Onomastıka ońalmaı tur

Tyń ıgerýdiń ortalyǵy bolǵan bul óńirdegi ataýlardyń aqylǵa qonbaıtyny sonshalyq, jalpaq jurttyń ulttyq rýhanı tamyrynan alynar nár kózi birjola bitelip qalǵandaı áser beredi. El tilegine oraı baǵzy zamannan babalardan mıras bolyp qalǵan qasıetti jer-sý ataýlaryn qaıta túletý búgingi eń ózekti máseleniń biri bolyp otyr. Áne bir tusta qarqyn jaqsy edi, keıin saıabyr tapty. Alǵashqy lekpen 1991-2004 jyldary barlyǵy 112 ataý qaıta jańǵyrdy. Sál taratyp aıtar bolsaq, 6 aýdan, 1 qala, 21 eldi meken, 84 kóshe ataýy jańǵyrtylyp, ózgertilýi kókeıge qonymdy edi. Máselen, Alekseevka – Aqkól, Makınka – Bulandy, Derjavınka – Jarqaıyń, Balkashıno – Sandyqtaý aýdany bolyp ózgerse, sol kezdegi oblys ortalyǵy Kokchetav Kókshetaý qalasy bolyp túzetildi. Zer salyp qarasańyz, burynǵy tarıhı ataýlar qandaı tamasha! Osy eldiń, osy jerdiń kóne tarıhyn aıǵaqtap, qutty bir áýezdi ándeı esilip, óleń jolyndaı órilip turǵan joq pa?!

Ekinshi lekpen 2004-2007 jyldary 144 eldi meken, 1717 kóshe jańa ataýǵa ıe boldy. Osydan-aq kórikti Kókshetaý óńirindegi jer-sý ataýlarynyń keshegi keńestik zamanda qanshalyqty burmalanǵanyn ańǵarýǵa bolady. Basqasyn bylaı qoıǵanda, tamyljyǵan tabıǵatymen áıgili Býrabaı baýraıyndaǵy aýdan Shýchınsk aýdany bolyp keldi emes pe? Des bergende, Býrabaı aýdany bolyp qaıta ataldy. Endigi bir másele, Shýche qalasynyń ataýy. Aýdan aqsaqaldary qalaǵa Alashtyń aıbyndy hany, bar ǵumyryn el birligine, erkindik pen bostandyǵyna arnaǵan uly Abylaı han esimin berý týraly másele kóterdi. Aldaǵy ýaqytta Býrabaıdyń bıiginen jarty ǵasyrǵa jýyq úsh júzge bılik qurǵan Abylaı han esimi kýrortty óńirdegi, kelimdi-ketimdi adamy kóp qalaǵa berilse, aq túıeniń qarny jarylǵan qýanysh bolar edi.

2017-2022 jyldary 1 237 kóshe, 43 eldi meken jáne 14 bilim oshaǵy el tilegine oraı qaıta jańǵyryp, jańa ataýǵa ıe boldy.

– Mańyzdy nysandarǵa óskeleń urpaqqa ǵıbratty ǵumyrymen tálimdi tárbıe beretin aıtýly tulǵalardyń esimderin berýge de nazar aýdarylyp otyr, – deıdi oblystyq ishki saıa­sat basqarmasynyń tilderdi damytý jáne onomastıka bóliminiń basshysy Aıgúl Talpaqova, – Kókshetaý halqynyń uzaq jyldardan beri aıtylyp kele jatqan oryndy tilegi qabyl bolyp, Eńbekshilder aýdanyna osy bir qasıetti topyraqtyń týmasy, qazaq án óneriniń jaryq juldyzy Birjan sal babamyzdyń esimi berildi. Ejelden sal-serilerdiń mekeni atanǵan óńirde Úkimet qaýlysymen oblystyq fılarmonııaǵa Úkili Ybyraıdyń, oblystyq sport mektebine Balýan Sholaqtyń, Kókshetaý qalasyndaǵy №18 qazaq orta mektebine Qazaq­s­tan­nyń halyq jazýshysy Sáken Júnisovtiń esimderiniń berilýi óte jarasymdy. О́ńirdegi 18 Lenın kóshesi, 11 Komsomolskaıa kóshesi, 9 Sovetskaıa kóshesi, tipti eldi mekenderdegi Chapaev, Pýgachev, Voroshılov, Býdennyı, Marks, Engels kósheleri de ulttyq tarıhtan tamyr tartatyn, ulttyq uǵymǵa etene jaqyn ataýlarmen jańǵyrtylyp, Malotımofeevka, Antonovka, Krasnoıarka, Maksımovka sııaqty eldi mekenderdiń ejelgi ataýlary qaıtaryldy. Osy arada el ishinde qaısybir túsinispeýshiliktiń bar ekenin de aıta ketý kerek. Máselen, Bulandy aýdanynyń Kýpchatovka eldi mekenin, Selınograd aýdanyndaǵy Semenovka eldi mekenin qaıta ataý kezinde bir top ózge etnos ókilderi narazylyq bildirdi. Olarǵa qoldanystaǵy zańnama talaptaryn túsindirip, mán-jaıdy kúlbiltelemeı sanalaryna ábden jetkizgennen keıin túsinistik tanytty. Ádildikke kim qarsy tursyn. Jalpy, bul sharýada asyǵýdyń qajeti joq degenimizben, el egemendik alǵaly qyrýar ýaqyt ótti emes pe? О́ńirde áli de óz kezegin kútip turǵan ataýlar tunyp tur.

Bul oraıda kese-kóldeneń turatyn qıyndyq ta joq. Eldi mekenderdiń ejelgi tarıhı ataýlary muraǵat qujattarynda, tarıhı eńbekterde tunyp tur. Ras, keıbir jaǵdaıda aýyldardyń tarıhı ataýlary aýyzǵa ilikpeýi de múmkin. Qalaı bolǵan kúnde de qaıta jańǵyrtý kezinde ǵylymı zertteýlerdi basshylyqqa alǵan jón. Bul baǵytta birqatar is atqaryldy. «Aqmola oblysynyń toponımıkasyn zertteý máseleleri» atty arnaıy joba arqyly óńirdegi eldi mekenderdiń tarıhı ataýlary muqııat zerdelenip, tereń zertteldi. Bul jumysqa oblystyq bıýdjetten qomaqty qarjy da qarastyryldy. Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq mýzeıi men L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń belgili ǵalymdarymen birlese otyryp, aýqymdy jumys atqarý arqyly oblys aýmaǵyndaǵy uzyn-yrǵasy 120-ǵa jýyq eldi mekenniń tarıhı ataýy tabyldy. Bul bir súıinishti jaıt edi. Aıtylǵan usynys-pikirge tııanaq bolatyn derekterdiń bolǵany qandaı jaqsy. Ýaqyt shymyldyǵy kólegeılegen tarıhı ataýlar jergilikti buqaralyq aqparat quraldary men áleý­mettik jelilerde jarııala­nyp, halyq qulaqtandyryldy. Osy ju­mys­tyń nátıjesinde óńirdegi ál­deneshe eldi mekenniń tarıhı ataý­lary toptastyrylǵan tórt kitap pen beınefılmder shyǵaryldy. Nátıjeli is negizinde ádilettilikke qol jetkizýge bolady. Máselen, osy kúnge deıin turǵan Lozovoe – Qosaǵaly, Vasılkovka – Shoqqaraǵaı, Makınka – Aıýtóbe, Zlatopole – Qumdykól degen ejelgi ataýyn tapsa deısiń.

– Úkimet janyndaǵy Respýb­lı­kalyq onomastıka komıssııasy byltyr «2022-2025 jyldarǵa arnalǵan ıdeo­logııalyq turǵydan eskirgen ataýlary bar eldi mekenderdi jáne olardyń quramdas bólikterin qaıta ataý jónindegi Jol kartasyn» maquldaǵan bolatyn, – deıdi bólim basshysy Aıgúl Talpaqova, – qazirgi ýaqytta óńirde onomastıka salasyna arnalǵan jumys Jol kartasyna negizdelip júrgizilýde. Ideologııalyq turǵydan eskirgen eldi mekenderdi qaıta ataý kezinde berilgen jańa ataý jan-jaqty zerdelenip, ǵylymı turǵydan dáleldengen bolýy kerek. Sebebi sol eldi mekenniń turǵyndary kóp ýaqyttan beri qulaqqa sińisti bolǵan burynǵy ataýdy ózgertýge kelise qoımaıdy. Túsinistikpen qaraıtyndar da bar. Shyntýaıtynda, olar tipti kóp. Máselen, Aqkól aýda­nyna qarasty Gýsarka eldi mekeni turǵyndarynyń 85 paıyzy ózge ult ókilderi bolsa da 1884 jylǵy kóne kartada saqtalǵan Dombyraly ataýy­na esh qarsylyq bildirgen joq. Qazir bul eldi meken Dombyraly aýyly bolyp atalady. Tarıhı ataý­la­ry tabylmaǵan eldi mekenderdi geografııalyq erekshelikterine oraı jergilikti turǵyndardyń pikirin eskere otyryp, Aqbulaq, Aqadyr, Terekti, Qaraǵaıly, Arnasaı sekildi ataýlar berý tájirıbede bar.

Kóshe ataýlaryn qazaqylandyrý baǵytynda da tolymdy is atqarylýda. Oblys ortalyǵynyń 21 kóshesine Alashtyń ardaqty tulǵalary Mustafa Shoqaı, Mirjaqyp Dýlatuly, Álkeı Marǵulan, Raqymjan Qoshqarbaev, Álııa Moldaǵulova, Shámshi Qaldaıaqov, Saǵadat Nur­maǵambetov, Tursynbek Kákishuly syndy tulǵalardyń esim­de­ri berildi. Aldaǵy ýaqytta otyzdan astam memlekettik mekemelerdiń ataýyn ózgertý josparlanýda. Tarıhty zerdeleý eń aldymen eldiktiń belgisi. Ádildiktiń aıshyqty aspany osylaısha nurlana berse, Kókshetaýdan Qorǵaljynǵa deıingi keń kósilgen jalpaq dalanyń bar tarabyndaǵy babalardyń belgisi el men jerdiń ıesi kim ekendigin aıǵaqtap turar edi.

Aqmola oblysy