Seıitqalı Meńdeshev óziniń bar ǵumyryn halqynyń bostandyǵy men erkindigi jolyna arnaǵan iri tarıhı tulǵanyń biri. Aýyldaǵy qarapaıym balyqshy otbasynda dúnıege kelip, joqshylyq taýqymetin kórip ósken Seıitqalı óziniń zerektigimen oqýǵa túsip, eńbekke erte aralasady.
Seıitqalı Meńdeshev – 1916 jyly qazaq dalasyndaǵy patshanyń «buratana halyqtardy» maıdannyń qara jumysyna alý týraly jarlyǵyna qarsy boı kóterýlerdiń uıymdastyrýshysy. 1918 jyldan Han stavkasynda turyp, jalpy Bókeı ordasynda, keıin Qazaqstan kóleminde Keńes úkimetin ornatýǵa belsene aralasty. «Han Ordasy» aýylyndaǵy Seıitqalı Meńdeshev turǵan úıi kúni búginge deıin saqtalǵan. Qazirgi tańda bul ǵımarat respýblıkalyq mańyzy bar HIH ǵasyrdyń tarıhı-arhıtektýralyq eskertkishi. 1917 jyly 25 qazanda Peterbýrgte Keńes úkimeti ornaǵasyn, 38 kúnnen keıin, Seıitqalı Meńdeshevtiń osy úıinde Astrahan bolshevıkteriniń qatysýymen jasyryn jıyn ótip, onda Bókeı ordasynda Keńes úkimetin ornatý jóninde sheshim qabyldandy. Erteńine, 2 jeltoqsan kúni qala jáne aýyl turǵyndarynyń qatysýymen mıtıng ótkizilip, Han Ordasynda tuńǵysh qazaq jerindegi Keńes úkimeti ornaǵany jarııalandy.
1918-1920 jyldar aralyǵynda Orynborda Qazaq AKSR-i qurylǵanǵa deıin S.Meńdeshev Bókeı oblystyq halyq aǵartý komıssary, oblystyq atqarý komıtetiniń múshesi, keıin onyń tóraǵasy qyzmetterimen qosa, Ordada tuńǵysh keńestik baspahananyń ashylýyna, onda kóptegen gazettiń shyǵýyna aıtarlyqtaı eńbek sińirip, baspahana janyndaǵy aýdarma bólimin basqardy.
1920 jyly qazan aıynyń 4-12-si aralyǵynda Orynborda ótken Qazaq Respýblıkasyn qurý jónindegi quryltaı sezi S.Meńdeshevti Qazaq AKSR-i Ortalyq komıtetiniń tóraǵalyǵyna saılap, qazaq elin basqarýǵa mandat berdi. Osy qyzmetinde ol azamat soǵysynan keıingi eldegi saıası ahýaldy qalpyna keltirip, memlekettik, sharýashylyq qurylys, mádenı-aǵartý salasynda kóp jumys atqarady.
S.Meńdeshevtiń asa salmaqty isi eldiń ishin sharlap ketken 1921-1922 jyldardaǵy asharshylyqty toqtatýǵa baǵyttaldy. Ashtyqqa shaldyqqandarǵa kómektesetin Tótenshe komıtet quryp, oǵan tikeleı ózi basshylyq jasady. Osyndaı kezeńde keń júrekti, meıirimdi S.Meńdeshev Jurym stansasynda ashtyqtan ólermen qaldegi Gúlsim jáne Rahıma esimdi qyzdardy asyrap alyp, óz famılııasyn berip, balalarymen birge tárbıeleıdi.
Qazaq jeriniń aýmaqtyq tutastyǵyn qalpyna keltirý jolynda jáne bılik organdaryn qazaqtandyrý, is-qaǵazynyń memlekettik qazaq tilinde júrgizilý úshin aıtarlyqtaı eńbek sińirdi. Respýblıkamyzdyń búgingi shekarasy negizinen S.Meńdeshevtiń basshylyǵymen belgilendi. 1921 jyly Aqmola, Semeı oblystaryn Qazaq avtonomııasyna qosyp alý jolyndaǵy komıssııany basqaryp, osy oblystardy qaıtarýǵa qol jetkizdi.
1926-1930 jyldary Moskvada RSFSR ekonomıkalyq keńesiniń múshesi bolyp qyzmet etken kezinde de respýblıka ekonomıkasynyń damýyna eleýli úles qosty. 1930 jyly ol elge qaıta oralyp, ómiriniń sońyna deıin Qazaq KSR-i oqý-aǵartý halyq komıssarlary keńesi ǵylym jónindegi komıtet tóraǵasy qyzmetinde elde halyq aǵartý isiniń, oqý-bilimniń órkendeýine aıryqsha eńbek sińirdi.
Qazaqtyń kózi ashyq, kókiregi oıaý, eli úshin eńbektiń eren úlgisin kórsetken úlken tulǵa, Bókeı ordasynyń týmasy Seıitqalı Meńdeshev eki qoǵamda da qýdalaýǵa ushyrap, jazyqsyz japa shekti. Ony patsha úkimeti abaqtyǵa japsa, 30-jyldardaǵy zulmat zamanda kórnekti qaıratker S.Meńdeshevtiń ózi de, otbasy da qýǵynǵa ushyrady. Áıeli Rázııa Meńdesheva da ustaz bolǵan. Ol keń peıildi, qoly ashyq, meıirimdi jan edi. Rázııa Meńdesheva Alma Orazbaeva, Mádına Begalıeva, Múbına Nııazovalarmen birge túrli mádenı is-sharalar ótkizip, saıası-tárbıelik mańyzy bar pesalar qoıyp, odan túsken qarjyny ashyqqandarǵa, balalar úıine bergen. Seıitqalı men Rázııa Abdolla, Ǵubaıdolla, Tamara esimdi eki ul, bir qyz tárbıelep ósirdi. Tamara – qazaqtyń tanymal aqyny Juban Moldaǵalıevtiń jubaıy boldy.
1937 jyly S.Meńdeshevti ózi qurǵan úkimeti «Halyq jaýy» dep tutqyndap, ólim jazasyna kesedi. Sheshim shyqqan kúni oryndalady.
Batys Qazaqstan oblystyq Han Ordasy mýzeı-qoryǵy aýylda saqtalǵan S.Meńdeshev turǵan úıdi óz qaramaǵyna aldy. Ǵımaratqa qaıta jańǵyrtý jumysyn júrgizý úshin memleket tarapynan qarjy bólindi. Bıylǵy mereıtoı qarsańynda osy ǵımaratta S.Meńdeshev memorıaldyq mýzeıin ashý úshin qujattar men materıaldar jınaqtap, ekspozısııa jasaýǵa daıyndyq ústindemiz. Bul mýzeı S.Meńdeshevteı alyp tulǵany bolashaq urpaqqa nasıhattaıtyn birden-bir oryn bolmaq.
Gúlmıra ELEMESOVA,
Han Ordasy mýzeı-qoryǵy ǵylymı-zertteý bóliminiń basshysy
Batys Qazaqstan oblysy