumabaev, Muqan Imanjanov, Ázilhan Nurshaıyqov, Uzaq Baǵaev, Násreddın Serálıev sııaqty alǵashqy qadamdaryn gazetten bastap, keıin kórnekti qalamger bolǵan talanttar da Zeınolla Kóshtaıulynyń «taıaǵyn jep» ysylǵandar. Al, Syr boıyna kelsek, S.Aldabergenov, S.Áljikov, Q.Ábenov, Q.Ajarov, S.Seıtenov, Sh.Erálıev, N.Ýálıev, J.Bekhojaev, D.Smaıylov, M. Isaev, Q. Myrzahmetovter abzal aǵanyń «kúrtesinen» shyqqandar.
Bir nársege tań qalmasqa bolmaıdy. Zekeńniń eńbek ótili paıǵambar jasyna teń bolatyn. Týǵan eliniń ıgiligine 63 jyl qyzmet etti. Áıtse de osy jyldardyń birinde de janǵa jaıly, mańdaıynan sıpaǵan meıirimdi jyldar deýge bolmaıdy. Bozbala shaǵy kollektıvtendirý, ashtyq jyldaryna tustas keldi. Odan keıin stalındik qýǵyn-súrgin, ǵazzabat soǵys, jeke adamǵa tabyný, qıt etseń tyrnaq astynan kir izdep, jaltaqtatyp qoıǵan jalań qylysh saıasat... Osynyń bári tándi de, jandy da jaralady. Oǵan erdiń eri ǵana tótep berer edi. Zekeń osy kezeńderdiń, solaqaı saıasattardyń kýágeri-tin. Aldymen jýrnalıst Jarqynbaev sol solqyldaq baspaldaqtardan súrinbeı ótti. О́ıtkeni isine, tiline, dinine berik edi. Adal boldy — ala jip attamady. Basshy retinde talapshyl boldy. Qamqorlyq shýaǵyn qaramaǵyndaǵylarǵa aıamaı tókti. Ala qoıdy bóle qyryqqan joq.
Respýblıkalyq «Sosıalıstik Qazaqstan» gazeti (qazirgi “Egemen Qazaqstan”) redaktorynyń birinshi orynbasary bolyp júrip Ortalyq partııa komıtetiniń joldaýymen Zekeń 10 jyldaı partııalyq qyzmette júrdi. Ońtústik Qazaqstan obkomynyń hatshysy kezinde de adam tárbıesindegi, jurtshylyq boıyna rýhanı qazyna uryǵyn sińirýdegi, úgit-nasıhat, uıymdastyrý-kópshilik jumystaryn júrgizýdegi eńbegi de sol kezeń talabynan shyǵyp otyrdy. Sóıtip, ár qadamy esepteýli tustyń ózinde jalasy kóp óńirden teri testirmeı ketti. Bul tusta da ony sol adaldyǵy, tazalyǵy aman alyp shyǵyp edi.
Tazalyq degennen shyǵady, Zekeń respýblıkadaǵy bilikti keńes qyzmetkeri bolǵany da kópke aıan. On segiz jyl boıy taban aýdarmaı Qyzylorda oblatkom tóraǵasynyń orynbasary laýazymyn atqardy. Talaı bilik-bilimi tereń, adamgershiligi mol adamdarmen, aýyzdyǵyn shaınaǵan tarpańdarmen de qyzmettes boldy. Oblysta sol tusta atqarylǵan sharalardyń bárinde ol kisiniń súbeli úlesi bar. Jańa ınstıtýt, ortalyq stadıon, teatr, oblystyq, qalalyq aýrýhana, baspasóz úıi, perzenthana, t.b. júzdegen mektep, ondaǵan mádenı aǵartý mekemeleri Zekeńniń aralasýymen, muqtajyn izdep zyr júgirýimen salynyp, qalyptasyp ketti. Tyńdaýshysyn tamsandyrǵan «Syr sulýy» bastaǵan óner otaýlary da onyń tikeleı basshylyq, janashyrlyq jasaýymen dúnıege keldi. Aǵamyz ol qyzmetten de, ol kezeńnen de abyroıyna daq túsirmeı zeınet demalysyna shyǵyp edi. Omyraýyn úsh orden, bes medalǵa toltyryp, Joǵary Keńestiń Kurmet gramotasymen tórt ret marapattalypty.
Zekeń óktem saıasattyń qylyshynan qan tamyp turǵan tusta eline 63 jyl qyzmet etti dedik. Biraq osynsha ýaqyt ishinde bir de bir ret partııalyq nemese ákimshilik jaza almaǵan eken. Shynynda da boıtumardaı qasıettep, kıe tutar úlgi-ónege.
Asyly bul adamı adal qasıet, tataýsyz tazalyq, syrbaz sypaıylyq, bekzattyq onyń boıyna shyqqan teginen, ana sútimen kelse kerek. Ákesi Kóshtaı aqsaqal eskishe saýaty bar, kókiregi oıaý, halqyna qalaýly, isine tııanaqty, seıis te seri adam eken. Balasyna: «Joǵary bilim almaı, áskerge barmaı úılenbe. Abaı aıtqan: ósekten, ótirikten, maqtannan, erinshektikten, daraqylyqtan, oǵan qosarym – ishimdikten, nasybaı men shylymnan aýlaq bol», degen eken. Ata aqyly kesimdi edi, balasy da márt eken. О́mirden ozǵansha Zekeń ákege bergen sol antyn attamaı ketti. Munyń ústine qazaqtyń J.Shaıahmetov, N.Ońdasynov, D.Qonaev, I.Omarov, M.Ábdiqalyqov, I.Tájıev, S.Toqtamysov, M.Sýjıkov, M.Yqsanov, H.Bekturǵanov, I.Edilbaev sııaqty zııaly qaıratkerlerimen úzeńgiles, syılas, pikirles, kóbimen qyzmettes bolýy da onyń boıyna tálimdi nár júgirtip edi.
Zeınolla Jarqynbaev qalanyń ońtústik bóliginde kommýnaldyq úıde turdy. Erteli-kesh jubaıyn — respýblıkaǵa eńbegi sińgen ustaz Balhııa apaıdy qoltyqtap, balalaryn ertip, nemere, shóberelerin kushaqtap, eńsesi eńkeıgenmen boıy syryqtaı, bir qaraǵanda júzi sýyqtaý aqsary aqsaqal serýenge shyǵatyn. Aıtpaqshy, Zekeń men Balhııa apaıdyń demalysyndagy qarııalyq tirligi tipti qyzyq boldy. Kóshege shyqsa dos-jarmen, aǵaıyn-týyspen, shákirt qaýymmen sálemdesýden aýyzdary da, qoldary da bosamaıtyn. Úıge kelse ózderinen órgen 8 bala, 15 nemere, 2 shóbere, bárine joǵary bilim ápergen.
Joǵaryda atalǵan eńbek joldary óz aldyna áńgime etýge turarlyq ónegeli kezeń. Áıtse de Z.Jarqynbaev jýrnalıst retinde Qazaqstan baspasózi tarıhynan ornyqty oryn alatyn qalamger. Alda aıtqanymdaı, «Sosıalıstik Qazaqstan» (qazirgi «Egemen Qazaqstan») gazeti redaktorynyń birinshi orynbasary, 7 jyl Qyzylorda oblystyq «Lenın joly» («Syr boıy) gazetiniń redaktory bolǵan tusta aıaýly aǵanyń shákirti, qalamdas inisi retinde búgingi jas jýrnalısterge, BAQ quraldary jetekshilerine tálim bolsyn degen nıetpen Zekeńniń jýrnalıstik qyzmettegi erekshelikterine qalam ushyn buraıyn. Bul oraıda onyń gazet jumysyn uıymdastyrý qabileti, ádildigi, batyldyǵy, qyzmetkerlerine jasaǵan qamqorlyq ereksheligi jeke-jeke úırenýge, ǵıbrat alýǵa turarlyq qasıetter. Aldymen áńgimeni uıymdastyrý qabilet-biliginen bastaǵan jón bolar. «Lenın jolyna» Zekeń basshy bolyp kelisimen gazettiń bezendirilý bet-beınesi, mazmuny men taqyryby kúrt ózgerdi. Redaktordyń batyldyǵyna dálel: gazet betinde ádil de shyndyqty arqaý etken syn kóbeıdi. Gazettiń birde-bir sany naqty faktige qurylǵan syndarly synsyz shyqpaıtyn edi. О́tkir de, qyrǵı tilmen tuzdyqtalǵan feleton janry jıi kórinetin.
Bul qadam gazettiń de, onyń jýrnalısteriniń de bedelin kóterdi. Osy tusta bir mysaldy joǵarydaǵy sózime dáıek ete keteıin. Sol kezde úlken bir sharýashylyqty basqaryp otyrǵan respýblıka Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty, Syr boıyna asa qadirli T.Dáýitbaev degen kisi zárý sharýamen Qyzylorda temirjol basshylaryna barady. Biraq ondaǵy tańmoıyn basshylar ony durys qabyldamaıdy. Bul jaǵdaı týraly redaksııaǵa dabyl túsedi. Redaktor Z.Jarqynbaev dereý adam jiberip, álgi ádepsizdikti jiti teksertedi. Aıtqandaı-aq, hat dereginde shyndyq bar eken. Jýrnalıst aıǵaqtaryn saralap, feleton jazady.
Ýaqyt óte beredi. Syn aıaqsyz qalǵandaı bolady. Qorytyndy habar joq. Jergilikti partııa, keńes organdary, respýblıkadaǵy basshylary selt etetin emes. Sosyn gazet redaktory temirjoldyń Odaqtaǵy basshylaryna hat jazady. Oblpartkom plenýmynda gazet dabyly jóninde sóılep, arnaıy másele kóteredi. Sodan uzamaı temirjol bólimshesiniń álgi óresiz bastyǵy qyzmetinen alynyp, partııalyq jazaǵa tartylady.
Taǵy bir jaǵdaı. Birde oblystyq partııa konferensııasynda Jańaqorǵan aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy «Lenın joly» bizdiń aýdan ómirin óte az jazady» dep syn aıtady. Sodan Zekeń gazet tigindisin aqtaryp, esepti kezeńde bul aýdannan qansha maqala jazylǵanyn, olarda ne aıtylǵanynyń tizimin alady da erteńine jaryssózge shyǵyp, jaǵdaıdy tolyq aıtyp, aýdan basshysynyń gazet oqymaıtynyn, aıtqan synynyń dálelsiz ekenin betine basady. Aqyry syn aıtqan aýdan basshysy bir kúni kelip gazet ujymynan keshirim suraıdy. Sóıtip, gazettiń de, qyzmetkerleriniń de oblysta yqpal-bedeli ósip, jarııalanǵan maqalalardyń áseri kúsheıdi. Bul redaktor Z.Jarqynbaevtyń synshyldyǵynyń (ádil syn), shynshyldyǵynyń, batyldyǵynyń anyq aıǵaǵy.
Zekeń «tákappar» adam-tyn. Onyń bul minezi ózimshil qaraýlyqtan tipti ada. О́n boıyndaǵy sypalyq pen talǵamshyldyq, náziktik pen degdarlyq, meıirimdilik pen keksiz sustylyq bir-birimen astasyp, azamattyq kelbetin aıshyqtap turatyn. Onysy ózine ǵana qonyp, jarasyp jatatyn. Qysqasy, tákapparlyǵy – taqýalyǵy, tektiligi, bekzattyǵy edi ǵoı.
Men de jaqsy aǵanyń birer sharapatyn kórip edim. Ýaqyt baıyz tappaıtyn kerýen degen osy ǵoı, áriptes ustazdyń ómirden ozǵanyna da jıyrma jylǵa jýyqtady. Tiri bolǵanda osy kúnderi 100 jyldyǵyn atap jatar edik. Kózi joq bolsa da jaqsynyń jaqsylyǵyn aıtýdy ózime paryz sanadym.
О́tegen JAPPARHAN,
Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi.
QYZYLORDA.