Abaıdy sál ǵana atústi oqysań, óleńiniń de, qara sóziniń de maǵynasy aýysyp, basqa oı-ıdeıaǵa jeteleýi múmkin. Ol Abaıdyń sóz qoldaný ereksheliginde jatsa kerek. Aqyn jazǵanda oqyrman túsinbeı qalady-aý dep qaýiptenbegen, oqyrmannyń óresin óz dárejesine teń kórip jazǵan. Ony Ahmet Baıtursynuly «Ol Abaıdyń kemshiligi emes, oqyrmandyki» deıdi. Onyń ústine Abaı leksıkasynyń óz erekshelikteri bar.
Sodan bolar, konteksten julyp alyp, belgili bir sózge azdaǵan ózgeshe reńk berse, árkimniń aqyn sózin óz maqsatyna paıdalanýyna múmkindik týady. Keńes dáýirinde Abaıdyń saqtalyp qalýy, sol dáýirdiń qasań ıdeologııasynyń sheńberine syıýy, tipti sol ıdeologııanyń qarýyna aınalýy da onyń oılarynyń ári keń (masshtabty), ári tereń bolǵandyǵynan, mátini qysqa bolsa da salmaqty keletindiginen desek, qatelese qoımaspyz.
«Keıde eser kóńil qurǵyryń» óleńiniń bir joly jaıynda, «Mahabbatsyz dúnıe bos» pa, álde «dúnıe dos» pa degen daý júrip jatqanyna biraz jyl boldy. Osy talas týraly óz oıymyzdy bólisýdi jón kórdik. «Keıde eser kóńil qurǵyryń» óleńinde jalpy Abaıdyń ózi «mahabbat, dúnıe, dos» degen uǵymdarǵa ne syıǵyzyp otyr? Kontekst, taqyryp ne jaıynda? Jalpy mundaǵy «mahabbat» adamǵa tıesili me, álde qudaıǵa ma? «Shyn dos» degen she, adam ba, álde qudaı ma? «Dúnıe» dep baılyqty, qazyna-maldy aıtyp otyr ma, álde ómirdi, fánıdi aıtyp otyr ma? О́leńniń árbir jolyn taldaýǵa talpynyp kóreıik.
Keıde eser kóńil qurǵyryń,
Mahabbat izdep talpynar.
Ishem dep beınet sýsynyn,
Asaý júrek alqynar.
Tartqan beınet, ótken jas,
Júrektiń otyn sóndirmes.
Mahabbat – ómir kórki, ras,
О́lgen soń, ol da úndemes.
Mahabbatsyz – dúnıe bos,
Haıýanǵa ony qosyńdar.
Qyzyqtan ózge qalsań bos,
Qatynyń, balań, dosyń bar.
Júregi jumsaq bilgen qul,
Shyn dos tappaı tynshymas.
Paıda, maqtan bári – tul,
Dossyz aýyz tushymas.
О́leńniń basy
«Keıde eser kóńil qurǵyryń,
Mahabbat izdep talpynar» – dep bastalady. «Eser kóńil», ıaǵnı esirip otyrǵan adamǵa qandaı mahabbat kerek? Árıne, qudaıdy qoıa turyp, dúnıelik qyzyq izdeıdi.
«Ishem dep beınet sýsynyn», mahabbat – «beınet sýsyny», óıtkeni mahabbat – qurbandyq. Az degende ýaqytyń, qajyr-qaıratyń sonyń jolyna jumsalady. «Seıfil-Málik Jamaldaı, beınetińe kónsem-aı» (Áset). Al qudaıǵa degen mahabbat bıik ımannan, paryzdan týyndaıdy sirá, ony Abaı beınet kórmese kerek.
«Asaý júrek alqynar», Asaý júrek adamǵa ǵashyqtyqtan alqynady, qudaıǵa ǵashyqtyqtan tynysh tabady.
«Tartqan beınet, ótken jas,
Júrektiń otyn sóndirmes».
Jan bar, es joq jastyq shaqta, «mahabbat-qyzyq mol jyldarda» sol mahabbat dep tartqan beınet, ishken sharbat sýsyn, kóńilde qalǵan jyly estelik, kezindegi alaýlaǵan sezim júregińe ot, janyńa qýat berip, ol qýat «eser kóńilińe» dem berip, egde júrekti elpildetip, mahabbat otyn qaıta mazdatyp jaqqysy keletindeı. (О́leń 1890 jyly jazylǵan, Abaı 45 jasta.)
«Mahabbat – ómir kórki, ras,
О́lgen soń, ol da úndemes».
Mahabbat – ómir kórki ekendigine dálel kerek emes, sirá.
«О́lgen soń úndemeıtin mahabbat», ıaǵnı bu dúnıelik mahabbat, adam balasyna degen mahabbat. Sonda ólmeıtin mahabbat bar ma? Bar eken. «Kók tuman – aldyńdaǵy keler zaman» degen óleńinde aqyn «Ádilettik, arlylyq, mahabbat pen –Úsh joldasyń qabirden ári ótkende» – deıdi. Bul qudaıǵa degen mahabbat ımannyń bir bóligi retinde rýhyńmen birge «qabirden ári o dúnıege ótedi».
«Mahabbatsyz – dúnıe bos,
Haıýanǵa ony qosyńdar».
Jalpy ózi haıýan ataýlyǵa dúnıe-múlik kerek pe? Onyń jeıtin – jem-shóbi, jatatyn jeri bolsa boldy, dúnıe-múlik jınaǵan haıýan bar ma? Adam túsiniginde ınstınktimen júretin «ottaǵan haıýan», ol qalaı dúnıege dos bolmaqshy?
Sondyqtan bul óleńdegi «dúnıe» degen «ǵumyr» – ómir degen uǵymnyń sınonımi, qazyna-mal, aqsha emes.
«Qyzyqtan ózge qalsań bos,
Qatynyń, balań, dosyń bar».
«Qyzyq» degen sóz Abaıda «mahabbatpen» qosa júrse, onyń kúsheıtkishi, ám sınonımi retinde júre beredi, mysaly «Mahabbat-qyzyq mol jyldar». Bireýge ǵashyq bolmasań, bola almasań da «Qatynyń, balań, dosyń» bar, mahabbatyńdy solarǵa arna dep otyr aqyn. О́leńde «Dos» degen uǵym «Qatyn, balamen» qatar turǵandyqtan Jaratýshy emes ekendigi taǵy anyq.
«Júregi jumsaq bilgen qul,
Shyn dos tappaı tynshymas».
«Júregi jumsaq bilgen qul» degen kim? Jaman men jaqsyny paryqtaı biletin, ári meıirimdi «esti adam», qoǵamnyń úlgili múshesi,
«Paıda, maqtan bári – tul,
Dossyz aýyz tushymas».
Paıda, maqtan tul bolatyn sebebi olar «jarym adamǵa», nadandyqqa tıesili úles, syrt qana, symbat qana, esti adamnyń jan qýaty, rýhy kúsheıýge múddeli bolǵandyqtan syrlasatyn, «shyn kúletin» óresi bıik jaqsy dos kerek. «Aqyl ósse, ol túpsiz tereń jaqsylyq súımektikpen óser», (Kitap-tasdıq).
«Eki túrli nárse ǵoı syr men symbat.
Arzan, jalǵan kúlmeıtin, shyn kúlerlik
Er tabylsa jaraıdy, qylsa suhbat».
...«Joldastyq, suhbattastyq –
bir úlken is»
«...О́sip-óný jolyndaǵy adamnyń talap qylyp izdener qaryzdy isiniń aldy – áýeli dos kóbeıtpek. Ol dosyn kóbeıtpektiń tabylmaǵy óziniń ózgelerge qolyńnan kelgeninshe dostyq maqamynda bolmaq. Kimge dostyǵyń bolsa, dostyq shaqyrady», (Kitap-tasdıq).
Oıymyzdy qorytyndylaı kele, Abaı bul óleńinde «mahabbat» degen uǵymǵa dosqa, qatyn-balaǵa, otbasyǵa degen mahabbatty syıǵyzǵanyn, ol ekijaqty, qaıtarymdy bolatynyn, sonymen ómirińe shynaıy maǵyna bitetinin, «dúnıe bos» bolmaıtynyn, otbasynyń, dostardyń mańyzyn bildirgeni degen pikirdemiz.
Adamnyń negizgi qundylyǵy – onyń otbasy, týystary men aralasatyn ortasy. Otbasyndaǵy mahabbat – sol otbasynyń berekesi men baqytynyń, jaqsy tárbıeniń kepili. Mundaı otbasy jasampaz urpaq týdyrady. Urpaq – eldiń bolashaǵy.
Al tilek-nıeti bir, syılasatyn shynaıy dossyz esti adamnyń, eldiń erteńin oılaıtyn azamattardyń rýhanı ósip-ónýi, oı-pikirdiń damýy joq. Iаǵnı eldiń jaqsylyqqa ózgerýi, damýy joq.
Endeshe Abaıdyń sózderi ádebı tartys, saraptama deńgeıinde qalyp qoımaı, onyń shyn maǵynasyn taýyp, oǵan oıymyzdan oryn berip, boıymyzǵa sińdirip, kúndelikti ómirde qoldana bilý áldeqaıda mańyzdy.
Sultan Ybyraı,
abaıtanýshy