Alqabıler soty senimdi arttyra ma?

Depýtattar otyrys bastalmastan buryn «ArselorMıttal Temirtaý» AQ-ǵa tıesili Lenın atyndaǵy shahtadaǵy apatta qaza tapqandardy bir mınýt únsizdikpen eske aldy. «3 qarashada Qaraǵandy ob­lysynyń Shahtınsk qala­syndaǵy shahtada bolǵan apat­tyń saldarynan 5 adamnyń qaza tapqany bári­mizge belgili. Depýtattyq kor­pýstyń atynan qaıtys bol­ǵan kenshilerdiń otbasy men jaqyn­darynyń qaıǵysyna ortaq­tasyp kóńil aıtamyn», dedi Májilis Tóraǵasy Erlan Qoshanov.

Jalpy otyrysta «Qazaqstan Respýblı­kasynyń Qylmystyq-prosestik kodeksine sot alqa­bılerdiń qatysýymen qaraı­tyn ister sanattaryn keńeıtý máseleleri boıynsha ózgerister engizý týraly» zań jobasy qaraldy. Atalǵan másele jó­ninde Joǵarǵy sottyń qyl­mys­tyq ister jónindegi sot alqasynyń tóraǵasy Ábdirashıd Júkenov baıandama jasady.

«Elimizdegi alqabıler soty – 2007 jyldyń 1 qańtarynda engizilip, 15 jyl boıy ju­mys istep keledi. Bul – biz­diń sot júıesin damytý baǵytynda óte mańyzdy shara. Alqabıler soty qylmystyq prosestiń negizgi qaǵıdattaryn: jaryspalyq pen tarap­tardyń teńdigi, kinásizdik pre­zýmpsııasyn jáne basqa da qaǵı­dattardy bekitýde mańyzdy ról atqarady. Qazir alqabıler soty qaraǵan ister boıynsha 10 paıyzyna deıin aqtaý úkimin shyǵarady.

Al jalpy sottarda bul kórset­kish 1,5-2 paıyzdy ǵana qu­raıdy. Alqabılerdiń qaraýy­na jatatyn ister boıynsha sotqa deıingi tergeýdiń sapa­sy áldeqaıda joǵary. Taraptar sot talqylaýynda belsen­dilik bildirdi. Alqabılerdiń soty – bılik pen halyqty jaqyn­dastyrýdy qamtamasyz etedi, qoǵamnyń quqyqtyq deńgeıi men quqyqtyq mádenıetin, sondaı-aq sotqa degen senimdi arttyrýǵa yqpal etedi», dedi Á.Júkenov.

Joǵarǵy sot ókiliniń sózine súıensek, 2007-2009 jyldary alqabı­ler ólim jazasy men ómir boıyna bas bostandyǵynan aıy­rý jazasy taǵaıynda­latyn qylmystar boıynsha isterdi qaraǵan.

«Osy kezeńde alqabıler qatysqan isterdiń sany jylyna shamamen 50-ge jetken. 2010-2012 jyldar aralyǵynda alqabıler soty qaraıtyn ister sanaty búkil asa aýyr qyl­mystarǵa keńeıtildi. Mun­daı qadam alqabılerdiń qatysýymen qaralatyn isterdiń 10 esege ósýine ákeldi. Isterdiń sany jylyna 300-den asty. Bul – sottar qaraǵan barlyq asa aýyr qylmystyq isterdiń 14 paıyzy», dedi Á.Júkenov.

Spıkerdiń málimetinshe, 2013 jyly alqabıler soty qaraıtyn ister azaıtylǵan. Sóıtip, olardyń qaraýyna tek ólim jazasy men ómir boıyna bas bostandyǵynan aıyrý jazasy taǵaıyndalatyn ister ǵana qaldyryldy.

«Mundaı ózgeris alqabıler qatysatyn isterdiń kúrt tómendeýine ákeldi. Jylyna shamamen 50-60 is qaraldy. 2015 jyly «100 naqty qadam» Ult jos­parynyń sheńberinde alqa­bıler qaraıtyn ister sanaty keńeıtilip, asa aýyr qylmystar qosylyp, 14-ke jetti. 2023 jylǵy 1 qańtardan bastap qoldanysqa engiziletin 2019 jylǵy 27 jeltoqsandaǵy zań arqyly alqabıler soty qaraı­tyn ister taǵy 16 quramǵa kóbeı­tildi. Osylaısha, kelesi jyl­dan bastap alqabıler 31 túr­li isti qaraıdy», dedi Á.Júkenov.

Jańadan usynylǵan zań jobasynda alqabılerdiń quzy­retine taǵy 13 aýyr qylmysty qaraýǵa berý kózdelgen. Bul qujat 2024 jylǵy 1 qańtardan bastap kúshine enbek. Atap aıtqanda, Qyl­mystyq kodeks­te qaras­tyrylǵan adamnyń dene múshe­­lerin zańsyz alý, azaptaý, reıderlik, medı­sınalyq qyz­metkerdiń áreketterinen abaısyzda eki nemese odan da kóp adamnyń ólimine ákelý, aýyr saldarǵa ákelgen balyq pen basqa da sý janýarlaryn zańsyz aýlaý sekildi qylmystar bar.

Sonymen qatar aýyr sal­darǵa ákelgen zańsyz ań aýlaý, kólik quralyn basqarǵanda abaısyzda eki nemese odan da kóp adamnyń ólimine ákelgen jol-kólik oqıǵasy, kólik quralyn mas kúıde basqaryp eki nemese odan da kóp adamnyń ólimine ákelgen jol-kólik oqı­ǵasy, kólik quralyn basqarý quqyǵynan aıyrylǵan jáne mas kúıde kólik basqarǵanda adamnyń ólimine ákelgen jol-kólik oqıǵasy alqabılerdiń qaraýyna beriledi.

Jalpy otyrysta depýtat­tar birqatar zań jobasyn jumys­qa aldy. Olardyń qataryn­da eńbek daýlary men jan­jaldaryn sheshý tártibin ońaı­la­tý­ǵa, esirtki, psıhotroptyq zattardyń jáne olardyń prekýrsorlarynyń zańsyz aınalymyna qarsy is-qımyl máselelerine qatysty qujattar bar. Sondaı-aq jaıylymdyq jerlerdi paıdalaný, turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq máseleleri jónindegi zań jobalary da qaralmaq.

Jıynda depýtat Dmıtrıı Legkıı ant berdi. Depýtattar ony Májilistiń Áleýmettik-mádenı damý komı­tetiniń quramyna saılady.

Jıyn sońynda depýtattar tıisti memlekettik mekemeler basshylaryna saýalyn joldady. Erlan Saırov Premer-Mınıstr Álıhan Smaıylovqa joldaǵan depýtattyq saýalynda aýyl sharýashylyǵyn sýbsıdııalaýǵa qatysty másele kóterdi.

«Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi búginde sýbsıdııa­laý júıesinde memlekettik qoldaýdyń birqatar sharasyn alyp tastaýdy, odan bas tartýdy kózdeıtin, keıbir jeńil­dikterdi kredıt berý jáne ınvestısııalyq sýbsıdııalar­men almastyratyn jańa tásil­der ázirledi. Osy ózgeristerdiń qatarynda ınvestısııalyq sýbsıdııadan qurylys-montajdaý jumystaryn sýbsıdııalaýdy joıý usynylady. Bul ınves­tısııalyq sýbsıdııany tıimsiz etedi, al jalpy salanyń ózi ınvestısııalyq tartymsyz. Qoldau.kz portalynyń talda­malyq derekteri boıynsha, taýar sýbsıdııalaryn alýshylar – jyl saıyn shamamen 35-40 myń aýyl sharýashylyǵy taýar óndirýshileri. Eger shaǵyn jáne orta bızneske jatatyn árbir kásiporyn qyzmetkerleriniń ortasha sany shamamen 40-60 adamdy qurasa, onda tutastaı alǵanda sýbsıdııalaýdyń bul túri 1,8 mıllıonnan astam adamdy turaqty jumys ornymen jáne jalaqymen qamtamasyz etedi. Qanshama adam otbasy mınıstrliktiń sholaq sheshim­derinen zardap shegedi?», dep alańdady E.Saırov.

Depýtattyń aıtýynsha, taýarlyq sýbsıdııalardy jer­gilikti deńgeıge berý birin­shi kezekte qajetti ónimderge baǵanyń ósýine, olardy óndirý kóleminiń tómendeýine, jumys oryndarynyń qysqarýyna ákep soǵady. Osylaısha, bul ımport kóleminiń ósýine, elimizdiń azyq-túlik qaýipsizdigine qater tóndiredi.

Dınara Zakıeva Premer-Mınıstrdiń orynbasary – Qar­jy mınıstri Erulan Ja­maý­­baevqa joldaǵan depý­tat­tyq saýa­lynda otbasyn qol­daý orta­lyqtaryn kóbeıtýdi usyn­dy. Depýtattyń aıtýynsha, qa­zir­­gi tańda qazaqstandyq 6 mln 750 myń otbasynyń jarty­sy­na jýy­­ǵyna qoldaý qajet.

1 145 100 ot­basy daǵdarys jaǵ­­da­ıyn­da tu­ryp jatyr, al 1 592 600 otbasy óte qıyn jaǵdaıda.

«Atalǵan sanattaǵy bar­lyq otbasyna keshendi kómek, áleýmettik ońaltý, súıemeldeý, jumysqa ornalasýǵa kómek kórsetý, qujatyn retteý, jár­demaqylar, tólemder, AÁK jáne basqa da qyzmetter qajet. Sondyqtan barlyq qyzmetti bir terezede alýdy qamtamasyz etý úshin elimizdiń ár aýdanynda ınfraqurylym, atap aıtqanda, Otbasyn qoldaý ortalyq­taryn qurý qajet. Qazir eldegi 220 aýdanǵa 47 ortalyq bar. Mysaly, Túrkistan oblysynda 14 aýdan men úsh qala, 2 mıllıonnan astam halyq bar. 330 myń otbasy tótenshe qıyn jáne daǵdarysty ómirlik jaǵdaı­da turady, oblysta zorlyq-zombylyq deńgeıi de joǵary. Oblys boıynsha tek eki daǵdarys ortalyǵy bar, bir Otbasyn qoldaý ortalyǵy endi ashylyp jatyr. Úsheýi de Túrkistan qalasynda ornalasqan. О́mirlik qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵan otbasynyń, balaly áıeldiń shalǵaıda jatqan aýyldan ortalyq izdep júzdegen kılometr júrip baratyn ne kúshi, ne qarjylyq múmkindigi joq», dedi D.Zákıeva.

Ámirhan Rahymjanov Premer-Mınıstr­diń birinshi orynbasary Roman Sklıarǵa joldaǵan depýtattyq saýalynda «Qalbataý – Maıqapshaǵaı» jáne «Taldyqorǵan – Qalbataý – О́skemen» avtomobıl joldaryn qaıta jańartý qashan aıaqtalatynyn surady.

«Úkimet saǵatynda aıtyl­ǵan avtomobıl joldaryna qatysty oryndy synǵa qara­mastan, jaýapty tulǵalar nátıje shyǵaryp jatqan joq. «Baıaǵy jartas – sol jartas». Qazaqstandyq merdigerler­diń nemquraılyǵynyń, sybaılas jemqorlyq sıpattaǵy táýekelderi kesirinen jumys qarqyndylyǵy baıqalǵan emes, al pandemııa kezinde tipti toqtap qaldy. Bes jyl buryn bastal­ǵan qurylystyń uzaqqa sozylýy jergilikti turǵyndardyń narazylyǵyn týdyrdy», dedi Á.Rahymjanov.

Qurylysty júrgizý ba­rysyndaǵy basqa da kemshi­lik­terge toqtalǵan depýtat Úki­met­tiń nysandardy aıaqtaý úshin qandaı shara qoldanyp jatqanyn surady. Sondaı-aq magıstral qurylysy qashan aıaqtalatynyna alańdaýshylyq bildirdi.

Budan bólek, taǵy birneshe depýtat tıisti memlekettik mekemeler basshylaryna depýtattyq saýalyn joldady.