QAZAQ TEATRYNYŃ QARA NARY

(Ataqty kompozıtor Erkeǵalı Rahmadıevpen syr-suhbat) Gazetimizde birazdan beri ataqty kompozıtor Erkeǵalı Rahmadıev pen belgili qalamger Bolat Bodaýbaıdyń syr-suhbattary jarııalanyp kele jatqany jurtshylyqqa jaqsy málim. Jaqynda ol áńgimeler jeke kitap kúıinde shyqqaly da jatyr. Biz búgin halqymyzdyń qalaýly ánshisi, akteri Qanabek Baıseıitov týraly suhbatty nazarlaryńyzǵa usynyp, elimizdiń dańqyn asyrǵan talantty perzentter jaıynda áserli áńgimelerimen azamattarymyzdy ardaqtaýǵa shaqyra bilgen Eraǵańa razylyǵymyzdy aıtamyz. Avtor: – Eraǵa, sizdiń ómirde de, ónerde de qatty syılap ótken aǵala­ryńyzdyń biri Qanabek Baıseıitov bol-ǵa­nyn bilemiz. Tvorchestvolyq turǵydan da, qyzmet barysynda da, kúndelikti adamı tirlikte de ol kisimen kóp aralastyńyz. Qanekeń sizdiń tuńǵysh jazǵan “Qamar sulý” operańyzdyń rejısseri bolyp, sahnaǵa ózi daıyndap, shyǵaryp, tusaýyn kesti. Al ónerdegi tusaý kesý ómirdegi tusaý kesýden de ystyǵyraq bolatyn shyǵar dep shamalaımyn. Onyń ústine Qanabek Baıseıitov aǵamyzdyń da, onyń asyl jary Kúlásh Baıseıitova apamyzdyń da halqymyzdyń teatr ónerin damy­týdaǵy eńbekteri ushan-teńiz. Jumat Shanın, Qalıbek Qýanyshbaev, Serke Qojamqulov, Qurmanbek Jan­darbekov, Manarbek Erjanov, Elýbaı О́mirzaqov syndy, qazir osy tizimde attary atalmaǵanymen, halqymyzdyń jadynan báribir óshpeıtin, qazaqtyń tuńǵysh kásibı teatrynyń negizin qalaǵan ardager azamattardyń shoǵyryn­daǵy Qanabek pen Kúláshtiń oryndary erekshe. Erkeǵalı: – Durys aıtyp otyrsyń. Men Kúlásh apamnyń sahnadaǵy ónerin konservatorııada oqyp júrgen jylda-rym­da talaı tamashaladym. Ol kezde biz stýdent edik. Jasyraq kezimiz ǵoı. 1957 jyly men konservatorııa bitirdim. Sol jyly jazǵyturym Kúlásh apam Máskeý qalasynda kóz jumdy. Al Qanabek aǵamyzben keıin qyzmet barysynda, ómirde talaı aralasýdyń, birge bolýdyń, birge júrýdiń sáti tústi. Jańa sen Qanabektiń de, Kúláshtiń de qazaqtyń tuńǵysh memlekettik drama, opera teatr­larynyń negizin qalaǵandar qatarynda bolǵanyn aıttyń. 1933 jyly qazirgi Abaı atyndaǵy opera jáne balet teatry sol kezdegi jańaǵy óziń aıtqan drama teatrynan bólinip shyqqanda alǵashqy qoıylǵan mýzykalyq shyǵarma – Muhtar Áýezovtiń lıbrettosyna teatr­dyń sol kezdegi dırıjeri, Ýkraınadan kelgen kompozıtor Ivan Kosyk mýzykasyn jazǵan “Aıman-Sholpan” spektakli bolatyn. Kúlásh sonda Aımannyń, Qanekeń Arystannyń rólin oınaǵan. Odan keıin qoıylǵan Beıimbet Maılın men Ivan Kosyktyń “Shuǵanyń belgisi” spektaklinde Shuǵanyń sahnalyq beınesin de alǵash jasaǵan Kúlásh apamyz bolǵan. Al Ǵabıt Músirepov pen Evgenıı Brýsılovskııdiń “Qyz Jibek” operasyndaǵy Kúlásh keskindegen Jibektiń, Qanabek oınaǵan Tólegenniń, Qurmanbek beınelegen Bekejannyń, taǵy basqalarynyń rólderi birden-aq kórermenderdiń kóńilinen shyǵyp, spektakl jurtshylyqtyń asqan súıispenshiligine bólengeni belgili. Avtor: – Halqymyzdyń abyroıyn asqaqtatqan sol operanyń Qazaq­stannyń sol kezdegi Halyq aǵartý komıssary Temirbek Júrgenovtiń tikeleı tapsyrma berip, uıytqy bolýymen jazylǵanynan habarymyz bar. Erkeǵalı: – Mýzykadaǵy kúrdeli janrlarǵa jatatyn opera, balet, sımfo­nııa sııaqty shyǵarmalarǵa kompozıtor­lar, ádette úkimet pen mınıstrlikter tarapynan arnaıy tapsyrystar bolmasa, óz tarap­tarynan kóp bara bermeıdi. Munyń ózi belgili jaı. Bul qazirde de solaı. Avtor: – Eraǵa, Qanekeń týraly da, Kúlásh týraly da baspasózde az jazylǵan joq. Onyń ústine Qanekeńniń óz ómiri, qazaqtyń teatr óneriniń qalyptasýy, júrip ótken joly týraly jazyp ketken “Qushtar kóńil” atty kitaby jáne bar. Qazaq operasynyń, qazaq mýzykasynyń, qazaq teatrynyń tarıhyna arnalǵan oqýlyqtarda, ártúrli avtorlardyń ár kezde jazǵan zertteý eńbekterinde de ol kisiler týraly az aıtylmaıdy. Solardy qaıtalaǵandaı bolmaý úshin men sizden ózińizdiń tikeleı Qanekeńmen aralasqan, birge bolǵan kezderińiz týraly ǵana aıtyp berýdi ótingeli otyrmyn. Erkeǵalı: – Qanekeńdi men eń alǵash teatrdaǵy, kınodaǵy rólderi arqyly tanydym. Sondaı-aq biz ónerge aralasa bastaǵan jyldarda ol Abaı atyndaǵy opera jáne balet teatrynyń rejısseri bolatyn. Jalpy, Qanekeń akterlik pen re­jısserlik qyzmetterdiń tizginin áýel bastan-aq qatar ustaǵan adam ǵoı. Basqasyn bylaı qoıǵanda, onyń rejıs­ser retinde “Qyz Jibekti”, “Abaıdy” qoıǵanyn aıtsaq ta, bul eńbeginiń de qanshalyqty jemisti bolǵanyn ańǵarý qıyn emes. “Abaı” spektakli úshin ol kezinde Qa­zaqstannyń Memlekettik syılyǵynyń laýreaty atandy. Meniń alǵashqy úlken shyǵarmam – “Qamar sulýdy” sahnaǵa shyǵarý mindetin de Qa­ne­­keń ózine aldy. Ol kisi “áýeli baıqap kóreıin” dep tanysa bastaǵanda men biraz ýaqyt úmit pen kúdiktiń qushaǵynda júrgenimdi jasyrmaımyn. Operamen tanysqan soń: “áı, bala, mynaýyń durys eken, men qoıaıyn”, dedi. Sonda ǵana kóńilim ornyna tústi. Sóıtip kirisip ketti ǵoı. Qanekeń operany sahnaǵa oıdaǵydaı etip shyǵarý úshin rejısser retinde kóp eńbektendi. Ol úshin alǵysym mol. Sondaı-aq ózimshe “operaǵa men de bir jańa­lyq ákeleıinshi” degen oımen qos­qan tustaryma ol kisi qatty shuqshııatyn. Sondaǵy negizgi kózdeıtini – qazaq kórer­menderi álgindeı jańalyqtardy qabyldaı ma, qabyldamaı ma, opera kópshiliktiń kóńiline jol taba ma, tappaı ma degen talaptardyń tóńireginde bolyp keletin. Al men eski súrleýdi shıyrlaı bermeı, ózimshe jańalyqtar ákelýge umtyldym ǵoı. Opera týraly túsinikteri endi ǵana damyp kele jatqan, áli jetilip, qalyptasyp bolmaǵan kórermenderdiń shylaýynda ketpeı, olardy ózimshe órge súıreýdi maqsat tuttym. Ol ýaqyt, onyń ústine, bizdiń endi jastyqpen jalyndap turǵan, bıikterge umtylǵan kezimiz ǵoı. Máselen, “Qamar sulýdan” burynǵy qoıylǵan operalarda rechıtatıv degen bola­tyn. Monolog sııaqty nárse. Ne bol­masa bir ansamblder, dýetter kezde­setin. Olardyń ózi kóp bola bermeıtin. Meniń solardan ilgerirek barǵym keldi ǵoı baıaǵy. Sóıtip, operany qoıa bastaǵan kezde, birinshi aktiniń aıaǵynda úlken ansambl bar bolatyn mende, on eki daýysty. Ol qazir de bar. Soǵan kelgende Qanekeń ashýlanyp, shart ketti. – Áı, mynaýyń ne pále, bala, ne pále? Bóriniń artyndaı shýyldap jatyr ǵoı mynalaryń. Mynadan túk túsinbeıdi ǵoı qazaq, – dedi tútigip. Ashýlanǵanda óńi qaraqoshqyldanyp ketetini bar edi. – Qaneke, aıtyp otyrǵanyńyz ras. Degenmen, endi biz de Eýropa elderiniń al­dyńǵy qatarly úlgilerine qaraı jyljýymyz kerek emes pe, – dep men de ózimniń shyǵarmamdy qorǵap, shyryl­dap jatyrmyn. Osy jerde dırıjerimiz Turǵyt Osmanov maǵan kómekke keldi. – Qaneke, myna balanyń jazǵanyn, osy bir tusyn maǵan berińizshi, ózim shyǵaraıyn. Erke­ǵalıdyń aıtyp otyrǵa-ny durys, izdengeni durys. Endi eski izdi, baıaǵy ótip ketkendi qaıtalaı bergenimiz de bolmaıdy ǵoı, – dep ara tústi. Sóıtip, álgi on eki daýysty ansambldi saqtap qalýǵa kómektesti. Sodan taǵy bir kúni kelem, qyzyl qaryndashpen taǵy úsh-tórt beti syzylyp qalady. – Qaneke, mynaý ne boldy? – deımin ǵoı. – Kópir, – deıdi. Ol kisi Eýro­padan kelgen “kýpıýra” degen sózdi qazaqy mánerge keltirip, “kópir” deıtin edi. Endi Qanekeńe ne deı alamyn. Amalym joq, dińkem quryp, kónemin. Erteńine kelsem, taǵy birer betti syzyp tastaıdy. Sóıtip, “kópirletip-kópirletip” “Qamar sulýdyń” ekinshi bóliginiń qaq jartysyn Qanekeń qysqartyp tastady. Alǵashqy jazǵanymda 30-35 mınótteı edi, sodan on jeti-aq mınótin qaldyrdy. Sóıtip 1962 jyldyń aıaǵy men 1963 jyldyń basynda “Qamar sulýdy” qoıyp shyqty. Anato­lıı Nenashev degen sýretshiniń dekora­sııasy keremet edi. Mine, sol “Qamar sulý” spektakliniń júrip jatqanyna qazir qyryq jyldan asyp ketti. Odan beri ony qanshama adam kórdi, qanshama býyn qazaqtyń ánshileri Qamar bolyp, Ahmet bolyp, Nurym bolyp, Omar bolyp oınady. Avtor: – Qanekeńniń qysqartqan jerlerin keıin qaıtadan ornyna keltirdińizder me, álde solaı qaldy ma? Erkeǵalı: – Oılana kele, olardy ornyna keltirgen joqpyn. Qanekeńniń qysqartýlarynan keıin opera jınaqy­lana, shymyrlana túskendeı bolyp kórin­di. Onyń esesine keıin Bákir Táji-baevqa aıtyp, taǵy bir shaǵyn bólim, kartına qostym. Ol álgi Ahmetti uryp, Qamardy da jazalaıtyn sát... Jalpy, “Qamar sulýdy” Qanekeń sahna­laǵanyna rızamyn. О́ıtkeni, ol Qamar sulý ómir súrgen ýaqytty, sol kezdegi qazaq dala­syndaǵy ómirdi, hal-ahýaldy, áleýmettik jaǵdaılardy, salt-dástúrlerdi menen artyq biletin edi. Operany qoıý bary­synda munyń árıne paıdasy tıdi. “Qa­mar sulýdy” qoıý ústinde Qanekeńmen jıi kezdesip, áńgimelesip, pikirlesip, aǵaly-inideı bolyp kettik. Al keıinirek Qanekeńmen tipti bir úıde turdyq. Burynǵy Sovet kóshesi men Tólebaevtyń buryshynda. Ol kisi 1965 jyly pensııaǵa shyqty. Sodan kóshede kórip qalsa: – Áı, sary bala, sen aýyl jaqqa baraıyn dep júrgen joqsyń ba? – dep suraıdy. – Baramyn, jaqynda, – deımin. – Meni umytpa, – deıdi. “Ala ket” degeni, kóligi joq qoı. Klarany “qyzym” deıdi, ákesimen tustas qoı. Klaranyń ákesi turatyn kolhozdyń bastyǵy, So­sıalıstik Eńbek Eri Ábdiqadyr Daıy­rovpen qurdas bolatyn Qanekeń. Meniń qaıyn atam Ábdiqadyr Daıyrovpen joldas bolatyn. Sodan Klaraǵa kelip aıtam: – Áı, bir-eki shólmegińdi yńǵaıla, tamaǵyńdy daıynda, ana kisi, Qanabek ákeń elge baraıyn dep jatyr, – deımin ǵoı. Ol kezde jaǵdaıymyz túzele bastaǵan. Sóıtip, birde jolǵa shyqtyq. Anaý Arqarlynyń taýy bar ǵoı, soǵan jaqyndadyq. О́zi kádimgideı alystan kóz tartyp, bıiktep turady. Sonyń mańynda Malaısarynyń asýy bar. Arqarlynyń asýynan asyp, ary qaraı júre bergende “osy jerge toqta” dedi. О́zi aldynda otyrady. Qanekeń marqum aıaǵy qysqa­laý, keýdeli, denesi aýyrlaý bolatyn. Salmaqty adam ǵoı. Sodan qıqalaqtap shyqty. Men Klarany túrtip qaldym, analaryńdy alyp shyq dep. Asýdan asqanda, sol tusta jer ústi biraz tegiste­lip ketedi. Sol tegis jerden elý-alpys metrdeı jerde jartastar bastalady, granıt tastar. – Myna jerge dastarqanyńdy jaı, balam, – dedi Klaraǵa. Klara das­tarqanyn jaıdy. Men kúldim. Kúlip edim, úndemedi. Sodan dastarqan jaıyp, shólmektiń aýzyn ashyp, quıyp, et, anaý-mynaý tamaǵymyzdy jaıdyq. – Sary bala, sen ǵoı, meni baıaǵy araq ishkisi kelip toqtatty dep oıladyń, kúlgeniń sol ǵoı seniń, – dedi. Ún­demedim. Seze qoıdym, artyq ketkenimdi. Sodan aıtty: – Sen menen kóp kishisiń ǵoı, – dep. Rasynda da shırek ǵasyr, jıyrma bes jas kishimin ǵoı. – Esińde júrsin dep bir áńgime aıtaıyn dep otyrmyn, – dedi. – 1934 jyly Kúlásh ekeýmiz úılengende jazǵy demalysymyzdy alyp, at-arba jegip, Kúláshti alǵash elge apara jatqanymda, osy araǵa kelip toqtap, dastarqan jaıyp edik. Kúláshpen ekeýmizdiń alǵashqy dastarqan jaıǵan jerimiz osy edi. Sony sen bile júrsin dep aıtyp otyrmyn. Sen baıaǵy araq ishkisi kelip toqtatty dep kúlip otyrsyń ǵoı maǵan, – dedi. Sodan talaı ret Taldyqorǵan oblysyna obkomnyń hatshysy bolyp kelgen, al keıin ákim bolyp kelgen jigitterge aıttym, “áı, osy araǵa bir belgi qoımaısyńdar ma” dep. “Kúlásh pen Qanabek Baıseıitovterdiń alǵashqy dastarqan jaıǵan jeri” deseńder, jol ústi, ary-beri ótkenderdiń toqtap, sol kisilerdi eske alyp, shaı-paı ishýine de jaqsy dep. Bári de durys-durys deıdi, kelisken bolady, biraq eshqaısysy shyndap elep-eskermeıdi. Sóıtip qanshama jyldar tekke ótti. Aqyrynda, sáti túsip, osy ótken 2009 jyldyń kúzinde meniń sol bir baıaǵydan ańsaǵan isim júzege asty. Qalaı deısiń ǵoı. Byltyr jaz aıynda, Balqash kóliniń jaǵasynda dem alyp jatqanymda, negizgi mamandyǵy qurylysshy, biraq ózi qazirgi kezdiń yńǵaıyna qaraı kásipkerlikpen aınalysyp júrgen qazaqtyń bir esti azamaty Qýat Esimhanov maǵan sálem berýge sol jerge keldi. Sózden sóz shyǵyp otyryp men baıaǵydaǵy Qanekeń men Kúláshtiń alǵashqy shaı ishken jeri týraly áńgimemdi aıtyp qaldym. – Máshınemen birge barsaq, sol jerdi kórsete alar ma edińiz? – dep surady ol. – Sen ony qaıteıin dep ediń? – dedim. – Biz de qa­zaq­tyń balasy emespiz be? Sol jerge belgi qoıýdy kóp jyldan beri moınyńyzdaǵy amanat sekildi se­zinip keledi ekensiz. Kúlásh pen Qanabek – halqymyzdyń juldyzdary ǵoı. Sizdiń sol tilegińizdi iske asyraıyq ta, – dedi ol. Sózine rıza bol­dym. Balqash pen Ar­qarly taýynyń arasy eki júz sha­qy­rym­nan sál asady. Men máshınemen jol júrgendi onsha unatpasam da, ja­ńa­ǵydaı sózderdi es­tigen soń, birge ba­ryp, kórsetip qaıt­tym. Azamat aıt­qa­nynda turdy. Keıin baı­qasam, bul Qýat degen jigitińiz hal­qy­myz­dyń naǵyz ultyn súıetin ulda­rynyń biri eken. О́nerge, ádebıetke jaqyn júretinin burynnan eptep bilýshi edim. Sábı kezinde ákeden jetim qalyp, qıyndyqty kóp kórip ósse de, “bolat kezdik qap túbinde jatpaıdy” degendeı, zerektiginiń, alǵyrlyǵynyń arqasynda mektepte de, joǵary oqý ornynda da jaqsy oqypty. Eńbek baspaldaǵymen bıiktep, jasy otyzǵa jetpeı jatyp-aq aýdan basshysy dárejesine kóterilipti. Qýattyń ataq-dańqy ásirese ol Pavlodar oblysynyń qazirgi Aqsý (burynǵy Ermak) aýdanyn basqaryp turǵan kezinde shyqty. Táýelsizdiktiń sol alǵashqy jyl­darynda, soltústik oblystarda otarshyl­dyq pıǵyldyń beti áli qaıtpaı turǵa­nda, qazaq dalasyn baıaǵyda qanǵa bók­tirgen Ermak syndy qaraqshynyń eskert­kishin qulatyp, aýdannyń “Aqsý” de­gen ejelgi atyn qaıtadan qalpyna kel­ti­rý ońaı sharýa emes bolatyn. Sondaı erlikti Qýat jasady. Odan keıin Soltús­tik Qazaqstan oblysy ákiminiń oryn­basary bolyp turǵan kezinde de ult múdde­si úshin janyp-kúıdi. Keıingi jyl­darda óziniń negizgi mamandyǵy boıynsha kásipkerlik qyzmetpen aınalysa júrip, týǵan halqynyń joǵyn áli kúnge deıin túgendeýmen kele jatqan azamat qoı. Avtor: – Arqarly asýyndaǵy Kúlásh pen Qanabekke qoıylǵan sol eskertkish qulpytasty ózińiz baryp, kóre aldyńyz ba? Erkeǵalı: – Ázir bara alǵanym joq. Biraq Qýat maǵan sýretin ákelip kórsetti. Birneshe tonna bolatyn úlken qyzǵylt granıt tastyń bir betin tegistep, jaltyratyp jiberip, soǵan: “Qazaqtyń áıgili ánshisi Kúláshtiń Jetisý eline kelin retinde alǵash kelgen saparynda Qanabek Baıseıituly ekeýiniń at shaldyryp, dastarqan jaıǵan jeri” – degen sóz­derdi jazdyryp, as­tyna kese-sháınekteri bar dóńgelek ústeldiń sýretin saldyrypty. Aınalasyn qorshatyp, janyna aq mármárden oryndyq ornatypty. Biraq eskertkish qul­pytastyń ashylý rá­simi áli ótken joq. Ony endi belgili bir ýaqyt belgilep, tele­vı­zııanyń, gazet-jýr­naldardyń, aqparat quraldarynyń ókil­derin shaqyryp, oblystyq ákimdiktiń ózi ótkizetin bolar. Avtor:  Eraǵa, jal­py Qanekeńmen talaı kezdesip, áńgimelesip júr­genińizde ol kisi óziniń jastyq shaǵy týraly da aıtqan bolar? Erkeǵalı: – Birde sózden sóz shyǵyp, bozbala, jigit shaqtaryn eske alǵany oıymda qalypty. Aýylda júrgen kezde­rin, tehnıkýmda oqyǵanyn, Qarabulaq aýdanynda mılısııa bolyp istegenin aıtqan. Ol ýaqytta araq degendi bilmeı­tinbiz. Máshıne de joq. Qysta at-shana-men júresiń, jazda salt atpen júresiń. Birde sharshaısyń, birde shaldyǵasyń. Sodan keıin Reseıdiń ımperııasy zamanynda orys-kazaktardan kórgen qorlyǵymyz esimizden ketpeıdi. Olardan talaı zorlyq kórdik qoı. Solarǵa keıde tizemdi batyryp alatyn da jaǵdaılar bolýshy edi. Jastyqtyń qyzýy da bolar, sol tize batyryp alýǵa qısyny kelip qalǵanda álgilerdi aıamaýshy edim. Kinási baryn bilip tursam, qamshymen erkegin de, áıelin de tartyp-tartyp jiberetin­min deıdi. Ondaǵym: “Endi olar da meniń aldymda qaltyrap-dirildep tursyn, kim ekenimdi bilsin dep isteımin” deıdi. Sonda alǵash ret solardyń samogonda-ryn iship júrdik, óıtip júrdik, búıtip júrdik dep ótkendegi jaılardy eske alǵan. Mundaı keıbir áńgimelerdiń ózi ósekke uqsap ketetin bolǵandyqtan, ondaılardy qoıaıyq, aıtpaıyq, deıtin. Avtor: – Endeshe naqty jaılarǵa kósheıik. Sol tehnıkýmda oqyp júr­geninde stýdentterdiń kórkem­ónerpazdar úıirmesine qatysyp, kózge túsken Qanekeń biraz ýaqyttan keıin, 1929 jyly qazaq drama teatryna qyzmetke qabyldanǵan ǵoı. Erkeǵalı: – Iá. Teatrda ártúrli rólderde oınaı júrip, ózi de “Ozbyr bolys”, “Záýre”, “Tartys” sııaqty pesalar jazǵan. Keıin mýzykalyq teatr qurylyp, ol opera teatryna aınalǵanda “Aıman-Sholpanda” – Arystannyń, “Qyz Jibekte” – Tólegenniń, “Er Tarǵynda” – Tarǵynnyń, “Abaı” opera­synda – Abaıdyń, taǵy basqalarynyń rólderin oınaǵan. Odan soń uzaq jyldar rejısser bolyp istep, teatrda spek­takl­der qoıǵan. Men Qa­nekeńmen ózimniń “Qamar sulý” operamdy qoıǵan kezinde qoıan-qoltyq aralastym. Rejıs­ser bolyp júrgen jyldarynda gastrol-dik saparlarǵa birge shyqqan kezderimiz boldy. Keıinirek Qanekeńmen bir joly ań aýlaýǵa da birge baryp qaıtqanbyz. Avtor: – Sondaı saparlaryńyzdy naqty eske alyp, aıtyp jibermeısiz be? Erkeǵalı: – Aıtaıyn. 1962 jyly ǵoı deımin... Máskeýdegi Kremlde Sezder saraıy salyndy ǵoı. Ony sol kezde syrtynan aqyryndap sóz etetinder “stılıaga sredı boıar” deıtin. О́zgesi eski kóne ǵımarattar ǵoı, bálen ǵasyrdan beri qaraı kele jatqan. Al mynaý áınek, betonnan jeńil etilip salynǵan. Sonda áýeli orys óneriniń dekadasy boldy. Sodan keıin Ýkraınany jiberdi. Úshinshi bolyp óner kórsetýge biz bardyq. Ol kezde Láıla Ǵalymjanova mádenıet mınıstri. Men sol mınıstr­liktiń bas basqarmasynyń bastyǵymyn. Negizgi uıymdastyrý, ornalastyrý, repe­tısııalar ótkizý, tolyp jatqan usaq-túıek jumystardy Jeksembek ekeýimiz isteımiz. Jeksembek ol kezde opera teatrynyń dırektory. Sol joly birinshi ret Rıshat Abdýllın sahnaǵa óziniń Zaýr deıtin balasyn alyp shyqty. Radygın­niń “Zdravstvýı, zemlıa selınnaıa”, О́mirbek Baıdildaev deıtin azamat bolǵan, sonyń “Týǵan jer” deıtin jaqsy áni bolatyn, sony ekeýi dýetpen aıtyp shyqty. Sol joly jalǵyz rejısser boldy, ol Qanabek Baıseıitov edi. Jal­ǵyz dırıjer boldy, ol – Turǵyt Os­manov. Máskeýge keldik. “Sen­tralnaıa” degen qonaq úı bar bo­la­tyn, syrt qa­raǵanda jataqhana sııaqty, sonda adam­darymyzdy ornalastyryp júrgenbiz. Bir ýaqytta bizge Láıla Ǵalıevna: – Qazir baramyz, kútip alyńdar, – dep telefon soqty. Sálden soń keldi. Janynda Ortalyq komıtettiń hatshysy Nurymbek Jandildın bar eken. – Qalaı, durys ornalasyp jatyrsyńdar ma? – dep surady bizden. – Barlyǵy durys, – dep jaýap berdik. Sodan qonaq úıdiń holyna kir­genbiz. Sol jerde býfeti de bar bolatyn. Qarasaq, sol býfetten Turǵyt marqum, azyraq urttap alǵan ǵoı, rozovenkıı bolyp, qyzara bórtip, jaılap shyǵyp keledi eken. О́ziniń bir aıaǵy kemdeý bolǵandyqtan syltyp basatyn-dy. Nurymbek Jandildın ony kórdi de, shart etip ashýlandy. – Kórdim, qalaı ornalasqanda­ryń­dy. Adamdaryńa durystap ıe bolyńdar, – dedi de, Láılany qasyna ertip alyp, ketip qaldy. Men endi ol kezde Jeksembektiń bastyǵymyn ǵoı. – Al endi ne isteımiz? – dedim oǵan. – Kel, Qanekeńdi,Turǵytty izdeıik, – dedi ol. Sodan aıdap ózimiz jańa ǵana kórgen Turǵyttyń nómirine keldik. Farıda Perzadaeva degen televızııada isteıtin bir áıel bolǵan-dy, sonymen turatyn edi. “Grajdanskıı brak” deıtin shyqty ǵoı osy kúni, olardiki sol kezde sondaı bolatyn. Nómirine kelsek, Farıda otyr. – Turǵyt qaıda? – dep surap edik: – Bilmeımin, býfetke kettim degen edi, – dep jaýap berdi. Biz zekip tastadyq: – Biz seni sol úshin alyp keldik qoı, sonyń qasynda bolsyn, soǵan qarasyn dep. Jarytyp eshteńe aıtpady, qaıda ketkenin bilmeımin deıdi, bilse de aıtqysy kelmeı otyr ǵoı deımin. Sodan endi Qanekeńdi izdeıik, ol kisi de nómirinde bolmaı shyqty. – Bul qaıda ketti eken? – dep, Jeksembekten syr qylyp suradym. – Qaıda barýy múmkin, sen biletin shyǵarsyń, – dep. Ol kúldi de: – Konsertmeıster áıel shaıǵa shaqyryp turatyn sııaqty edi, – dedi. – Kettik onda, soǵan baraıyq, – dedim. Salyp uryp Olga Kryloveskaıa degen konsertmeıster áıeldiń nómirine keldik. Barsaq esigi jabyq tur, eshkim ashpaı­dy. Ary taqyldattyq, beri taqyldattyq. Biraq ishinde áldekimder bar sııaqty. Sodan soń oıbaı saldyq, “ash” dep. Arǵy jaqtan Qanekeńniń daýysyn estidik. Bizdi sybap, urysyp kele jatyr, “svolyshtar, adamǵa bir kishkene ty­nyshtyq beresińder me, joq pa” dep. Ashty. Aıýdaı bolyp aldymyzdan shyq­ty. Iship alypty. Sodan keıin Jeksem­bek ekeýimiz, bir jaǵynan, ózimizdiń aǵamyzdaı, bir jaǵy, ákemizdeı adam ǵoı, eki qoltyqtan súıregendeı etip alyp kettik. Onyń sebebi – erteń keshke konsertimiz bolmaq. Tańerteń repetısııa bolýy kerek. Sonda erteń bir repetısııa, bir konsert bolýǵa tıis. Al erteń tańer­teń dırıjerimiz ben rejısserimiz ekeýi birdeı shala mas bolyp júrse qıyn bola­dy ǵoı. Jantalasyp júrgenimiz son­dyqtan ǵoı. Áıtpese olardyń qaıda júrgenin, ne istep júrgenin qadaǵalap qaıtemiz. Búgin samoletpen kelip tústi, poıyzdan tústi, eger ishpese, durys júrip turatyn bolsa, árkimniń erki bar ǵoı dem alýǵa. Sodan Qanekeńdi Jeksembek ekeýmiz eki qoltyǵynan alyp, óz bólmesine qaraı súıretkendeı etip alyp kele jatyrmyz. Endi bar­lyǵymyz taldyqor­ǵandyq bol­ǵannan keıin, jerles bolǵan­dyqtan, jaqyn-jaqyn júretin jaǵdaı­larymyz da bolatyn. Alyp kelip, belýa­ryna deıin jalańashtap, sheshindirip, vannaǵa eńkeıtip qoıyp, mastyǵy biraz tarqasyn dep sýyq sýdy jiberip, basyn, moınyn, keýdesin jýyp jatyrmyz. “Meni óltiresińder me”, – dep oıbaı salyp, bajyldap jatyr. “О́lmeseń óme qap, seniń búıtip tiri júrgenińnen ól­geniń artyq bizge, bul ne degen sumdyq, erteń konsert. Ony qalaı ótkizesiń. Aýyl­da kishkentaı ulyń, Aldan kútip otyr. Solardy nege oılamaısyń? Uıyqta. Dem al. Qazir seni syrtyńnan bekitip ketemiz de, tańerteń kelip esikti ózimiz ashamyz”, – dep tósegine jat­qyzdyq. Aldynda Jeksembekke aıtqan­myn, “bul aǵamyzdyń zapas birdeńeleri bol­masyn, jınap alyp keteıik, seniń nómirińde tursyn, erteń konsert ótkennen keıin berersiń” dep. Sonymen Jeksembek birer bótelkeni taýyp aldy da, “basqa eshteńe joq eken” dedi. Jaraıdy onda dep ketip bara jatsaq, shal sylq-sylq kúledi bizge. Sosyn aıttym: “Áı, Jeke, mynaý bizdi mazaq qylyp jatyr. Bunyń bir jerde tyqqan taǵy birdemesi bar, qaıtadan qaraıyq”, – dep. Terezeniń qalyń matadan jasaǵan perdesin tartyp qalsam, ar jaǵynda taǵy da eki bótelke tur. О́zi sezdirip qoıdy. Sodan álginiń bárin saldyrlatyp jınap alyp ketip bara jatsaq, “áı, eń bolmasa bireýin tastap ketseńdershi” dep aıqaılaıdy. Ertesine konsert jaqsy ótti, bári durys boldy. Sodan biz gastroldik saparymyzdy ary qaraı jalǵas­tyryp, Qazanǵa kettik. Muny nege aıtyp otyrsyń deısiń ǵoı. Sol joly Qanekeń meni “Pekın” qonaq úıine alyp barǵan. Sondaǵy kezekshi áıelmen sóılesip, tórtinshi qabattaǵy, qazir endi nómirin naqty aıta almaımyn, 432 me, 437 me, bir nómirdi kórsetip, “Kúlásh osynda qaıtys bolǵan” degendi aıtqan edi. (jalǵasy)