«Estigen joq adamdar daýsymdy áli,
Seniń otty qushaǵyń qaýsyrǵaly.
Poezııa shyǵandaý beketine,
Aqıqat, qustaı ushqan jaýshyń bary»,
dep jyrlaǵan aıtýly aqyn Baýyrjan Úsenovtiń baqılyq bolǵanyna da 31 jyldyń júzi boldy.
Jyldar jylystaıdy, ýaqyttyń yrǵaǵy kimge baǵynǵan deseńizshi? Qasıet daryp, qut qonǵan Áýlıeata topyraǵynda Artyǵalı Ybyraev, Serik Tomanov, Baýyrjan Úsenov, keıingi býynnan О́rnek Qulekeev, Saltanat Abashova sekildi shyn mánindegi talantty aqyndar endi búrshik atar shaǵynda fánıge qol bulǵap kete bardy...
Jalyny boıynda tasqyndap turǵan shaǵynda ortamyzdan ǵaıyp bolǵan talanttardyń qadirine jete aldyq pa? Kim bilsin? Serikti halyq jadynan shyǵarǵan emes. Inileri de jıi eske alyp turady. Árıne, az ǵana adamdyq aýdıtorııada. Alaıda ózge aqyndarymyz týraly sóz qozǵaıyn desek, tilimizdi tistep qala beremiz. Nege?
О́mirin óleńmen órgen Baýyrjan Úsenovtiń qaı jyryn oqysańyz da, tuńǵıyqqa batyp ketesiń. Áskerden kelgen soń burynǵy S.M.Kırov atyndaǵy memlekettik, qazirgi Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń jýrnalıstıka fakýltetin 10 jyl degende áreń bitirgen talant dıplomyn qolyna ustady demesek, qyzyǵyn da kóre almady. О́leńderinde azamattyq saryn men kóńil kúı qubylystaryn, tabıǵat peızajyn sheberlikpen úılestirgen aqyn aýdandyq gazette az ǵana ýaqyt eńbek etti de, dúbirge toly dúnıege qol bulǵap ketti. Onyń «Búırek týraly jyr» degen óleńinen aqynnyń ishki janaıqaıyn, óziniń avtobıografııasyn, poezııaǵa degen sheksiz qurmetin ańǵara túsemiz.
«Bir óksik alqymyma kep turady,
Shýlaıdy kóńilimniń kók quraǵy.
Buıyǵyp búıregimde búlkildegen,
Búıregim túbi meni jep tynady».
О́leńi arqyly ómir órnekterin, taǵdyrdyń synaǵyn oıly oqyrmanyna, jeteli jurtyna dál jetkizgen aqyn kóp uzamaı búıregine jabysqan dertten baqılyq boldy.
«Búırekten bólingen ý basqa shaýyp,
Shaba almaı, qan qaqsaıdy qasqa shabyt
Mezgilsiz tasyrqady óleńim de,
Kezinde synaıtuǵyn tasqa salyp.
Jarasar jastyq shaqta bári dedik,
Birqatar dos dushpanǵa málim edik.
Júıkemdi kóp juqartty emshiler de,
Qyryǵy qyryq túrli dári berip.
Tógýshi em toı dýmanda tańdaıdan án,
Biltesi bitetuǵyn shamdaı janam.
Elemeı ótkizip ap jylym dertti,
Shybyqsha qýraǵanyń qandaı jaman?!
Áıteýir bir keledi qaza degen,
Ketedi sony oılasam, maza menen
Áıtse de moıynsunbaı,
Qalamsabym
Qolymnan túskeninshe jaza berem».
Baýyrjan áýlıe aqyndar sekildi óziniń qansha jasta óletinin dál boljap óleń jazǵan joq. Alaıda ishki tragedııasyn syrtqa qaımyqpaı kórsetken jyr joldarynan onyń óz áleminde bolyp jatqan janaıqaıyn ańǵarý asa qıyn emes edi. Eń bastysy ol ózi aıtqandaı, qolynan qalamy túskenshe óleńge bergen sertinen aınyǵan emes.
Ýaqytynda Mıhaıl Lermontov bastaǵan orys aqyndary Pýshkınniń ólimine Dantesti emes, áıgili aqyndy kelemejdegen belgili bir tap ókilderin kinálaǵan edi. Joǵarǵy taptyń mazaǵy, masqaralaýy dep te baǵa bergen bolatyn. Áıtse de, olar Dantesti aqtamaıdy. Dantesti de, ekijúzdilikke boı aldyrǵan tobyrdy da aıyptaıdy. Al biz boıyn dert jaýlaǵan Baýyrjannyń sol kezde qasynan tabyla aldyq pa? Dertine daýa bolýǵa tyrystyq pa? Rıtorıkalyq suraqtardy myń qubyltyp qoıýǵa bolady...
«Keshe ǵana bıikte eń,
Búgin jatsyń tabanda.
Japyraq-aý, jaǵdaıyń tımedi
ońaı maǵan da!
Qulaǵandy bıikten
Kim syılaıdy bul kúnde?
Qansyraǵan júrekteı jerde
jatyp búlkilde.
O, búlkilde, búlkilde,
Shirigenshe bir tynba.
Aǵash seni ne qylsyn, qabyǵy bar
syrtynda.
Butaq seni ne qylsyn, tamyrlar
bar nár berer,
Qystaı qatyp,
Kóktemgi jylylyqpen áldener».
Bul – Baýyrjan aqynnyń «Japyraq jaıly bir óleń» degen jyrynan bir ǵana úzindi. Osy óleńdi oqyp otyryp, bizdiń sheneýnikter Baýkeńdi ne qylsyn degen oı keledi. Táni japyraqtaı jerge tapsyrylǵanymen, janynyń aınasyna aınalǵan shyǵarmalary jurt jadynda saqtalatynyna kim bas aýyrtyp jatyr osy? Shyrttaı kıingen jergilikti atqarýshy bılik ókilderiniń syrtqy kelbeti bútin kóringenimen, ishi tútin be dep te oılap qalasyń. О́ńirde ıdeologııa jaǵy aqsap tur-aý... Áıtpese, Jýalyda týyp juldyzy Alash aspanynda jarqyraǵan aqyndy nege umyta beremiz?
Keıde Baýyrjan Úsenovtiń «Qara mashına» degen óleńi eriksiz oıǵa orala beredi.
«Áli aldymda batpaǵym kóp keshpegen,
Kókeıimde qupııam kóp sheshpegen.
Shyndyq jaıly aıta bersem, bir túnde,
Qara mashına ap keterdeı seskenem...» dep aıaqtaıdy aqyn sol óleńiniń túıinine aıryqsha ekpin berip.
Múmkin Jambyl oblysy ıdeologııasynyń tizginin ustap otyrǵandar aqyn Baýyrjandy umyt qaldyrǵanyna tańbyz. Áıtpese, beımezgil sóngen juldyzdarymyzdyń shyǵarmalaryn kitaphana deńgeıinen alyp shyǵatyn, úlken dúnıeler uıymdastyratyn ýaqyt kelgenin shynynda da túsinbeı me eken?.. Sheraǵańsha bir kem dúnıe dep qysqa qaıyraıyn deseń, myń kem dúnıe aldyńda kólbeńdep turyp alady...
Jambyl oblysy