Kreatıvti ekonomıka – ózgeris ólshemi

Álemde shamamen 30 mln-ǵa jýyq adam ekonomıkanyń kreatıvti sektorynda. BUU 2021 jyldy «Halyqaralyq kreatıvti ekonomıka jyly» dep jarııalady. Bizdiń el de ındýstrııanyń dál osy túriniń múmkindigin molynan paıdalanbaq nıette.

Úkimettiń Kreatıvti ekonomıkany damytýdyń 2025 jylǵa deıingi tujy­rymdamasyn bekitýinde de úlken mán bar. Tujyrymdamany iske asyrýdyń nátıjesinde 30 myń jańa jumys orny ashylyp, eskport 200 mln dollarǵa jetedi degen úmit bar. Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń Ekonomıkalyq zertteýler ınstıtýty usynǵan derekterde 2020 jyly Qazaqstandaǵy jalpy ishki ónimniń 2,8 paıyzy kreatıvti ın­dýstrııaǵa tıesili ekeni aıtylǵan. Álem­dik ekonomıkanyń kreatıvti damý deń­geıine baǵa beretin Ǵalamdyq ınnovasııa ındeksiniń (Global Innovation Index) byltyrǵy reıtınginde bizdiń el 77-orynda tur. Demek nazar  aýdaratyn tustarymyz jeterlik.

Mádenıet jáne sport vıse-mınıstri Erjan Erkinbaevtyń pikirinshe, kreatıvti ındýstrııanyń «taýary» – aqyl-oıdyń jemisi. Munda basymdyq ıdeıaǵa beriledi.

– О́tken jyldyń sońynda Úkimet ındýstrııany damytý tujyrymdamasyn qabyldady. Qazir ol júzege asyrylyp jatyr. Tujyrymdamaǵa sáıkes, Almaty, Astana jáne Shymkent shyǵar­mashylyq salasynda zańdy jáne jeke tulǵalar eń kóp shoǵyrlanǵan basym qalalar sanalady. Kásipkerlik kodeksi­ne jáne «Mádenıet týraly» Zańǵa shyǵarmashylyq salalarǵa qatysty ózgerister men tolyqtyrýlar engizilip jatyr. Kodekste kreatıvti salalar jeke kásipkerlikti memlekettik qoldaýdyń negizgi baǵyttaryna engizilgen. Bul rette mınıstrlik túrli zańdar men kodeks­terge ózgeristerdiń keńeıtilgen paketi qamtylǵan jospardan tys zań jobasyn ázirleýge kiristi, – dedi ol ótken aptada Almatyda uıymdastyrylǵan I Kreatıvti ındýstrııalar aptalyǵynda.

E.Erkinbaevtiń aıtýynsha, kreatıv­ti ındýstrııa ókilderi memlekettik qol­daýǵa ıe bolyp qana qoımaı, keıbir salyq túrlerinen de bosatylýy tıis. Bul baǵytta qoldaýdyń jeke qory bolýy kerek. Ol tek memleket esebinen ǵana emes, mesenattar men bıýdjetten tys tólemder esebinen de qarjylandyrylmaq. Bul jańalyqtardyń barlyǵy zań jobasynda qarastyrylatyn avtorlyq jáne sabaqtas quqyqtar týraly normalardy jetildirýmen qatar júrýi tıis.

– Zań jobasynyń tujyrymdamasy osy jyldyń sońyna deıin jurtshylyqqa usynylady. Sondaı-aq Úkimet jyl sońyna deıin kreatıvti salalardyń ishinen jeńildetilgen qarjylandyrý retin­de qoldanystaǵy memlekettik qol­daý sharalaryna jatatyn basym qyzmet túrleriniń tizbesin aıqyndaýǵa kiristi. Basym baǵyttaǵy qalalarda kásipkerlikti qoldaýdyń óńirlik baǵdarlamalary aıasynda qazirdiń ózinde jergilikti qoldaý baǵdarlamalary ázirlenýde, – dep naqtylady vıse-mınıstr.

E.Erkinbaev byltyr qabyldanǵan tujyrymdama jasampaz ekonomıka tujyrymdamasyn aıqyndaǵan alǵash­qy qujat ekenin atap ótti. Qujat zań­nama­lyq turǵydan bekitilgennen keıin jasam­paz ekonomıka baǵytyna jatatyn 50 qyzmet túriniń qaısysyna qoldaý kórsetý qajet jáne olardyń qaısysynda perspektıva bar ekenin anyqtaý qajet.

– Osydan keıin memlekettik qoldaý tetikterin qurý mańyzdy. Onyń ishinde Mádenıet jáne sport mınıstrligi janynan shyǵarmashylyq ekonomıkany damytatyn korporatıvtik qor qurý kerek. Korporatıvtik qor elimizdiń talanttaryn irikteýge, tárbıeleýge, jedeldetýge, olardy oqytýǵa, sodan keıin halyqaralyq platformalarǵa ilgeriletýge ári eksporttaýǵa jáne olar­dyń shyǵarmashylyǵyn úlken bedeldi platformalarda júzege asyrýǵa aqsha bóletin bolady. Korporatıvtik qor aqshalaı ınvestısııadan qaıtarym kútpeıdi. Budan bólek venchýrlyq qor qurý mańyzdy. Birinshi kezeńde biz Astanadaǵy jumys istep turǵan qorǵa qosymsha mandat beremiz. Qorda jobalar arasynda bólinetin belgili bir qarajat bolady, – dep túsindirdi E.Erkinbaev.

Vıse-mınıstr aldaǵy 5-10 jylda bul sala lokomotıvke aınalady jáne memlekettik qoldaý sharalary qazirgideı qajet bolmaı qalady degen pikirmen kelisetinin aıtty.

Almaty qalasy ákiminiń orynbasary Álisher Ábdiqadyrovtyń aıtýynsha, shyǵarmashylyq ındýstrııany damytý úshin tıisti jaǵdaı jasaý kerek. Bul rette Almatyda shyǵarmashylyq salaǵa jata­tyn 22 myńnan astam kásipkerlik sýbek­tisi tirkelgen. О́tken jyly bul kásip­oryndar 5,4 mlrd teńge salyq tólegen.

– Biz kreatıvti ındýstrııanyń eko­nomıkalyq turǵydan mańyzdy bol­ǵanyn qalaımyz. Búginde kóptegen adamdar elektrondy túrde jumys isteıdi. Bizdiń mindetimiz – jasampaz ekonomıkany megapolıstiń qýatty ekonomıkalyq kiltine aınaldyrý. Almaty – qyzmet kórsetý qalasy. Mun­daǵy ekonomıkanyń jartysyna jýyǵyn shaǵyn jáne orta bıznes quraı­dy. Qala ákimdiginiń birqatar bastamasy bar. Aldymen ózindik ekojúıeni qurý qajet. Habtar men klasterlerdiń qalyptasýyna memleket qoldaý kórsete alady. Osyndaı oryndar kóp bolýy kerek, – deıdi Á. Ábdiqadyrov.

Rasynda da, megapolıster ekonomı­kanyń dál osy segmentiniń kúre tamyry sanalady. Almaty – IýNESKO-nyń kreatıvti qalalar jelisine qosylǵan Ortalyq Azııadaǵy jalǵyz qala. Á.Ábdiqadyrov aıtyp ót­kendeı, kreatıvti ındýstrııa ekono­mıka úshin mańyzdy. Tipti London, Nıý-Iork, Tokıo, Gonkong, Berlın, Barselona, Máskeýdegi kreatıvti ekonomıka naryq, bıznes jáne shyǵarmashylyq arasynda qalyptasty. Demek bulardyń múmkindikterin úılestirý barlyq salanyń damýyna jol ashady.

Almatyda sońǵy jyldary aq­pa­rat­tyq júıelerdi jobalaý, baǵdar­lamalyq qamtamasyz etý, veb-portal­dardy ázirleý, mýzyka, kınoındýstrııa, jarnama, marketıng, bilim berý jáne mádenıet salasyndaǵy qyzmetter sany ósip keledi. Byltyr kreatıvti ındýstrııa salasyndaǵy bıznes sýbektileri 5,4 mlrd teńge salyq tóledi. Kórsetkish 2020 jylmen salystyrǵanda 5 paıyzǵa ósken. Jumys istep turǵan kásiporyndardyń kóbi Bostandyq (5 862 sýbekt), Almaly (5 214), Medeý (3 845) aýdandarynyń, eń azy Alataý (1 138) jáne Naýryzbaı (773) aýdandarynyń úlesinde.

– Arnaıy júrgizilgen saýalnama qorytyndysy boıynsha Almatyda kreatıvti ındýstrııanyń damýyna kedergi keltirip otyrǵan birqatar másele anyqtaldy. Almatyda kreatıvti kásipkerlerdiń 85 paıyzy ınfraqurylym jetkiliksizdigin bastan keship otyr. Al 56 paıyzy bıznesti júrgizý quzyretiniń deńgeıi tómen ekenin aıtqan. 31 paıyzyna qarjylandyrý jetispeıdi. 10 paıyzy bilikti kadrlardyń tapshylyǵyn aıtqan. Bul problemalar kreatıvti ındýstrııany damytý úshin ınfraqurylymdy qalyptastyrý, kreatıvti ındýstrııaǵa kásipkerlikti yntalandyrý, bilim, tájirıbe men quzy­retterdi qalyptastyrý, ony taratý jolymen ǵana sheshiledi, – deıdi Almaty qalasy ákiminiń orynbasary.

Qyrǵyzstandaǵy kreatıvti ındýs­trııanyń ókili Danııar Amana­lıevtiń paıymdaýynsha, kórshi elde zańnamanyń jetilmeýi ekonomıkanyń dál osy segmentiniń damýyna kedergi bolyp jatyr. Sol sebepti qyrǵyz kompanııalary basqa elderge baryp tirkelgendi qup kóredi. Bul elde 2021 jyldyń qazan aıynda kreatıvti ındýstrııa qaýymdastyǵy qurylǵan. Ázirge onyń quramynda 20-dan astam kompanııa bar. Quryltaıshylar zańdy tulǵalardy ǵana emes, patentpen de, sertıfıkatpen de jumys isteıtin jeke kásipkerlerdi tartý arqyly olardyń sanyn keminde 5 ese arttyrýdy josparlap otyr. Ortalyq Azııa elderindegi úles salmaǵy artyp kele jatqan jastardy osy salaǵa baýlý arqyly jumyssyzdyq problemasyn sheshýge bolady. 

– Búginde Qyrǵyzstannyń kreatıvti ekonomıkasynda naqty qansha adam jumys isteıtinin anyqtaý qıyn. Olardyń basym kópshiligi ıýtýberler, blogerler, ıllıýstratorlar, dızaınerler, sýretshiler dep boljaýǵa bolady. Biraq qansha ekenin rastaı almaımyz. Naqty tujyrymdama bolmaǵandyqtan, ishki jalpy ónimdegi úlesin de anyqtaı almaımyz. Biraq naryqtyń osy segmentinde júrgen mamandarymyz shet elderde úzdik atanyp jatyr. О́z basym sarapshy retinde shekaralyq aımaqtardyń áleýetine basymdyq berýdi qup kóremin. Bizge shekaralyq aımaqtarda eki elge de ortaq tujyrymdamamen jumys isteıtin kreatıvti ındýstrıaldy-kreatıvti hab quratyn kez keldi. Bul álemdik kreatıvti ındýstrııamen ıntegrasııalaný prosesin tezdetedi, – deıdi D.Amanalıev.

Ekonomıkanyń kreatıvtik sektory álem úshin shyǵarmashylyq pen ıntelektýaldar tandeminiń jańa ónimi ekeni daýsyz. Danııar Amanalıev atap ótkendeı, buryn biz shyǵarmashylyqty adam­dardyń sezimine áser etý úshin beriletin sýbsıdııa retinde qaras­tyr­dyq. Qazir ol jahandyq ekono­mı­ka­nyń eń jyldam damyp kele jatqan segmentteriniń birine aınaldy.

– Biz qazaqstandyq mamandarmen tyǵyz baılanys ornatýdy qalaımyz. Bul kreatıvti ındýstrııadaǵy kedergi­lerdi ońaı eńserip, álemdik naryqpen ınte­grasııalaný úrdisin keńeıtedi. Alda­ǵy halyqaralyq konferensııa О́zbek­stannyń Samarqan qalasynda ótedi. Sol kezde Ortalyq Azııada kreatıvti ındýs­trııalyq hab qurý máselesin tereńirek taldaıtyn bolamyz, – deıdi ol.

Saravan Cultura CreArt agenttiginiń (Nıderlandy) negizin qalaýshy Elena Harıtonova ekonomıkanyń bul segmenti ýaqytpen birge jańaryp turatynyn, sarapshylar oǵan sıpattama berýge úlgere almaı jatqanyn aıtty. Buryn bul salanyń tek shyǵarmashylyq sıpatyna basymdyq berilse, qazir ár qyrynan ashyla bastady. Atalǵan segmenttiń basty aıyrmashylyǵy – shekaranyń bol­maýy jáne syrtqy naryqqa shyǵý joldarynyń jeńildigi. 

– Kreatıvti ekonomıka jumys oryn­darynyń generatory retinde qoǵam­nyń ál-aýqatyn arttyrýda mańyzdy fýnksııa­ny oryndaıdy. Jeke adamnyń ózin-ózi baǵalaýyn yntalandyrady jáne jalpy ómir sapasyn jaqsartady. Osylaısha, kreatıvti ekonomıka ınklıýzıvti jáne turaqty damý faktorlarynyń biri bolyp sanalady. Mádenıet – adam men turaqty damýdyń qozǵaltqyshy ári katalızatory. Ol adamdarǵa óz damýyn basqarýǵa múmkindik beredi, ınnovasııalar men shyǵarmashylyqtyń katalızatory retinde áreket etedi. Bul óz kezeginde ınklıýzıvti jáne turaqty ósýge jol ashady, – deıdi E.Harıtonova.

ALMATY