Jeltoqsan kóterilisi – qazaq halqynyń jazylmas jarasynyń biri. Onyń dúmpýi jyl ótken saıyn jańǵyryp, jańa kúshpen jandanyp, halyq júreginde máńgi saqtalary sózsiz.
«Zulymdyq ımperııasy» dep atalǵan qandy ımperııaǵa qarsy uzaq jyldan keıin KSRO halyqtary arasynda jalǵyz ári birinshi bolyp bas kótergen qazaq jastary boldy. Qazaq jastarynyń qarsylyǵyna Odaqtaǵy barlyq ulttyq respýblıkalardyń azamattary súısinip, razy boldy. Qazaq jastaryna qarsy qoldanylǵan qandy qasaptardy aıyptap, shetelden joldanǵan hattar men qararlar KSRO basshylary atyna qarsha borady. Mysaly, Vengrııada Qaırat Rysqulbekovke ólim jazasyn berýge qarsy elge belgili 41 adam qol qoıǵan hat 1987 jyldyń 20 shildesinde sol kezdegi KSRO Joǵarǵy Keńes tóralqasynyń tóraǵasy A.Gromykoǵa jetkizildi. Keıin prezıdent bolǵan Leh Valensa bastaǵan 70 adam qol qoıǵan osy mazmundaǵy qarsylyq haty Polshadan KSRO-nyń birinshi basshysy M.Gorbachevke jiberildi. Amerıkadaǵy «Frıdom haýs» uıymy da M.Gorbachev pen bas prokýror A.Rekýnkovtyń atyna qarsylyq telegramyn saldy. Germanııadaǵy Túrki eli komıteti 1987 jylǵy 26 qańtarda Kýveıtte bolatyn Islam konferensııasy uıymynyń otyrysyna hat jazyp, Qazaqstan oqıǵasyn talqylap, qarsylyq bildirýdi usyndy. Onda qazaq jastarynyń «О́zimizdi-ózimiz basqarý quqyn talap etemiz!», «Kolbın, Reseıge qaıt!», «BUU-ǵa múshe bolý quqyn talap etemiz!» degen sııaqty urandary orys kommýnısteri aıtqandaı «buzaqy», «maskúnem» adamdardyń sózi emes, sondyqtan ara túsýlerińizdi ótinemiz delingen. Osyndaı dúmpýdiń arqasynda jastarǵa qoldanylatyn repressııalyq sharalar birshama jumsardy jáne qazaq halqy týraly aqparat dúnıe júzine tanyldy.
Alańǵa shyqqan jastardyń kóbi saıası kózqarasy jetilgen, uly orystyq shovınıstik saıasattyń ozbyrlyǵyna tóze almaǵan, óziniń ultyn aıaqasty etkisi kelgen ımperııalyq órkókirektikke tótep bergen asyl azamattar edi. Solardyń biri – Ermuhanbet Qýandyq. Túrkistan oblysynyń Ordabasy aýdanyndaǵy Yqylas Temir aýylynda kópbalaly otbasynyń shańyraǵynda dúnıe kelgen ol Jeltoqsan kóterilisiniń qarsańynda birshama ómir kórip, ysylǵan jas bolatyn. Áskerı mindetin Reseıdiń Chıta oblysynda ótegen ol basqa halyqtardyń jastarymen etene aralasqan. Orys tilin shala túsinse de tabıǵı alǵyrlyǵynyń arqasynda ony da ıgerip, ortasynyń ozyǵy bolady. Rotada saıası sabaq júrgizip, belsendilik kórsetedi, serjant ataǵyn alyp, bólimshe komandıri bolady. Elden kitap aldyryp, bolashaqta joǵary oqý ornyna túsýge daıyndalady. Áskerden kele sala bos júrmeı ýchılıshede oqyp, dánekerleýshi mamandyǵyn da alady. Odan keıin QazMÝ-ge tarıh fakýltetiniń «KPSS tarıhy» bólimine túsedi.
Oqı júrip Ermuhan qurylys otrıadyna da qatysady, Chernobyl apatynyń zardabyn joıýǵa da barady, tobynyń starostasy da bolady... Osyndaı stýdentti oı-órisi jan-jaqty jetilmegen dep qalaı aıtarsyń? Kerisinshe, ol qoǵamdaǵy uly orys shovınıstik saıasatynyń ádiletsiz ústemdigine ashý-yzasy ábden qaınaǵan, ultynyń bolashaqta jutylý qaýpi bar ekenin aıqyn sezingen sanaly jas bolatyn. Sondyqtan da ol Qazaqstanǵa birinshi basshy bolyp orys ultynyń ókili kelgenine jan-tánimen qarsy bolyp, Gorbachev basqarǵan ókimettiń ádiletsizdigine qatty shıryǵyp, basqa fakýltetter men jataqhanalarǵa baryp, jastardy qarsylyq aksııasyna shaqyrǵandardyń biri bolady.
Alaıda... kótergen urandaryn, qarsylyq transparanttaryn birge jazysqan tabansyz, borkemik joldastarynyń satqyndyǵymen Ermuhanbet ustalyp, 5 jylǵa bas bostandyǵynan aıyrýǵa úkim kesiledi. Kýáger bolyp sotqa kelgen 15 adamnyń ishinen eki adam ǵana ony qorǵap, kýálik beredi. Olar – sol kezde zań fakýltetiniń 1-kýrsynda oqyǵan tarazdyq Jeksen Oshanov (marqum) men tarıh fakýlteti «KPSS tarıhy» bóliminiń 5-kýrs stýdenti petropavldyq Baǵdat Muqanova edi...
Ermuhanbetti óziniń alǵashqy áıeli de satyp, eki balasyn alyp, syrtynan ajyrasyp ketedi. «Jyǵylǵanǵa judyryq» degendeı ákesi de túrmede júrgende qaıtys bolady.
Alaıda Ermuhanbet Qýandyq qaıǵyǵa qarsy tura almaıtyn borkemik emes, qaıratty jigit. Onyń ústine óz isiniń durystyǵyna kózi jetken jan. Isi qazaq halqynyń adal uldary men qyzdary, kórshiles respýblıkalardyń sanaly azamattary, tipti sheteldik ádiletti jandardyń bári ózderin qoldap sóılep, aqtap jatqandarynyń shet jaǵasyn ol bilip júredi. Onyń ústine kesilgen 5 jyldyń 2 jyly qysqartylady. Eldegi demokratııalyq dúmpý, sheteldik ádiletti uıymdar men jeke adamdardyń talaptary repressııalyq mashınanyń kúsh-qýatyn álsiretip, ol bostandyqqa 3 jyldan da erte ýaqytta shyǵady. Ermuhanbettiń qapasta otyrǵan barlyq merzimi – 1 jyl 11 aı 3 kún.
Túrmeden kelgen soń Ermuhanbet kóp azap kórse de, aqyn Oljas Súleımenovtiń tegeýrinimen qaıtadan sol oqýyna qabyldanady. Bul iste Oljekeńniń tapsyrmasymen zyr júgirgen onyń senimdi ókili Talǵat Omashevtiń eńbegi de az bolmaǵanyn aıta ketý kerek...
Ermuhanbet óziniń ǵana aqtalǵanymen qoımaı, Jeltoqsan partııasynyń qataryna enip, basqa azamattardyń aqtalýyna da kóp eńbek sińirgen. Qazir ol bıznespen aınalysady. Úı-ishi, bala-shaǵasy, súıgen jary bári de din aman. Erekeń Jeltoqsan kóterilisinde bastan keshkeniniń bárin jýyrda shyqqan «1 jyl. 11 aı. 3 kún» atty kitabynda baıandady. Kitap óte tartymdy, sol kúnderdiń oqıǵalaryn kóz aldyńa boıamasyz túrde ákelgen derekti dúnıe. Jaqynda Qyzyljardaǵy S.Muqanov atyndaǵy oblystyq kitaphanada onyń tusaýkeser rásimi boldy. Oǵan Soltústik Qazaqstan óńirindegi Jeltoqsan kóterilisine qatysqandar, zııaly qaýym ókilderi, ǵalymdar men jýrnalıster qatysty. Eń bastysy, kitaptyń bir keıipkeri, Erekeńdi Jeltoqsan sotynda qorǵap sóılegen ekeýdiń biri, qazir oblystyq ákimdikte qyzmet isteıtin Baǵdat Muqanova da qatysyp, sóz sóıledi. Kitaptyń tusaýkeseriniń Qyzyljarda bolǵan sebebi de sol – Baǵdattyń Qyzyljar turǵyny bolǵandyǵy edi.
QYZYLJAR