Romanshylyq ónerdiń has sheberi (mysaly «Edil – Jaıyq», «Tosqaýyl», «Atyraý» romandary), sondaı-aq tarıhı-ǵulamalyq zerdemen, bilimpazdyqpen paıymdaǵan «Kónelikter», «Noǵaıly», «Asyldyń synyǵy», «Muhammed paıǵambardyń ómiri», «Isataı men Mahambet», «Bes meıram» deıtin kesek-kesek zertteýleri – sóz zergeri Ánes Saraıdyń ıntellektýaldyq-shyǵarmashylyq, sýretkerlik, tarıhshyldyq áleýetin tanytady.
О́ıtkeni «adamnyń jan qýattaryn jetiltýge, aqyl kóziniń sharasyn ulǵaıtýǵa», «jurtyn, aıbaryn berekeli, aıbarly qylýǵa» qabyrǵaly qalamgerdiń tarıhı derekter negizinde jazylǵan týyndylary ulttyq, patrıottyq, strategııalyq ıdeıalarǵa baı.
Myńjyldyqtardyń emis-emis jańǵyryǵyn, daýysyn estip, dáıektilikpen qorytyp jetkizgen, sandaǵan dáýirlerdi aýqymdy oqıǵalarymen, joıqyn qan keshýlerimen, dańqy men abyroıy jer jarǵan qaharman qaǵandardyń, bahadúr tulǵalardyń alapat, tolymdy is-qımyldarymen, sonymen qatar Kúnshyǵysynda Saryteńiz, Kúnbatysynda Qarateńiz, oń jaǵynda Hýanhe men Ámýdarııa, soltústiginde Muzdy Muhıt arasyn jaılaǵan Kók túrikteri ımperııasynyń áleýmettik-saıası, mádenı tarıhyn Orhon bitiktas jazýlary men Qytaıdyń Chjoý, Súı patshalyqtarynyń áýlettik jylnamalary negizinde muqııat salystyra zerdelep, naqty, jandy aıǵaq-derektermen sóıletken kári tarıhtyń tamyrshysy Ánes Saraıdyń shyǵarmashylyq tulǵasy, kózqarasy, paıymdaý mádenıeti «Kók túrikteri» deıtin eńbeginde jarqyn kórinis tapqan. Munda Kók túrikteriniń (Ashına urpaqtarynyń) órkenıeti, ata-tek shejiresi, memleket basqarý júıesi, turmys-salty, sharýashylyq-kásibi, mıfologııalyq dúnıetanymy, qorǵanys qabileti, ıaǵnı áskeri, qoldanǵan qarý-jaraqtary, alfavıti, qala, qamal salý men monýmentaldy músin óneri, aspan deneleriniń qozǵalysy týraly uǵym-túsinikteri, jartas grafıkasy, qaǵandyqtyń rý-taıpalyq quramy, Túrik qaǵandyqtarynyń tarıhy ushan-teńiz derekter negizinde taldanady. Bul oraıda Túrik qaǵandyǵy tarıhyndaǵy Bumyn (551-552jyldar), Istemı (552-576 jyldar), Muqan (553-572 jyldar), Taspar (572-583 jyldar), Sibir qaǵan (609-619 jyldar), Elteris Qutlyq qaǵan (682-692 jyldar), Boıla Baǵa Tarhan Tonuquq (682-726/727 jyldar), Qapaǵan qaǵan (692-716 jyldar), Bilge qaǵan men Kúltegin (716-734 jyldar) zamany bilgirlikpen, tereńdikpen sıpattalǵan. Ubaq-shubaq ǵasyrlardaǵy túrik dúnıesindegi shyrqaýlar, quldyraýlar, arbasýlar tarıhılyqpen kórsetilgen, baıyptylyqpen bajaılap baıandalǵan.
Tarıhı-ǵulamalyq zerde kózimen tarıhı-shejirelik derekteri men tarıhtyń kórkemdik fılosofııasyn durys qoldana bilý ári laıyqty túıin túıý – professor Ánes Saraıdyń «Kók túrikteri» kitabynyń basty sıpaty. Ol arheologııa, paleosemantıka, etnografııa, etnolıngvıstıka, psıhosomatıka, mıfologııa, antropologııa, arhaıkalyq mádenıet, sana etnogenezi, din, folklor, oılaý fenomenologııasy tárizdi ǵylymdardyń sony jańalyqtaryn óreli pikir-topshylaýlaryna arqaý etip óristetedi, logıkaǵa baǵyndyrady. Bilimpaz Ánes Saraı álemdik dańqqa ıe áıgili M.Qashqarı, V.K.Mıýller, E.Shavanı, Hamelton, G.I.Ramsted, A.Lekon, Iý.Nemet, K.Sırotorı, Chıan Chjýmıan, N.H.Orkýn, Mınorskıı, P.M.Melıoranskıı, V.V.Bartold, A.N.Samoılovıch, S.E.Malov, L.N.Gýmılev, V.V.Radlov, V.Tomson jáne t.s.s. túrkitanýshy-oqymystylardyń túıindi tujyrymdaryn temirqazyq etip otyrady.
Ánes Saraı qytaı jylnamalarynda kók túrikteriniń tarıhyna qatysty «Ǵarip bala men Bóri Ana» hıkaıasynyń tórt nusqasynyń mátinin tutasymen keltirip, mazmun-mánimen tanystyrǵanda ejelgi «bóri» uǵymynyń munan soń «Oǵyz-name» dastanynda (ıaǵnı «Táńir bórisi» deıtin maǵynada), sonan soń Mahambet tolǵaýynda («Isataıdyń barynda, Eki tarlan bóri edim») bóriniń balamasy retinde sáýlelengen. Dástúr qýaty degen osy.
Bóri totemi jaıyndaǵy ańyzdar, negizinde, segiz qıyr shartarapqa taraǵan. Al bala emizip turǵan Bóri-Ana músini b.d.d. V ǵasyrdan beri Rımniń Kapıtolııa mýzeıinde saqtalǵan. Sebebi qandaı? Ańyzdyń derekterine júginsek, etrýskilerdiń kósemi Enet batyrdyń urpaǵy Romýl men Rem egiz. Amýlııa patsha egiz sábılerdi sýǵa aǵyzyp jiberse de, taǵdyrdyń buıryǵymen Bóri-Ana emizip er jetkizedi. Qysqasy, etrýskiler – Batys túrikteri. Bulardy Kaspıı teńiziniń teristiginen ákelgen Eneı batyr.
Bóri tekti Ashına túrikteriniń temir balqytqany, qolóner kásibin damytqany, qarý-jaraq jasaǵany, ańshylyq, baqtashylyq tirshiligi, rýhanı ómiri men danalyq ónegesi, qyz aıttyrý, kelin túsirý, turmys-salt jyrlary, jerleý rásimderi, qalalyq mádenıeti, ulttyq oıyndary egjeı-tegjeı túsindirilgen. Ásirese túriktiń tulǵasy jónindegi Afrasıab patshanyń myna bir keremet pikirin kelisti keltirgen: «Túrik óz elinde júrgende baqalshaq qaýyrsynǵa jasyrynǵan marjan sııaqty, onyń qadir-qasıetin tanyp, baǵalap jatpaıdy, al ol baqalshaqtan syrtqa shyqqanda baǵasy eselep artyp, patshalar táji men sulýlardyń moıyn, qulaqtaryn bezendiretin asylǵa aınalady».
Túrikterdiń memleket basqarý júıesinde 28 laýazym dárejesi baryn ári árqaısysynyń mindeti men qyzmetin saralap anyqtaıdy. Sondaı-aq áskerı óner tarıhyndaǵy qarý-jaraqtardyń túrlerine de sıpattama beriledi.
Túrikterdiń ǵaryshtyq uǵym-túsinikteri, qulshylyq jasaý, qurbandyq shalý, Jer, Sý, Baba rýhtarǵa salaýat aıtý, duǵa tileý, dinı joralary keńinen kemel baıyptalady. Bir ǵajaby – Kúnshyǵystan Kúnbatysqa kósilgen Eýrazııa jotasyndaǵy tórt buryshty jumbaq keste jaıy tańdaı qaqtyrmaı qoımaıdy. Ánes Saraı bul oraıda: «Tórt buryshty keste – tórt bulyńdy, bir-birine kıgizilgendeı úsh tórtburysh – úsh qat aspandy, ortadaǵy ádji (krest) Táńirdi beınelep turǵan ispetti. Kesteniń jasy – keıingi paleolıt dáýiri dep belgilenýi – álemniń jaralýy týraly osynaý ǵaryshtyq túsinik ejelgi Ońtústik Sibir jurtynyń nanym-seniminiń qaınar kóz bastaýy bolǵanyna meńzeıdi» dep jazady. Rasynda, Orhon jazýyndaǵy túrikterdiń dúnıeni qalaısha qabyldaıtyny men jumbaq kestedegi oı saryndary úndes.
О́rkenıet tarıhynda túrikterdiń beıneleý óneri (keremet sheberliktiń úlgisindeı Tý, Jalaý, Baıraq sııaqty memlekettik rámizderi) men jazýlary haqynda bilgirlikpen oı órbitedi. Máselen, 545-630 jyldarda Túrik qaǵanaty dáýirindegi 1) Buǵyty kesheni – Soǵdy tilinde, Qaraǵol kesheni – qytaı tilinde, Ider kesheni – brahmı tilinde qashalyp jazylǵan. B.z.d. Esik qorǵanyndaǵy jazý kóneúndilik kharoshthı álipbıi negizinde týǵan saq jazýy eken. Demek b.d.d. VI-IV ǵasyrlarda Ile alqabynda tirshilik jasaǵan kharoshthı birlestiginiń jurnaǵy «Qara Shor» atanǵan-dy. Bul kharoshthı jazýy – dravıd túrikteriniń ıgiligi.
Tanympazdyq qabileti, aqyl-oı tarazysy, parasat-paıymy joǵary Á.Saraıdyń osynaý zerdeli tolǵamdarynda kók túrikteriniń dúrildep-kúrkirep ótken dáýirleri, alyp, bilikti qaǵandardyń telegeı tájirıbesi, taktıkasy men strategııasy, barlaýshylyq, áskerı óneri, dıplomatııalyq qarym-qatynasy, saıasatkerligi, bılik ǵıbratnamasy, patrıottyq oılary (mysaly, Istemıdiń Vızantııa Imperatory Iýstınge túrik tilinde hat jazýy) tolyq, jan-jaqty áńgimelengen.
Munda uly qaǵandardyń oıshyldyq, sheshendik tapqyrlyǵyna, ses sózine jarqyn dálel retinde Istemıdiń uly Túriksanftyń vızantııalyq elshi Valentınge: «Bir ótirik aıtý úshin on tilde sóıleıtin rımdik ekensiń ǵoı» dep, on saýsaǵyn aýzyna apardy» degenin Menandr Protektor jazyp qaldyrǵan.
Zertteýshiniń «Sıh», «Túrik», «Kóktiń uly» deıtin etnologııa men etnolıngvıstıkaǵa qatysty topshylaýlary da, Basmyl-arǵyndar, Argıppeıler men «Alpamys» eposyndaǵy 13 sıýjettiń Gomerdiń «Odısseıasynda» qaıtalanýy haqynda aıtqan pikirleri de qyzyqty.
Jınaqtaı aıtqanda, kók túrikteriniń rýhanııaty: tarıhy, jazý-syzý óneri, ulttyq sanasy jaıyndaǵy Ánes Saraıdyń tarıhı oı-tujyrymdary – Uly dala eliniń sharaınasy ispetti.
Serik NEGIMOV,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor