EŃBEKShILER MÚDDESI EL MÚDDESIMEN EGIZ

Qazaqstan kásipodaqtarynyń XXII sezi qarsańynda Elimizdiń Ata Zańynda ár adam eń­bek etýge, qyzmet jáne kásip túrin tań­daýǵa quqyly ekeni atap kór­se­til­gen. Sondaı-aq eńbekke eriksiz tar­tý úderisterine jol berilmeıtindigi erekshe aıtylǵan. Osy oraıda, birinshi ke­zekte eńbekshilerdiń múddesi alǵa shy­ǵatyny aıtpasa da túsinikti jáıt. Atalǵan máselelerde kásipodaq­tar­ǵa úlken jaýapkershilik júkteletini bel­gili. Aldaǵy maýsym aıynyń ba­syn­da ótetin respýblıka kásipodaq­tary­nyń kezekti sezinde eńbek­shi­ler­diń múd­deleri men quqyqtaryn qorǵaý sa­lala­ryn­da bul uıymnyń maqsattary men min­det­teri jańa zaman tala­byna saı belgilenip, onyń qoǵamdaǵy be­deli men róli joǵarylaı tú­sýi­ne al­ǵy­sh­arttar jasalatynyna  úmit mol. BIRIKSEK ÚLKEN ÁLEÝETIMIZ BAR Azamattyq qoǵamnyń ajy­ra­maı­tyn bóligi – kásipodaq­tar­dyń róli men mańyzyn arttyra túsý óte qajet. Búgingi kúni Shy­ǵys Qazaqstan oblysynyń ká­sip­odaqtary 166 521 adamnan tu­ratyn myqty uıymdastyrylǵan kúsh, bul oblys ekonomıkasynda jumys isteıtinderdiń 56%-yn quraıdy. Oblystyq kásipodaqtar keńesiniń quramyna 14 oblys­tyq, 4 aýmaqtyq kásipodaq birlestikteri jáne 8 tikeleı qyzmettegi bastaýysh kásipodaq uıymdary kiredi. Oblys kásiporyndary, mekemeleri jáne uıymdarynda 1884 bastaýysh kásipodaq uıymdary qyzmet etedi. Elbasynyń: “Kásipodaqtar jaldanýshy jumysshylardyń múddesi men quqyǵyn qorǵaýdyń yqpaldy ınstıtýty boldy jáne solaı bola bermek”, degen sózi bizge eńbek adamdarynyń taǵdy­ry úshin úlken jaýapkershilik júkteıdi. Biz esep berý kezeńinde, Qa­zaq­stan Kásipodaqtary fede­ra­sııasy HH seziniń baǵdarlamalyq quja­tynda aıqyndalǵan mindet­terdi, sonymen qatar, Elbasynyń res­pýb­lıka kásipodaqtarynyń kezekten tys HHI sezinde jáne halyqqa jyl saıynǵy Jol­daý­larynda atap kórsetken eńbek­shi­lerdiń áleý­mettik-ekonomıkalyq kókeıkesti problemalaryn she­shý­ge kózdelgen usynystaryn júzege asyrý ba­ǵytynda jumys istep kelemiz. Shyǵys Qazaqstan oblystyq kásipodaqtar keńesi kásipodaq mú­sheleriniń áleýmettik quqyqtary men múddelerin qorǵaý, kásip­odaq­tar qyzmetiniń tıimdiligin art­ty­rý, qoǵamda júrip jatqan úrdis­ter­ge yqpaldy kúsheıtý maqsa­tyn­da kásipodaqtar qataryn ny­ǵaıtý, osy baǵyttaǵy uıymdas­ty­rý jumystaryna basa mán beredi. Alqaly otyrystarda uıymnyń ishki problemalary, uıymdastyrý qurylymdaryn jetildirý, atqarý jáne qarjy tártibi sekildi má­se­leler qaralady. Ken-metallýrgııa ónerkásibi, bilim berý jáne ǵy­lym, densaýlyq saqtaý, orman sa­la­sy kásipodaqtary da plenýmdar men keńesterde osy máselelerdi talqylaıdy. Jańadan kásipodaq múshelerin qatarǵa tartý jáne yntalandyrý jumystaryna nazar aýdarylady. Kásipodaqtar qata­ry­nyń turaqty nyǵaıý úrdisi mem­lekettik jáne bank mekeme­le­rinde, qurylys, mádenıet, agro­óner­kásip kesheni kásipodaq­tarynda baıqalady. Kásipodaq aktıvteriniń kún tártibinen túsirmeıtin negizgi máselesi – oblystyq, óńirlik deńgeıde jáne eńbek ujymdarynda áleýmettik áriptestikti damytý ári jetildirý. Elbasymyzdyń bastamasymen qolǵa alynǵan “Ujymdyq shart ja­sańyzdar!” atty aksııasy ne­ǵurlym kóp jumys berýshiler men jumyskerlerdi qamtýdy kózdeıtin jalpyulttyq aksııaǵa aınaldy. Bastaýysh kásipodaq uıym­dar­yn­da 1789 ujymdyq shart beki­tilip, kásiporyndarda aksııa barysynda 104 jańa kásipodaq uıymdary quryldy. Ken-metal­lýrgııa óner­ká­sibi, bilim berý jáne ǵylym, den­saý­lyq saqtaý, memlekettik meke­me­ler, telekom­mýnıkasııa kásip­odaqtary ujym­dyq shartpen tolyq qamtylýǵa qol jetkizdi. Eńbek kodeksinde kór­setilgen jeńildikter men ke­pildikter kelisimderde, ujymdyq sharttarda kórinis tapty. Kásip­odaq uıymdary bar meke­me­ler 95% ujymdyq shartpen qam­tyl­dy. О́kinishke qaraı, kásipodaq uıymdary joq kásporyndarda ujymdyq sharttardy bekitý ju­mystaryn júrgizý ońaı emes. Onyń birinshi sebebi, jumys be­rý­shilerdiń durys túsinbeýshiligi. Eńbek zańnamasy ujymdyq shart­tardy bekitýdi jaqtaǵanmen, ju­mys­kerler jumys berýshiniń qabaǵyna qarap, birinshi bolyp bastama kóterýge qorǵanady. Búgingi kúnde oblys aýmaǵyndaǵy barlyq zańdy tulǵalarda aksııa barysynda 5324 ujymdyq shart­tar bekitilgen. Daǵdarysqa qaramastan, resmı tirkelgen jumyssyzdardyń sany 15%-ǵa tómendedi, qaryz jal­aqyny tóletý boıynsha jumysshy toptyń qyzmetiniń nátıjesinde iri jáne orta kásiporyndardyń jalaqy boıynsha qaryzdary azaı­dy. Daǵdarysqa qarsy shara­lar sheginde “Jol kartasyna” bólingen 17,3 mlrd. teńge qarjy jergilikti turǵyndardy jumyspen qamtýǵa múmkindik berdi. Atap aıtqanda, 816 myń adamǵa aýyz sý­dyń sapasy jaqsartyldy, jol­dar jóndeldi, 88 densaýlyq saq­taý, 344 bilim berý, 62 mádenıet, 11 sport nysandary jóndeýden ótti, 88 eldi meken kórkeıtildi. Osy jumystarǵa ortasha 28 myń teńge aılyq jalaqymen 33085 adam tartyldy. “Jol kartasy” boıyn­sha atqarylyp jatqan jumystar­dyń sapasyn baqylaý jóninde ko­mıssııa quryldy, onyń quramynda kásipodaq ókilderi de boldy. 2009 jyly daǵdarysqa qarsy shara retinde halyqtyń áleýmet­tik ahýalyn jaqsartýda “Jol kartasy” tıimdi qural boldy. Bıylǵy jylda da oblys bıýd­jetinen 10,7 mlrd. teńge qaras­tyrylyp, qosymsha 11600 jumys oryndary qurylyp jatyr, sonymen qatar, kadrlardy qaıta daıyndaýǵa, áleýmettik jumys oryndary baǵdarlamasyn ulǵaı­týǵa qarjy qarastyrylǵan. Qarjy daǵdarysyn eńserý maqsatynda eńbekshilerdiń eko­nomıkalyq quqyqtaryn saqtaý boıynsha áleýmettik áriptester­men 2938 memorandýmǵa qol qoıyldy, onyń oryndalý bary­sy 3 jaqty komıssııanyń oty­rys­tarynda turaqty túrde qara­lyp turady. О́nerkásipterde eńbek zań­namasy sheginde kásipodaqtardyń eńbekti qorǵaý jáne eńbek qaýip­sizdigi boıynsha quqyqtary anyq­talǵan. Qazirgi ýaqytta eń­bek­ti qorǵaý jáne eńbek qaýip­sizdigi boıynsha 2500 qoǵamdyq ınspektor saılanyp, olar óz mindetterin atqaryp jatyr. Eńbek jaǵdaıyn durys saqtaý úshin qoǵamdyq baqylaý ken-metallýrgııa, bilim berý jáne ǵylym, telekommýnıkasııa, elek­trenergetıkasy ónerkásipterinde jaqsy jolǵa qoıylǵan. Ken-metallýrgııa ónerkásipterinde áleý­mettik áriptestik jáne áleý­mettik eńbek qatynastaryn ret­teý boıynsha kóshpeli komıssııa­nyń respýblıkalyq salalyq otyrysy “Qazmyrysh” JShS jáne “О́TMK” AQ-ta “Eńbekti qorǵaý jáne eńbek qaýipsizdigin nyǵaıtý men jaǵdaıy týraly” degen taqyrypta ótkizilýi tegin emes. Maqsaty – qoǵamdyq ıns­pek­torlardyń jumysyn is jú­zinde kórsetý. Sońǵy besjyl­dyq­ta oblys boıynsha óndiristik jazataıym oqıǵalardyń 40%-ǵa tómendeýi júrgizilip jatqan jumystardyń nátıjesi deýimiz kerek. Biraq, buǵan qaramastan, oblys boıynsha óndiristik jazataıym oqıǵalardyń deńgeıi áli de joǵary dep esepteımiz. Kásipodaq uıymdary Eńbek kodeksindegi eńbekshilerdiń quqyqtaryn qorǵaıtyn erejeler men normalardy is júzinde qol­daný týraly aqparattyq-túsindirý jumystaryna basa kóńil bóledi. Salalyq kásipodaqtar keńesi óz jumystarynda Eńbek kodeksin bilý jáne qoldaný boıynsha kóshpeli semınarlar ótkizedi. Densaýlyq saqtaý, bilim berý jáne ǵylym, agroónerkásip ke­shenderi, memlekettik mekemeler men ózge de kásipodaqtarda eń­bek­shilerdiń quqyǵy biliktilikpen qorǵalady. Munda kásipodaq mú­sheleriniń eńbekaqy qaryzdaryn joıý, zańsyz jumystan bosatý, orynsyz jaza qoldaný, áleý­met­tik qorǵaý jumysyn jetildirý, basqa da ómirlik mańyzy bar aryzdary men ótinishteri mindetti túrde qaralady. Kásipodaq uıymdaryndaǵy mańyzdy máselelerdiń biri – bastaýysh uıymdar deńgeıinde eńbekshiler jáne olardyń otba­sylarynyń demalysy men saýyqtyrý jumystaryn uıym­dastyrý. Osyǵan baılanysty kásiporyndardyń ujymdyq sharttarynda kásipodaq músheleri men olardyń otbasylaryna jeńildikter beretin áleýmettik paket qarastyrylady. Bul – elimizdiń em-jaılarynda, dem­alys bazalarynda jáne jazǵy saýyqtyrý lagerlerinde demalý múmkindigi týǵyzylady degen sóz. Osy baǵytta “Qazmyrysh” JShS, “О́TMK” AQ, kon­den­sator zaýyty, telekommýnı­ka­sııa, “Qazposhta”, basqa da áleýmettik áriptestikterde jaqsy tájirıbe jınaqtalǵan. Shyǵys Qazaqstan oblysy­nyń bilim berý jáne ǵylym qyz­metkerleri kásipodaǵynyń bala­lardyń jazǵy demalysyn uıym­dastyrý jumystary jaqynda ótken respýblıkalyq semınar­dyń taqyrybyna arqaý boldy. Osyndaı semınarlardyń nátı­jesinde ótken jyly 3000-nan astam qyzmetker sanatorıılerde, 17 myńǵa jýyq adam demalys ba­za­larynda saýyǵyp, demalsa, jaz­ǵy demalys túrlerimen oqý­shylardyń 95%-y qamtyldy, oǵan kásipodaq bıýdjetinen 31,4 mln.teńge, jergilikti bıýdjetten 118 mln.teńge bólindi. Oblystyq kásipodaqtar keńe­siniń oblystyń qoǵamdyq-saıası ómirinde de óz orny bar. “Nur Otan” halyqtyq-demokratııalyq partııasymen qyzmettestik tý­ra­ly memorandýmǵa qol qoıylǵan. Azamattyq Alıanspen de bir­les­ken jumystar júrgizilýde. Ob­lys­tyq kásipodaq keńesiniń jáne salalyq komıtetterdiń basshy­lary oblystyq, salalyq alqalar men komıssııalardyń músheleri. Bul kásipodaq basshylarynyń barlyq jaǵdaılardan habardar bolýyna múmkindik beredi. Jastar saıasaty bárimizge or­taq. Jastar arasynda tálimgerlik qozǵalysy men “Eń úzdik maman” baıqaýlary qaıta jandandy­rylýda. Nurjan TÚSIPOVA, Shyǵys Qazaqstan oblystyq kásipodaqtar keńesiniń tóraıymy. О́SKEMEN.