Jylý-elektr ortalyqtary «jylýǵa» muqtaj

Iаǵnı eldegi jylý-elektr ortalyqtary men stansalaryna ortaq máseleni jedel sheshý. Áıtpese, álegi bastan asqaly tur. Aldymen az-kem statıstıka. Elimizde 37 jylý-elektr ortalyǵy bar.

Onyń 22-si – jeke menshiktiń qolynda. 10-y – memlekettiń ıeli­gin­de, beseýi kvazı­mem­le­kettik sek­torǵa berilgen. Bári Keńes oda­ǵy­nan mura bop qalǵan. О́kinishke qaraı6 Táýelsizdik alǵan 30 jylda birde-bir ortalyq salynǵan joq. Jylý-elektr ortalyqtary men stansalaryndaǵy negizgi qu­ryl­ǵy­lar 66 paıyzǵa tozyp tur. Demek, Eki­bas­tuz­da­ǵy­daı keleńsiz jaǵdaı basqa qalada da qaıtalanýy múmkin.

Apattyń aldyn alý úshin ne isteý kerek? Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev birneshe kún buryn tyǵyryqtan shyǵar bir jol usyn­dy. Ol – problema jıi týyn­­daıtyn energetıkalyq aktıvterdi mem­­leket menshigine qaıtarý. Sebe­bi jeke menshikke ótken jylý-elektr stansa­la­ry apatqa jıi ushy­­raıdy. Tıisinshe, olar tutyný­shy­­lardy elektr qýatymen úzdiksiz qamtamasyz ete almaı otyr. Alaıda mundaı qadamnyń eki jaǵy bar. Son­dyqtan jaǵdaıdy jiti zerdelemeı, sheshim qabyldaýǵa bolmaıdy.

– Osy kúnge deıin jylý-elektr orta­lyq­taryn olıgarhııalyq toptar súlik­she soryp, ıgiligin kórip keldi. Al másele týyndaǵan kezde, tozyp turǵan nysandardy memle­ketke ysyra salmaqshy. Má­se­len, Ekibastuz qalasyna bar­ǵan saparymda jergilikti jylý-elektr ortalyǵynyń qojaıyny Aleksandr Klebanovpen betpe-bet júzdestik. Kókeıdegi suraǵymyzdy qoıdyq. Ol ortalyq menshigine ótken 2007 jyldan beri bir tıyn da paıda kórmegenin, kerisinshe shyǵyn shegip otyrǵanyn aıtty. Qajet bolsa nysandy mem­leketke tegin ótkize salýǵa daıyn ekenin de jetkizdi. Jaýapkershilikten bulaı qutyla salýǵa bolmaıdy. Tolyqtaı tehnıkalyq aýdıt júrgizilýi kerek, – deıdi Májilis depýtaty Erlan Saırov.

Jekemenshiktegi jylý-elektr orta­lyq­­tary memleketke qaıtaryldy delik. Budan máseleniń túıini tarqaı ma? Sarap­shy­lardyń pikirine zer salsaq, nysannyń menshik ıesi ózgergenimen, júıelik prob­lemalar sol kúıi qalady. О́ıtkeni máse­le­niń túp tamyry tereńde jatyr.

– Nysandy memleket jaqsy basqa­ra­dy degen qaǵıda joq. Bul jerdegi bas­ty másele – tarıfte. Biz uzaq jyldar boıy tarıfti qoldan tómendetip keldik. Tıisinshe, arzan jylý aldyq. Bir jaǵynan bul jaqsy. Al ekinshi jaǵynan zııany da bar. Tarıftiń tómendiginen salaǵa ınvestısııa tartý múmkin bolmady. Energotıimdilikti arttyrý úshin tıisti sharýalar tyndyrylmady, – deıdi ener­getıka salasynyń sarapshysy Áset Naýryzbaev.

Bul pikirdi ekonomıst Almas Chýkın de quptady. Onyń aıtýynsha, eger tarıf shyǵyndardy óteýge, kúrdeli jóndeý júrgizýge, jabdyqtardy jańalaýǵa jetpese, ortalyqtyń menshik ıesin ózgert­ken­­­­nen eshteńe shyqpaıdy. Dese de, jeke­menshik kompanııalarǵa qaraǵanda, memlekettiń qoly uzyn ekenin de eskerý kerek. Tıisinshe, onyń saladaǵy jınaq­ta­lyp qalǵan máselelerdi sheshe alatyn múmkindigi de joǵary.

– Jekemenshik kompanııanyń qara­jaty shekteýli. Sondyqtan qalta­synan artyq aqsha shyǵara almaıdy. Al memleket muny bıýdjetke engize alady. Biraq qazynaǵa, ıaǵnı buqara halyqqa salmaq túsetinin eskerý kerek. О́ıtkeni bir emes, onnan asa shahardyń jylý-elektr orta­ly­ǵy tozyp tur. Sondyqtan menshik ıe­si­ne qatysty máselemen bas qatyrýdyń qajeti joq. Durysy – naqty mindetter qoıý. Máselen, gazdandyrý, jańa jylýmen jabdyqtaý toraptaryn salý sekildi jumystardy qolǵa alý mańyzdy, – deıdi A.Chýkın.

Infografıkany jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»

Memleket basshysy tarıf máselesin bıylǵy Joldaýda kótergeni esimizde. Pre­zıdent monopolııaly naryqtarda «Tarıfti ınvestısııaǵa aıyrbastaý» degen jańa tarıf saıasatyna kóshý kerek­ti­gin tapsyrǵan edi. Bul jeliler men qýat kózderiniń tozý deńgeıin keminde 15 pa­ıyzǵa tómendetýge jol ashady degen bol­jam bar. Sarapshylardyń meńzep otyrǵany da dál osy tarıf saıasaty. Energetıka mınıstri Bolat Aqsholaqov ta Prezıdenttiń atalǵan bastamasynan úmit kútip otyr. Alaıda baǵdarlama áli daıyn emes. Ony ázirleýdiń ózi birshama ýa­qytty talap etedi.

– «Tarıfti ınvestısııaǵa aıyrbas­taý» ádisi – qazirgi shekti tarıf saıasaty­nan alshaqtaýdyń joly. Qazir bizde shek­ti tarıf ádisi qoldanylady. Iаǵnı ar­naıy bekitilgen shek bar. Sodan aspaý kerek. Biraq bul ádiletti ólshem emes. О́ıtkeni ony eseptep jatqan eshkim joq. Al «Tarıfti ınvestısııaǵa aıyrbastaý» ádisi jylý-elektr ortalyqtarynyń jyr­tyǵyn bútindeýge múmkindik beredi. Osy kúnge deıin qarjynyń azdyǵynan atqa­ryl­maı kelgen jumystardy atqa­rý­ǵa jol ashady. Bul jerde basyn ashyp alatyn bir másele bar. Eger jylý-elektr ortalyǵy jeke menshik kompanııa bolsa, onda ol ınvestor retinde stansanyń modernızasııasyna óz qaltasynan da qarjy shyǵarýǵa mindetti, – deıdi belgili energetık-sarapshy Jaqyp Haırýshev.

Ekolog Laýra Málikovanyń m­áli­me­­tinshe, kómir­di paı­dalanatyn jy­lý-elektr ortalyqtaryndaǵy ta­rıftiń baǵasy 1 kılovatt úshin 10 teń­ge­den as­paıdy. Al jańǵyrmaly energııa kóz­de­­rinen alynatyn 1 kılovatqa 34 teńge belgilengen. Aıyrmashylyq jer men kókteı. Júrgizilgen naqty esepke sáıkes, jylý-elektr ortalyqtarynan óndiriletin 1 kılovatqa shamamen 190 teńge tólenýi kerek. Tarıftiń dál osyndaı mólsheri ǵana stansalardyń shy­ǵy­nyn jabýǵa, jań­­ǵyrtý jumys­taryn júrgizýge múm­kindik beredi.

– Kómirdi jaǵý arqyly jylý energııasyn óndirip otyrǵan jylý-elektr ortalyqtarynyń tarıfi tym tómen. Muny eýropalyq sarapshylardyń ózi talaı márte aıtqan edi. Dál mundaı tarıfpen ortalyqtardyń shyǵynyn jabý múmkin emes. Bul salada jumys isteıtin mamandardyń eńbekaqysynyń tómendigi de sondyqtan. Osynyń saldarynan energetıka salasyndaǵy bilikti mamandar Reseıge qaraı jylystap jatyr. Túptep kelgende bul saladaǵy kez kelgen máseleniń astaryna úńilseńiz, tarıf saıasaty aldydan shyǵady. Shyny kerek, bizdiń eldegi jylý-elektr ortalyqtary jurt aıtyp júrgendeı tabys kózi bo­la almaıdy. El aýzynda júrgen Aleksandr Klebanovty mysalǵa alaıyq. Ol eldegi jylý-elektr ortalyqtaryn satyp alǵan­ǵa deıin mıllıoner retinde qalyp­ta­­­syp qoıǵan adam. Sondyqtan onyń jylý-elektr ortalyqtarynan qyrýar tabys tapty degenine ılana almaımyn. Qoldanystaǵy tarıf mólsherin eskersek, bul múmkin emes dúnıe, – deıdi L.Málikova.

Sarapshylardyń pikirinen túıgenimiz, jylý-elektr ortalyqtarynda qalyp­ta­syp otyrǵan máselelerdi ońtaı­ly sheshýdiń tıimdi joly – tarıfti kóterý. Alaıda tarıf kóterilse, halyqtyń qal­ta­syna túsetin salmaq ta aýyrlaıdy. Onsyz da aılyǵyn shaılyǵyna zorǵa jet­kizip otyrǵan buqara úshin munyń ózi aı­tarlyqtaı shyǵyn bolmaq. Sonda ne isteý kerek? Sarapshylar tyǵyryqtan shyǵýdyń birneshe jolyn usyndy. Birin­shi­si – gazdandyrý jumystaryn jan­dan­dyrý. Ekinshisi – kómirtegi beı­tarap­ty­ǵy­na kóshý. Munyń arǵy ja­ǵynda atom elektr energııasyn salý basta­ma­sy­nyń basy qyltıyp tur.

– Qazaqstannyń jyl saıyn shamamen 400 mln tonna CO2 shyǵaratynyn jáne respýblıkada energııanyń kóp kólemi kómir elektr stansalarynda óndiriletinin eskersek, kómirtegi beıtaraptyǵyna qol jetkizý ońaı emes. Sondaı-aq bizde elektr energııasy men jylý óndirý pro­sesinde kómirge degen táýeldilik joǵary. Elimiz parnıktik gazdyń joǵary shyǵa­ryndylarymen jáne basqa da qıyn­dyq­tarmen betpe-bet kelýge májbúr. Máseleni sheshý úshin energetıkalyq júıeni qaıta qurýǵa qatysty birqatar ma­ńyzdy saıası sheshimder qabyldaý qajet. Birin­shi kezekte organıkalyq otyn­nan bir­tindep bas tartyp, taza, balamaly energııa kózderine kóshý mańyzdy. Ǵa­lym­dardyń Qazaqstanǵa atom energetıkasy qajet degen qorytyndy ja­saýy da sondyqtan. Halqynyń 40 pa­ıyzy aýyl­dyq jerde turatyn respýblıka úshin gaz­dandyrýdyń da áleý­mettik mańyzy zor. Qysqasy, kó­mir­tegi beıtaraptyǵyna kóshý qaýip emes, múmkindik, – deıdi ǵalym Qanat Baıǵarın.

Injener-energetık Oljas Tur­ma­nov­tyń pikirine qaraǵanda, elimiz­diń energetıkalyq nysandarynda oryn alyp jatqan máselelerdiń bári uzaq merzimge arnalǵan ortaq strategııalyq jospardyń joqtyǵyna baryp tireledi. Sondyqtan otandyq energetıka salasynyń damý strategııasy qajet jáne osy strategııadan aýytqymaǵan durys.

– Bizdiń aldaǵy maqsatymyz aıqyn emes. Sol sebepti aldydan shyqqan faktorlardyń yńǵaıyna qaraı jyǵyla beremiz. Bul durys emes. Memlekettik turǵydan bekitilgen jospar bolýy kerek. Naqty maqsat-mindetter aıqyndalýy qajet. Strategııadan aýytqymaı, jos­parmen júrgende ǵana qıyndyqtardy eńsere alamyz. Jan-jaqqa tartqannan túk óńbeıdi. Aǵymdaǵy máseleni shesh­kenmen, arǵy jaǵyndaǵy úlken prob­lemaǵa boılaı almaǵan kúıi otyra bere­miz, – deıdi Oljas Turmanov.

Taǵy bir qyzyq jaǵdaı bar. Bizdegi jylý-elektr ortalyqtarynyń jumysyn Energetıka mınıstrligi qadaǵalaıdy. Al qala ishindegi ınjenerlik jelilerge Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligi jaýapty. Sondyqtan shyǵar, Ekibastuzdaǵy apat kezinde Ener­ge­tıka mınıstrliginiń ókili «Jylý-elektr orta­ly­ǵyndaǵy jaǵdaı qa­lypty, máse­le­niń bári ınjenerlik jeli­lerge qatysty bolyp otyr» dep jaýap­ker­shi­lik­ti basqa vedomstvoǵa ysyra salǵysy kelgendeı kórindi. Paradoks!

Aıtpaqshy, Memleket basshysy orta­lyq jáne jergilikti atqarýshy or­­gandardyń qysqy jylytý maýsymyna daıyndyǵyn tekserý úshin ko­mıs­sııa qurýdy tapsyrdy. Komıssııa qura­myna Bas prokýratýranyń, Jo­ǵary aýdıtorlyq palatanyń, Sy­baılas jemqorlyqqa qarsy is-qı­myl agent­­tiginiń jáne basqa da ýá­­ki­letti mem­le­kettik organdardyń ókil­deri kiredi. Prezıdent jumysty on kún ishinde naqty qorytyndylarmen jáne usy­nystarmen aıaqtaý kerektigin es­kert­ti. Demek taǵy biraz bylyqtyń beti ashylýy múmkin. Bizdiń qazir kórip otyr­ǵa­ny­myz aısbergtiń basy ǵana.