Shapaǵatty Shańdýn kóne jurtyna,
Qubylaı tikti ordasyn,
Qasıetti Sý-Anasy bulqyna,
Quıyp jatty maýjyraǵan muhıtqa,
Úńgirlerdi úńgip ótip arnasy...
Semıýel Kolrıdj, aǵylshyn aqyny, 1797 jyly osylaısha bastap asqan shabytpen jańa poemaǵa otyrady. О́ziniń aıtýynsha, jańa dastannyń oqıǵasyn túsinde kóredi. Uıyqtar aldynda apıyn qabyldap, Marko Polonyń Hanbalyqqa baryp, Qubylaıdyń ordasynda bolǵany jaıly jazbasyn oqyp jatqanyn da umytpaýymyz kerek. Oıana salyp aıanda kórgen baıanyn jazyp bastaıdy. Álqıssasynan ary asa bergende, qyzmetkeri áldebir kisiniń kelip turǵanyn habarlaıdy. Mine, dál osy jerde ádebıet dúnıesinde jańa bir obraz paıda bolady. Bizdiń de keıipkerimiz sol.
Kolrıdj osy sátti «abyrjydym ári abdyrap qaldym, aıanda kórgen oqıǵam bulyńǵyrlanyp sala berdi, jalpy nobaıy oıǵa oralǵanymen, jeti ne segiz joldan basqasy anyq eske túspeıdi, sý betine tas túskendeı, tolqyndap-tolqyndap baryp, tolassyz kelgen óleń tarqap ketti», dep beıneleıdi.
Aqyn álgi kelgen kisige baryp jolyǵady da jarym saǵattan asa áńgimelesedi, aqyrynda ol kisiniń kim ekeni de, óleńniń ne ekeni de jadynan jarq etken bir sátteı bolyp joǵalyp ketedi. Beıtanys adamnyń Porlok degen qalashyqtan kelgeni ǵana esinde qalady.
Mine, osylaısha ádebıette «Porloktan kelgen adam» degen túsinik qalyptasady. Kolrıdj bolsa, «Qubylaı han nemese aıan tús» poemasyn qysqa qaıyryp, jyly jaýyp qoıady. Aıaqtalmaı qalǵan poemasynyń úzindisin dostaryna oqyp berip júredi. Sol nusqasy jıyrma jyldan keıin ǵana jaryqqa shyqty. Onyń ózi, Baıronnyń qolqasymen.
Jalpy, aqynnyń ómir tarıhyn jazýshylar men osy máselege qyzyǵýshylar bastaǵan dastanyn aıaqsyz qaldyrý Kolrıdjdiń baǵzy daǵdysy, eski ádeti ekenin de aıtady. «Krıstabel» degen poemasy da osynyń kúıin keshken.
Porloktan kelgen adam shynaıy áńgime me, álde aqynnyń aıaqsyz qaldyrǵany úshin aqtalǵany ma, ol jaǵy beımálim. Osy oqıǵanyń jańa bir obrazdy týdyrǵany ǵana anyq.
Sonymen, Porloktan kelgen adamnyń syry nede? Ádette, osy uǵymmen shyǵarmashylyq proseske kedergi keltirýshi adamdy ataıdy. Shabyt ústindegi shyǵarmashylyq adamynyń qaı-qaısy bolsyn, ómirinde birneshe márte «Porloktan kelgen adammen» ushyrasatyny kámil. Ol ár alýan beınede, ártúrli kúıde keledi. Keıde esiktiń qońyraýyn basqan ıa telefonǵa qońyraý shalǵan kezdeısoq adamnyń ózi «Porloktan kelgen adamǵa» aınalyp keterin bile bermeıdi. Keıde jumys barysynda úlken qalamgerlerge qandaı da bir oqıǵa jaıly pikir alý úshin habarlasatynymyz bar. Telefon tutqasynyń arǵy jaǵyndaǵy daýys keıde tarıhtyń túkpirinen shyǵyp turǵandaı estiletini bar. О́tkende Qajyǵalı Muqametqalı aǵamyz jaıly bir estelikti kózim shaldy. As ishýge shaqyryp barǵan apamyzǵa «tynysh, men orta ǵasyrlarda júrmin» dep kúbirleıdi eken.
Bir jazýshy Bumyn qaǵan bolyp kúbirlep otyrsa, biri Abylaı han bolyp oı keship otyrady. Biri asharshylyq zamanyndaǵy balanyń obrazyna ense, biri Tóle bı bolyp bılik aıtyp turady. Qalamger qalamynan qansha keıipker týsa, jazý ústinde sonsha keıipker bolyp qubylatyny jasyryn emes. Qansha zamandy jazsa, sonsha zamandy ótkeredi. Oıdyń kúshimen on san álemdi sharlap júredi. Sol sátte siz ony mazalaısyz. Shabyt dúnıesinen shaqyryp alasyz.
Porloktan kelgen adam – Mýzanyń antıpody. Mýza uıalshaq, mýza kinámshil, mýza úrkek. «Otyrǵanyn qarashy kúıim kelmeı, Qaıda kettiń, o, mýza, quıyn jeldeı?!» demeýshi me edi Muqaǵalı.
Porloktan kelgen adam kedergisi bolsa da, kesiri joq, zaıasy bolsa da, zarary joq bolsa quba-qup. Kezdeısoqtyqtan eshkim de saqtandyrylmaǵan. Al eger ol alashtyqtar zamanyndaǵydaı alakóz jendetter, keńes tusyndaǵydaı úreıli úndemesterge aınalyp ketse, ol – sumdyq.