ASTANA. 28 mamyr. Eýrazııalyq keńistikte ǵana emes, álemdik deńgeıdiń saýda-sattyǵynda tarıhı oqıǵa ornaıtyn kún jaqyn. Erteń, 29 mamyr kúni Astana qalasynda Qazaqstan, Reseı men Belarýs elderi arasyndaǵy Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurý týraly kelisimshartqa qol qoıylady. Bul týraly Bnews.kz tilshisi habarlady.
Endi 2015 jyldan bastap jumysqa kirisetin ekonomıkalyq ıntegrasııanyń naqty qadamdary jasalatyn bolady. Mundaı odaqtyń dúnıege kelýine halyqaralyq deńgeıde túrli baǵalar berilip, san-salaly boljamdar aıtylyp jatyr. Degenmen, máseleniń mánisine boılamaǵandar ekonomıkalyq múddeni saıası bylyqpen laılap jatqany da shyndyq.
Qazaqstannyń basshysy Nursultan Nazarbaevtyń osydan 20 jyl burynǵy Máskeý memlekettik ýnıversıtetinde aıtqan osynaý eýrazııalyq ıntegrasııa ıdeıasynyń dál búgingi zamanda álemdik talqylaýlarǵa ulasatynyn eshkim de dóp basyp aıta almaǵan bolsa kerek. Degenmen, ýaqyt neniń duoys, neniń burys ekenin tolyq kórsetti. Elbasy arhıtektýrasyn salǵan eýrazııalyq ıntegrasııa barysynda qol jetken jetistikter az emes. Bul basqa odaqtarǵa qaraǵanda shapshań ári tıimdi órbidi. Máselen, bar-joǵy úsh jylda Keden odaǵy quryldy. Al bul joldy Eýropa odaǵy áldeqaıda uzaqqa sozǵan bolatyn. Keden odaǵynan Eýrazııalyq ekonomıkalyq keńistikti qurýǵa da shapshań kóshe aldyq. Endigi kezeń ekonomıkalyq odaqta tur. Al sonaý ıdeıa ortaǵa tastalǵan jyldary Elbasy Máskeýdegi ǵylymı elıta aldynda Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq TMD-dan bólek qaǵıdattarmen qurylýy tıistigin aıtyp, eń mańyzdy másele retinde: «egemendikke, ishki memlekettik-saıası qurylymǵa, ár qatysýshynyń syrtqy saıasattaǵy qyzmetine eshkimniń qol suǵýǵa qaqysy joq» dep málimdegen edi.
Reseıdiń ımperııalyq pıǵyly týraly áńgime – bul baryp turǵan aqparattyq arandatýshylyq. Sóıtip, osy jyldar ishinde túrli satydan ótken ıntegrasııalyq birlestiktiń baǵdary aıqyndaldy. Al odaqtyń paıdaly tusy týraly áńgime bolǵanda jalpy halqy 170 mln. adamdy quraıtyn úsh elge ortaq ekonomıkalyq naryq qurylyp, kapıtal, taýar, jumys kúshi men qyzmet erkin aınalatyny týraly pikir aıtylady. Kásipkerlik úshin múmkindikter aıtarlyqtaı keńeıip, birlesken ınvestısııalyq jáne kooperatıvtik jobalardy iske asyrýǵa, makroekonomıkalyq saıasat kelisimderin júrgizýge, syrtqy naryqty úılestirýge múmkindikter ashylady. Budan da basqa jaǵymdy qyrlaryn mamandar túrli-túrli taldaýlar arqyly aldyǵa tartyp jatqany aqıqat. Degenmen, mańyzdy másele – bundaı ıntegrasııany saıası úderispen, túrli kerige tartatyn boljamdarmen shatastyrmaý. Halyqaralyq deńgeıdegi qaısybir saıasatkerlerdiń kertip júrgen áńgimelerdiń tórkini de osyndaı máseleniń mánisine barmaýshylyqtan týyndap jatyr emes pe? Aıtalyq, «Reseı Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq arqyly postkeńestik keńistikte óz yqpalyn ornytqysy keledi» degenge saıatyn áńgimeni Pýtınnyń ózi joqqa shyǵaryp keledi. Jaqynda ótken Peterbordaǵy ekonomıkalyq forýmda bunyń múldem qate pikir ekenin eskertken Reseı Prezıdenti «bul – baryp turǵan aqparattyq soǵys» dep málimdedi. «Bizge Keńes Odaǵy ımperııasyn qaıtadan qalyptastyrǵysy keledi degendi tańa beredi. Bul shyndyqqa múldem saı kelmeıdi. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly kelisimshartta ol týraly tipti bir de bir másele de joq. Jaqyn aralyqta osy odaqty qurý týraly kelisimge qol qoıylady. Sol qujatqa qarańyzdar. Asyqpaı bir sarapshylyq kózqaraspen úńilińizder. Imperııa týraly ne ańǵarasyzdar? Túk te. Munda kil ekonomıkalyq múdde, saýda salasyndaǵy birlestik týraly ǵana kelisim jaıynda aıtylyp otyr», - dedi halyqaralyq aqparat agenttikteriniń basshylaryna bergen suhbatynda Reseı prezıdenti.
Shyndyǵynda, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurý týraly kelisimshartqa kóz júgirtken sarapshylar odan ekonomıkalyq múddeden basqa eshbir qıǵash dúnıe tappasy anyq. Ony qazaqstandyq sarapshylar da qýattap júr emes pe? Mysaly vıse-premer Baqytjan Saǵyntaev: «Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqty qurý arqyly biz burynǵy KSRO-ǵa qaıtyp oralmaımyz. О́ıtkeni, odaq týraly shartta egemendik teńdik, taraptardyń ulttyq múddelerin eskerý men teń quqyqtyq qaǵıdattary taıǵa tańba basqandaı etip jazylǵan. Al strategııalyq mańyzy zor máselege qatysty sheshim qabyldarda ózara bátýalastyqtyń naqty mehanızmi iske qosylady. Iаǵnı, barlyq deńgeıde sheshim qabyldanatyn kezde qandaı da bir memleketke basymdyq berilmeıdi. Úshinshiden, Qazaqstannyń bolashaq odaqtyń barlyq deńgeıdegi organdarynda óz ókilderi bolady. Sondaı-aq, EEO qurý týraly Shartqa sáıkes, oǵan múshe memleketterge úshinshi eldermen jáne halyqaralyq uıymdarmen kelisim jasaýǵa tyıym salynbaıdy. Bul EEO elimizdiń kópvektorlyq syrtqy saıasatyna eshqandaı kedergi keltirmeıdi degen sóz», - dep málimdegen edi.
Budan bólek, jaqynda ǵana QR Syrtqy ister mınıstriniń orynbasary Samat Ordabaev Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq aıasynda ulttyq múddege nuqsan keltirmeıtinin málimdegen bolatyn. «Men bul máselege erekshe toqtalyp óttim. Sebebi, jurtshylyq arasynda memleketimizdiń táýelsizdigi men múddesine nuqsan keltiretindeı, elimiz qandaı da bir jańa sharttarǵa bizdiń kelisimsiz tartylady degen úreı bar. Buǵan jol berilmeıdi. Barlyq kelisim boıynsha bizde úsh-bes qabat qorǵanys eskerilgen. Bolashaq odaqtyń kez kelgen is-qımyly boıynsha, ıaǵnı sheshim qabyldaý, sondaı-aq ony júzege asyrý turǵysynda el múddesine nuqsan keltirilmeıdi», - dedi Samat Ordabaev.
Osy tusta Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń 2013 jylǵy 25 sáýirde Astanada ótken Eýrazııalyq medıa forýmda: «Eger qandaı da bir birlestikter elimizdiń táýelsizdigin, bizdiń konstıtýsııamyzdy shekteıtin bolsa, biz ondaı birlestikten dereý shyǵyp ketemiz» dep málimdegeni este tur.
«Qazaqstan-2050» strategııasyna kórshilestermen ıntegrasııa arqyly ǵana qol jetedi
Al Prezıdent N.Nazarbaev eýrazııalyq odaqtyń negizgi qyzmetin áý bastan-aq saıası emes, taza ekonomıkalyq múddege qurylatynyn, munda eldiń egemen damýyna eshqandaı syzat túspeıtinin aıtyp keledi. Integrasııanyń shynaıy ekonomıkalyq baǵytyn jaqynda ótken VII Astana ekonomıkalyq forýmy aıasynda Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev taǵy bir márte qaıtalap, keıbireýlerdiń kókeıindegi kúmándi seıilte túsken. «Qazaqstan árqashanda «eń aldymen ekonomıka» qaǵıdatyn ustandy. Sonyń arqasynda biz búginde belsendi damý ústindemiz. Qazaqstan ótken birjarym onjyldyqta neǵurlym jedel damýshy elderdiń bestigine endi. Qazir biz «Qazaqstan-2050» Strategııasyn qabyldadyq jáne jappaı jańǵyrtý jóninen eleýli mindetterdi júzege asyrýdamyz. Biz álemniń damyǵan 30 eliniń qataryna enýge umtylyp otyrmyz. Jáne bul maqsatqa biz ózimizdiń kórshilerimizben tyǵyz ıntegrasııa arqyly qol jetkizbek nıettemiz», - dedi Qazaqstan Prezıdenti.
Bul rette N.Nazarbaev Qazaqstannyń óńirde ne bolyp jatqanynan beıtarap qala almaıtynyn, kórshilerden oza otyryp, olardyń haos pen berekesizdikke «batýy» esebinen ósý, túptep kelgende, óńir retinde de, bútindeı álem retinde de barshany álsizdendire túsetinin aıtty. «Jahandyq ekonomıkalyq ıntegrasııanyń jańa, neǵurlym tıimdi de ádiletti arhıtektýrasy qajet. Biz qurylǵan jáne qurylatyn ıntegrasııalyq birlestikterdiń, ekonomıkalyq odaqtardyń bir-birine qarama-qarsy kelmeýin qalaımyz. Kerisinshe, olar ózgelermen jemisti jáne syndarly yntymaqtasýǵa tıis. Búginde Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qalyptastyrý jónindegi jumystar aıaqtalyp keledi. Biz odan búkil álem boıynsha alǵanda 200-deı óńirlik ıntegrasııalyq qurylymdarmen qatar elderdiń básekege qabiletti birlestikteriniń birin kóremiz. Birneshe kúnnen keıin, 29 mamyrda Astanada Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly Shartqa qol qoıylady. Qarjy qyzmetiniń ortaq rynogyn qalyptastyrý mindeti Sharttyń mańyzdy elementi bolyp tabylady», - dep atap ótti Nursultan Ábishuly.
Aıtqandaı, álemdik deńgeıde áńgime bolyp otyrǵan osy Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly Astana ekonomıkalyq forýmynyń dástúrli qatysýshylary – Nobel syılyǵynyń ıegerleri de óz pikirlerin bildirip ótken bolatyn. «Qazaqstannyń ınnovasııalyq ekonomıkasy – jahandaný jaǵdaıynda turaqty damýdyń faktory» atty jas ǵalymdardyń halyqaralyq ǵylymı konferensııasynda bul týraly keńinen áńgime boldy. Aıtalyq, Nobel syılyǵynyń ekonomıka salasy boıynsha 2004 jyly laýreaty Fınn Kıdland jas ǵalymdar aldynda álemdegi qarjy ekonomıkalyq daǵdarystyń qazirgi jaı-kúıine taldaý jasaı kele, Eýropadaǵy qarjylyq daǵdarys tolyqtaı turaqtalmaǵanyn alǵa tartty. Kıdland ortaq ekonomıkalyq keńistikte valıýtalyq odaq qurý tıimsiz degen tujyrymymen bólisti. Ol bul turǵyda EýroOdaqtyń eýrosyn naqty mysal retinde keltirdi. Sonymen qatar, ǵalym Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń bolashaǵyna qatysty óz boljamyn aıtty. «Eger bul uıym saýda, taýar aınalymyn keńeıtýge baǵyttalǵan úrdisinen jańylmasa, onda kelesheginen úlken úmit kútýge bolady» deı kele, tek ortaq valıýta máselesinen aýlaq bolý qajettigi týraly pikirin alǵa tartady.
Nobel syılyǵynyń taǵy bir laýreaty Erık Maskın bolsa, jahandaný zamanynda árbir damyǵysy keletin el tek álemdik qaýymdastyqpen ashyq áriptestik qatynasty órbite alsa ǵana jetistikke jete alatynyn aıtady. «Integrasııadan qashyp, tuıyqtalyp qalǵan eldiń qory qanshalyqty bolsa da, ol tuqyrǵa tirelip zardap shegetini aıqyn», - deıdi Erık Maskın.
Ekonomıkalyq forýmǵa qatysqan sarapshylardyń Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly pikirleri de kóńilge qonymdy, kópshilik saıasatkerler bundaı yqpaldastyqtyń ıgiliginen úmit kútedi. Mysaly, Astana ekonomıkalyq forýmy men II Dúnıejúzilik daǵdarysqa qarsy konferensııasyna qatysqan Malaızııa úkimetiniń basshysy Nadjıb Týn Razak Azııa memleketteriniń ekonomıkalyq ıntegrasııasy Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń jańa naryǵymen tyǵyz baılanys ornatýy tıis dep málimdedi. Nadjıb Týn Razaktyń aıtýynsha, halqy 170 mln-nan asatyn Qazaqstan, Reseı jáne Belorýs elderin biriktirgen Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq usynǵan jańa naryqtardy nyǵaıtý qajet. Sondaı-aq, Malaızııa úkimetiniń basshysy Azııa ıntegrasııasynda ekonomıkalardyń áleýeti men halyqtyń ómir súrý deńgeıin arttyrýda jáne túrli baǵyttar boıynsha birlesken jumysta birqatar úlken múmkindikter men perspektıvalar bar ekenin atap ótti.
Budan bólek, sarapshylar keleshek perspektıvada birqatar memleketterdiń eýrazııalyq ıntegrasııaǵa múddeliligi arta túsetinin aıtady. Reseı Federasııasy Prezıdentiniń keńesshisi Sergeı Glazev aldaǵy ýaqytta mundaı ekonomıkalyq yqpaldastyq qyzmetine Armenııa men Qyrǵyzstan qosylatynyn aıtty. «TMD aýmaǵynda erkin saýda aımaǵy jumys isteýde. Vetnammen erkin saýda aımaǵyn qurý máselesi qarastyrylyp jatyr. О́zge Azııa jáne Latyn Amerıkasy elderi de úlken qyzyǵýshylyq tanytyp otyr. Bul oraıda eýrazııalyq ıntegrasııa úderisi ári qaraı keńeıip, tereńdeı túsetinine esh kúmán joq», - dep túıindedi Sergeı Glazev.
Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń qarapaıym adamdarǵa ıgiligi neshik?
Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq barlyq ulttyq memleketterdiń halyqtary úshin aýyrtpalyq emes, ıgilik bolýy tıistigin Elbasy ótken sáýir aıyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıtetinde eýrazııalyq ıntegrasııanyń jańa perspektıvalary taqyrybynda oqyǵan dárisinde de sóz etken bolatyn. Prezıdent onda ekonomıkalyq odaqtyń HHI ǵasyrdyń birinshi jartysyndaǵy basty mıssııasy eki mańyzdy aspektige negizdeletindigin atap ótti. Birinshiden, Eýrazııa keńistigi álemniń basty makroekonomıkalyq mıkroóńiriniń biri bolýy qajet. Sarapshylardyń esepteýleri boıynsha, osy júzjyldyqta ekonomıkalyq gravıtasııanyń álemdiń ortalyǵy shyǵysqa, Azııaǵa, onyń ishinde Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa qaraı jyljıdy. «Ekinshiden, bizdiń ıntegrasııalyq mıssııanyń mańyzdy quramdasy – árbir qatysýshy eldiń álemniń barynsha damyǵan memleketteri qataryna qosylýyn qamtamasyz etýge negizdelgen. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq barlyq ulttyq memleketterdiń halyqtary úshin aýyrtpalyq emes, ıgilik bolýy tıis», - deıdi N.Nazarbaev.
Sóıtip, túptep kelgende eýrazııalyq ıntegrasııa qarapaıym halyqtyń ómir súrý sapasyna da ıgi áserin tıgizýi kerek. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń qarapaıym azamattar úshin tıimdi tustaryna kelsek, sarapshylar onyń da aýqymdy ekenin aıtady. «Birinshiden, iri ortaq naryqtaǵy ekonomıkanyń ósimi esebinen jańa jumys oryndary qurylady. Ekinshiden, bizdiń elderimiz arasynda ónimderdi ózara jetkizý kólemi artady, ıaǵnı biz ónimderdiń keń naryǵyna qol jetkizetin bolamyz. Úshinshiden, tutynýshylar quqyǵyn qorǵaý júıesi aıqyndala túsip, sapasyz, kontrafaktilik nemese adam ómiri úshin qaýipti ónimdermen kúres kúsheıedi. Osyndaı túrli jaıttar kelisimde qarastyrylǵan», - deıdi QR Ekonomıka jáne bıýdjettik josparlaý vıse-mınıstri Tımýr Jaqsylyqov. Buǵan qosa, vıse-mınıstr eńbek mıgranttaryna qatysty sharttardyń jaqsaratynyn aıtady. Onyń sózine qaraǵanda, ekonomıkalyq odaqqa enetin elderdiń eńbek mıgranttarynda shekteý bolmaıdy. Azamattar erkin túrde qalaǵan eline baryp, tirkelgennen keıin jumys isteı berýine bolady. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq aıasynda bilim berý týraly dıplomdardy moıyndaý máselesi de ózekti ról atqarmaq.
Sáken Maılybaı.
Derekkóz: Bnews.kz.
Foto: BNews.kz.