Jazý týraly...
Jazýshy úshin jazýdan qıyn hám jazýdan ońaı dúnıe joq sekildi. Ár aqyn óziniń áıteýir bir jaqsy óleń jazatynyna senedi, ár jazýshy qalamynan alda bir táýir shyǵarma týatynyn kútedi. Jazýdyń ıesi jazýshy bolǵandyqtan, kórkemsóz degenińiz aq qaǵazǵa sýdaı quıylmaı ma dersiz. Jazý – mehnat, jazý – azap, tipti «tátti tamuq». Degenmen avtordyń shyǵarmashylyq tynysyna tek kórkem týyndysy ǵana áser ete me? Oljas Súleımenovtiń ustazy, ataqty aqyn Borıs Slýskıı jas shákirtine: «Mine, kórdińiz be, men mynandaı shaǵyn músinder jınaýǵa kiristim. Aqyn adam jyr shýmaqtaryn ǵana jınastyrýmen shektelmeı, dúnıedegi barlyq qubylysqa qyzyǵýshylyq tanytýy kerek. Sizdiń bir kezeń qalamdy sýytqanyńyzdan álemdik poezııa qońyltaqsyp qalmaıdy. Qaıta, qolyńyz óleńge sondaı úzilisterden keıin júre bastamaqshy. Al tek jazý-jazý dep bir núktege qadalyp alsańyz, shabytty tiksintesiz. Ol zorlyqty kótermeıdi», deıdi. Sóz-aq.
Balyqshy Qajyǵalı
Jazýshy Qajyǵalı Muqanbetqalıuly bir suhbatynda jazýshy bolmasam, ańshy nemese orman, toǵaıdy qorǵaıtyn qoryqshy bolar ma edim deıdi. Qyzyq. Japan túzde, qııa-jota, taýlarda jalǵyz ózi otyryp, ań kúzetkenniń nesi jaqsy deısiń. Áıtse de taǵdyrdyń ańkós tulǵany qoryqshy qylmaı, qolyna qalam ustatqany qanshalyqty durys bolǵanyn qazaq ádebıeti sózsiz rastaı alady. Endi bir jaǵynan, árıne, shyǵarmashyl jannyń tabıǵattyń qyryq alýan túsine, tynyshtyǵyna, úılesimine yntyq bolýy zańdy. О́zi de: «Tabıǵatty jaqsy kóremin. Qolym qalt etse, serýendeýge, balyq aýlaýǵa shyǵyp ketemin. Aınalań tym-tyrys, oıyń tunyq. О́zińmen-óziń otyryp, qarmaqtyń sýǵa túskenin, oǵan balyq ilingenin baqylaý – bir ǵanıbet. Janyń raqattanady», dep tolǵanady. Qalamgerdi qarmaqqa qumartqan, bálkı, sonaý Qyzylbulaqty janap aqqan Jem, Saǵyzdyń gúrili bolar.
«Jıyrma jyldaı «joǵalǵan» jazýshy» balyqshylyqty senbi-jeksenbide bir shyǵatyn ermek qylyp qana qoıǵan joq. Bul salaǵa kásibı turǵydan keldi, kóp izdendi, indete zerttedi, qyzyǵýshylyǵyn jazýymen ushtastyra bildi. Sóıtip, 2008 jyly «Alabuǵa, aqqaıran...» (Elimizdiń ózen-kólderindegi balyqtar jóninde ne bilesiz?) degen kitap jazdy. Sol kitaptyń alǵysózinde avtor osy taqyrypqa qalaı kelgenin baıandaıdy.
«Jaqynda respýblıkalyq baspasóz betterinde Qazaqstandaǵy «aqqaırannyń» ýyldyryǵyn dúnıejúzilik rynokqa shyǵarýdy shekteý týraly habar jaryq kórdi... Shynymdy aıtsam, qatty tańǵaldym. Biz qashannan beri «aqqaırannyń» ýyldyryǵyn shetelderge shyǵaryp kelip edik? Neǵyp olar «aqqaırannyń» ýyldyryǵyna zar bolyp qalǵan?! Sóıtsem... orys tilindegi gazetterde bul «belýganyń» ýyldyryǵy týraly áńgime ekeni naqty aıtylǵan eken. Sonda, bizdiń respýblıkamyzdaǵy ózen-kólderde tirshilik etetin balyqtardyń ataýlaryn balalar túgili eresekter de nashar biletin bolǵany-aý degen oı eriksiz oraldy».
Sonymen, saýsaqpen sanarlyq bes-alty «qyzyl balyqtyń» ataýyn bilmeıtin qoǵamǵa nalyǵan qalamger: «Qoı, eń bolmasa, keıingi urpaq zerdesine toqı júrsin» dep, bilgenimizshe, Qazaqstannyń ózen-kólderindegi balyqtar týraly oqyrmandarǵa maǵlumat berýdi jón kórdik. Bizdiń kemshiligimiz ben qatemizdi bizden góri jaqsyraq biletinder túzeter dep úmittenemiz», dep balyqtardyń álemine shomyp otyryp, ǵylymı taqyrypqa dendeıdi.
Budan bólek ol shahmat, bılıard, kartadan preferans oınaıtyn. Bárinde de janyn salyp, berilip oınaıtyn. Shahmat oınap otyrǵanda, fıgýralardyń birine qolyń tıip ketse, «boldy, qolyń tıdi, endi sony júresiń» dep bále qylady desedi. At jarysqa da esi ketetin. Báıge attaryn ylǵı qadaǵalap júredi eken. Dombyrany da áp-ádemi tartatyn. Sezimtal, ásershil jannyń dombyradan alys bolýy da múmkin emes qoı.
Galstýk taqqan Dıdahmet
Dıdahmet Áshimhanuly epıstolıarlyq janrǵa asa muqııat qaraǵan. Tipti bala kezden jazysqan hattaryn jınap otyrǵan. Oralhan Bókeımen, Qalıhan Ysqaqpen, Jaıyq Bekturovpen, Jýanhan Toqsanbaevpen, Qaıym Muhamedhanovpen, Tursyn Jurtbaımen, Talaptan Ahmetjanmen, basqa da zamandas qalamgerlermen almasqan hattaryn ylǵı kóshirip jazyp, saqtaǵan.
Jazýshynyń endigi bir ermegi – galstýk. Ol 1972-1974 jyldardan beri galstýk jınaǵan. Qalamgerdiń uly Dáýlet Áshimhannyń aıtýynsha, qazir úıinde 100-ge tarta galstýk saqtalyp tur. Budan bólek, jalpy avtordyń jazýynda da jıi kezdesetin eleýsiz detaldyń biri – galstýk. Ásirese obrazdy sýrettegende osy galstýk arqyly keıipkerdiń bolmysyn, minezin beıneleıdi.
«Shap, janýar!»
Táken Álimqulov: «Eger men qolymnan kelse, kúı shyǵarar edim. Sebebi óner ataýlynyń ishinde máńgi jasaıtyn kúı ǵana», deıdi. Al kúıdiń qudiretin kórkemsózben sheber bederlegen jazýshynyń ózi dombyrany táýir tartqan ba, álde jaı tyńqyldatyp otyrǵan ba – belgisiz. Sol Tákenniń dombyrasy qazir Yqylas atyndaǵy respýblıkalyq halyq mýzykalyq aspaptar murajaıynda saqtaýly tur.
Jazýshy Qultóleý Muqash birshama jyldan beri klassık tulǵalardyń áýestigin zerttep, gazet-jýrnaldarda jazyp júrgenin bilemiz. Avtor ómir boıy tulparlar taǵdyryna qyzyqqan Táken Álimqulovtyń áýestigi kóp bolǵan deıdi. Máselen, jıyrma jeti jyl ǵumyry Máskeýde ótken jazýshy ár senbi saıyn ıppodromǵa barýdan jańylmapty.
«Tákenmen jıyrma eki jylǵa jýyq otasqan men jylqy dese, janyn úzetin joldasymnyń janynda júrip, ózimniń de atqumar bolyp ketkenimdi baıqamappyn», deıdi jeńgeı. – Juma kúnderi qalyń kezekke turyp, at jarys baǵdarlamalaryn ákelý meniń mindetime kirip ketken edi. Sol bir jyldary Tákenniń Máskeýdegi Ádebıet ınstıtýtynda oqıtyn Qalıhan Ysqaq, Ákim Tarazı, Bek Toǵysbaı sekildi inilerin de qoıar da qoımaı ıppodromǵa ertip aparyp júretini esimde», deıdi Qultóleý Muqash «Tákenniń tarlanbozy» atty maqalasynda.
Odan bólek jazýshynyń máskeýlik «Spartaktyń» jankúıeri ekeni, aqshaǵa shahmat oınaıtyny, preferanstan da tartynbaıtyny el arasynda ańyz bolyp aıtylady.
Táken Álimqulov qaqaǵan aıazda jeleń júrgen desedi. Úıden jalańbas shyǵatyn bolypty. Munyń syryn ol qan qysymyn tómendetýge kómegi tıetindikten deıdi eken.