“ALJIR” AZABYN TARTQANDAR

Qart ana, haliń qalaı, tirimisiń? Jandardyń qaıǵy tartqan birimisiń?

Qan jutyp, azappenen qartaıǵanda “ALJIR-diń” aıtylatyn jyrymysyń?

“ALJIR” (Otanyn satqandar áıel­deriniń Aqmola lageri) osy Qarlagtyń derbes bólimshesi edi. Ol 1938 jyly 6 qańtarda R-17 eńbekpen túzeý lageriniń ornyna quryldy. Bul kezeń jappaı qýǵyn-súrgin naýqanynyń  ábden ór­shigen shaǵy bolatyn. KSRO Kom­par­tııasynyń HVI sezinde I.Sta­lın “Repressııa – shabýyldyń qajetti elementi bolyp tabylady” dep jarııa­laǵan soń jazyqty-jazyqsyz qamaýǵa alý erekshe qarqynmen júrgizildi. Az ǵana ýaqytta Qarlagtaǵy otanyn satqandardyń áıelderi 12 myńnan asyp tústi. Olardyń birazy “ALJIR-de” ólmestiń kúnin keshti.

QAZAQTYŃ QASIRETI

Saıası qýǵyn-súrgin qurbany bolǵan Alash arystary qashanda el jadynda

Bir zamandary A.Iаnýshkevıch: “... dala Demosfenderiniń keı­bireýleri meni sózderiniń maz­mun­dylyǵymen jáne jigerliligimen baýrap alady”, dep tańdaı qaqqan qazaq bo­dandyqtyń qamytyn kıip, qarǵys atqan kúnderden qutylǵansha kórgen azaby, tartqan tozaǵy az bolǵan joq. Odan qaıtsem qutqaram, teńdigin alyp, terezesin teń etem degen ult ulylary qııan-keski qarsylyqtaryn kórsetip jatty. Solardyń ishinde óresi bıik, ólshemi eren, oı-sanasy qyrandaı qııany shalǵan Alash arystarynyń joly azapty da qasiretti. Alaıda, ult degende tún uıqysyn tórt bólgen olar alǵan betterinen qaıtpady: “Arǵy atam – er túrik, Biz – qazaq elimiz!” dep jar saldy. “Alash týy astynda, Kýá bol­syn arymyz. Kórkeıtýge Alashty, Qur­­bandyq bizdiń janymyz!” (Sul­tan­mahmut Toraıǵyrov) dep ún qatty. Jy­lan aıaqtap kirgen jylym saıasat qazaq jurtynyń baıtaq jeri men baı­ly­ǵyna ash bórideı umtylyp, bas kó­ter­genderin baǵyndyrýǵa, baǵynbasa baılap-matap tas­taýǵa bekindi. Aqyry, degenderine jetti. Alǵashqy kezekte “Alystan alash dese, attanamyn, Qazaqty qazaq dese, maqtanamyn. Bol­ǵanda ákem – qazaq, sheshem – qazaq, Men nege qa­zaq­tyqtan saq­tanamyn” (Mir­jaqyp Dý­latuly) degen Alash arys­tary tutqyn­da­lyp, tuń­ǵı­yqqa jiberildi. Onyń arty qu­ıyndatqan qý­ǵyn-súr­gin­ge, alapat ash­tyqqa ákeldi. Búginde sol kezeń tarıhtyń qaraly be­tin quraıdy. Onyń qara tas­taı zilmaýyr qupııasy ár jer­den jylt-jylt etip eles bergenmen, qupııasy áli túgel ashylyp bolǵan joq. Sol surapyl jyl­dar­dyń qyry men syryn, muńy men zaryn, qasireti men qaıǵysyn ár qyrynan kórsetken “Taǵdyrlardy bi­rik­tirgen Qazaqstan” atty qa­zaq, orys tilderinde jaryq kórgen kólemdi kitapty paraqtap otyrǵanda, sol qıly kezeńderdiń aýyr ótkelderi aldyńnan shyǵady. Táýelsizdiktiń arqasynda ashylǵan aqıqattar sóz bolady. Qandy ǵasyr qurbandarynyń ómiri sózben órnektelip, “Aljır-de” azap shekken analar aldyńnan shyǵady. Sonda azapty kún keshken sol aıaýly jan­dardyń kórgen azaby, tartqan taý­qymeti týraly jazylǵan dúnıe­lerdi oqyp otyr­ǵanda et jú­re­giń shy­myrlap, ózegiń órtenedi. Ásirese ba­la­lar­dyń túr­mede jatqan ana­la­rynyń kóńilin aýlap jazǵan hattarynan beı­kú­ná ur­paqtyń jandú­nıe­sin uǵyp qana qoımaı, pe­rishte kóńilge daq sal­ǵan­dardyń daraqylyǵy tóbe shashyńdy tik tur­ǵyzady. Biz osy kitapta qýǵyn-súr­gin kórgen aıaýly ana­lar taqyrybyn izdene jú­rip, izgi kóńilimen jazǵan, “Jan daýysy” – “Aljır arhıpelagy” degen kitap ja­rııalaǵan Armııal Ta­sym­bekov eńbekteriniń basylýy qup­tarlyq. Sol sekildi professor Serik Negımovtiń “Esep” (Elin súıgen erler partııasy) partııasyn qurǵan Búrkit Ysqaqov týraly maqalasy oryndy berilgen. Balalarǵa arnalǵan qazaqtyń tuńǵysh mýltfılmi “Qar­ly­ǵashtyń quıryǵy nege aıyr?” ssenarııiniń avtory Búr­kit Ysqaqov ómirde eshkimniń aldynan shyqpaǵan qa­ra­paıym adam bolatyn. Biraq ulttyq rýhy myqty edi. Sengen adamyna bol­masa, syr ashpaıtyn. Sol qarapaıym jannyń ózgeler urandap júrgende partııa quryp, “Esińde bol­syn biraq ta, Torǵaı emes búrkitpin, Ketpessiń sen de uzaqqa, Tólersiń qunyn Búr­kittiń” dep sha­myrqanýynyń astarynda eliniń keleshegine sengendik jatqany aıdan anyq. Sol azamat aqyn, kúresker uldyń kúni týa bastaǵandaı. Aldaǵy ýaqytta tereń zerttelip, aıaýly arystyń rýhanı dúnıesi men ult úshin etken eńbegi tolyq jarııalanyp jatsa, nur ústine nur. Jalpy 600 betke taıaý bul kitaptan alatyn taǵylym da, tálim de mol. Alash arystaryn toz-toz etken zulmat jyl­da­ry aldaǵy kúnnen úmitin úzbegen Álı­han Bókeıhanov: “Alashtyń balasy bul joly bolmasa, jaqyn arada óz tizgini ózinde bólek memleket bolar” depti. Ult kóseminiń osy kóregendigi júzege asqaly da 20 jylǵa taıady. Tá­ýel­sizdik arqasynda bary men jo­ǵy­myzdy túgendep, asyldarymyzdy jaladan arashalap, artynda qalǵan jaraly urpaqtarynyń kóńilin aǵar­typ, ómirin jańartyp jatyrmyz. So­nyń bir dáıegi osy kitap desek, ja­ra­sar. Bul rýhanı qundylyqqa eń­begi sińgen azamattardy da aıta ketý paryz. Jalpy redaksııasyn Máýlen Áshim­baev pen Eraly Toǵjanov bas­qar­sa, bas redaktorlyq qyzmetti Áprıza Qu­sa­ıynova atqarypty. Al eńbektiń quras­tyrýshysy Ǵalııa Baltabaı eken. Endi, mine, osy ujymdyq eńbek ultqa da urpaqqa da qyzmet kórsetetin bo­lady. Súleımen MÁMET. MALINOVKA Okrest Malınovkı, bezmerna shır poleı. Zavetnyı kraı, kýda dýsha stremıtsıa. Malınovka... V ıstorıı tvoeı I mrachnye, ı svetlye stranısy. Zloveshıe trıdsatye goda Poseıalı v stepı kazahskoı gore. Neıschıslımyh bedstvıı chereda Poızmyvalas vvolıý na prostore. Zdes chernyı voron den ı noch krýjıl – Kak prıznak nebyvaloı katastrofy. Pechalnoı pamıatı gýlagovskıı ALJIR Dlıa ýznıs nepovınnyh stal Golgofoı. Slezamı propıtana zemlıa, Na ıh kostıah – sady v pchelınom gýle. V zelenyh gımnasterkah topolıa, Kak synovıa – v pechalnom karaýle. Vladımır GÝNDAREV, glavnyı redaktor jýrnala “Nıva”, chlen Soıýza pısateleı Kazahstana. BARLYQ ULT – 37-NIŃ QURBANY Qıyndyqqa tózip keldim, tózemin, Bir atanyń butaǵy edim, kózi edim. Qara jerge on bir baýyr ketken soń, Ajalyńnyń toqtata tur kezegin. Sorym qalyń, júregimde – qaıǵy-muń, Qan jutqyzǵan saıasattan sezemin. Qıyndyqtan arashalar adamdar, Berik qorǵan – ımandylyq, óz elim. Aıdarbek TOǴJAN. TAǴDYR TAÝQYMETI Syr jasyryp anasynan balasy, Qosyldy ǵoı aq pen qara arasy, Jatty ýlanyp shyqqan sózdiń ýynan, Zaman, adam, ýaqyttyń da sanasy... Budan ótken bolmaıdy ǵoı azabyń! Jan-júıkeńdi tozdyrady azaly ún. Halyq uly “halyq jaýy” atandy, Budan ótken bolmaıdy ǵoı azabyń! Temirhan MEDETBEK. *** Jamal Omarovanyń aıtqany esimnen ketpeıdi. Ásirese, ardager jazýshy Beıimbet Maılınniń báıbishesi Kúnjamaldyń lager alabynda qoı baǵyp júrgen júdeý túri kózime jas alǵyzǵan. Jamal apa batyl adam ǵoı, jergilikti keńes basshylaryna ebin taýyp dáleldep, tutqyndaǵy áıgili adamdardyń jubaılary aldynda konsert qoıýǵa ruqsat alady da ishke kirgen soń sol kezde osy áıgili tutqyn ortasynda bolǵan Lıdııa Rýslanovany konsert programmasyna qosyp, ekeýi eki el halyqtarynyń ánderin shyrqaǵan ǵoı. Aqyn, jazýshy Nurǵoja Orazdyń esteliginen. *** Mama s babýshkoı vstretılıs v Kar­lage, no bylı vmeste ochen korotkoe vre­mıa. Ih razlýchılı nav­­segda, peregnav Arıfý Ataýlovný  v “ALJIR”. Ma­len­kýıý Rıdý otorvalı ot materı v trehletnem vozraste, kak ı drýgıh deteı, ı otpravılı v Osakarovskıı detdom Karagandınskoı ob­lastı. Eta vopııý­shaıa aksııa, kak go­vo­rıla mama, vyzvala shok ý vseh matereı. Onı bejalı za mashınoı s detmı, krıchalı, vo­pılı, terıalı soz­na­nıe, shodılı s ýma. Tak mama, ares­to­vannaıa v svetýshem 26-letnem vozraste, pro­vela v lagere pochtı 10 let. Iz nıh vosem – po 58-ı state kak chlen semı ızmennıka Rodıny, ostalnoe vremıa – v kachestve volnonaemnoı. Vse gody v zaklıýchenıı Azıza Týbekovna ra­bo­tala veterınarnym vrachom. “ALJIR” tutqyny Ázıza Rysqulovanyń qyzy Sáýle Rysqulovanyń esteliginen. *** Birneshe jyldan keıin Fatıma qazaq poe­zııasynyń qulageri atanǵan Ilııas Jansúgirovpen taǵ­dyr qosady. Odan Úmit, Ilfa atty qyzdar men Bolat esimdi ul súıdi. Bolat dúnıege kelgende ákesi qamaýda otyrǵan. NKVD túrmesinde emshektegi jas sábıi jáne áıeli Fatı­mamen Ilııastyń kezdesýi bar bolǵany birneshe mı­nýt­qa sozylǵan. Bul sońǵy kezdesýdiń qan­sha­lyqty aýyr bolǵandyǵyn túsiný úshin uldy bolý degenniń qazaq deıtin ha­lyq úshin qanshalyqty mańyzdy eke­nin bilý kerek. Árıne, “halyq jaýy­nyń” áıeli retinde Fa­tıma Semeı, Jam­byl oblys­taryna jer aýdaryldy. Tarıh ǵy­lym­da­rynyń doktory Nú­rılá Shaha­novanyń Fatıma Ǵabıtova týraly maqalasynan. *** Temirbekti tut­qyndaǵan birer kún­­nen keıin bizdi búkil otbasymyzben turyp jatqan úıimizden qýyp shyqty. Men Qazaq KSR Ishki ister komıssary Lev Iаkovlevıch Zalınniń qabyldaýyna bardym. Kórshi turǵanbyz, bir-birimizdi jaqsy biletinbiz. Jınalystarda, ártúrli keshterde bir bolyp júrdik. – Ne isteımin, qaramaǵymda ájem men anam, sińlim men ulym bar, úıimizdi alyp qoıdy, qaıda baryp panalaımyz, – dedim. – Temirbek Júrgenov halyq jaýy, buny ózi moıyndapty, – dedi ol. – Men oǵan senbeımin, – dedim. Ol naǵyz – kommýnıst, áńgime bul tóńireginde emes, baspana jóninde kelip otyrmyn, – dep kelgen sharýamdy aıttym. Dámesh Júrgenovanyń esteliginen. *** Esil jubaılarynyń qaıda ekenin bile almaı zar qaǵyp júrgen áıelderdi NKVD qyzmetkerleriniń qalaı aldaǵanyn Fatıma Ǵabıtovanyń myna jazbasynan da kórýge bolady: “Bir-eki kún ótken soń taǵy shaqyryldym. Bul joly da basqa orys qarsy aldy... Men sııaqty taǵy birneshe erleri áketilgen áıelderdi jınaǵan eken. Ishinde Sákenniń áıeli – Gúlbahram da bar edi. Ol orystyń bizge eskertkeni: erlerimiz on jylǵa alys Sibirge aı­dalypty”. Úıine kelgennen keıin Kúnjamal balalaryna “Sender endi naǵyz jetim­sińder” deıdi kóz jasyn tyıa almaı. B.Maılın aqpannyń 26-synda atylsa, Kúnjamal sonyń erteńine, ıaǵnı 27 aqpan kúni onyń kıimin alǵan. Zertteýshi Toqtar Beıisqulovtyń Beıimbettiń zaıyby Kúnjamal Maılına týraly maqalasynan. *** Pered arestom otsa mama rasska­zyvala sosedke, chto vıdela son: ý nee bylı dve dlınnyh kosy ı odný kosý srezalı. Arestovalı papý nochıý. Iа krepko spala, ı vdrýg menıa razbýdılı, postavılı na nogı. Kakıe-to lıýdı nachalı chto-to ıskat v moeı komnate. Po­tom ýje, kogda ıa povzroslela, to po­nıa­la, eto byl obysk. Ma­ma ne pla­kala, tetıa Po­lıa toje. Mama os­talas be­re­mennaıa, so m­noı ı bratısh­koı. My tak ı ne ýz­nalı prıchıný aresta ot­sa. Ý nego byl rod­noı brat, ýchas­t­nık dvı­jenııa “Alash”. Ego toje repres­sırovalı. Voz­moj­no, eto bylo povo­dom dlıa aresta? KSRO halyq ártisi Roza Jamanovanyń ákesi men anasy týraly esteliginen. “ALJIR” MURAJAIY Júrekterge qaıǵy bolyp ún qatqan, Qasiretti eńse basqan zil batpan. Jazyqsyzdan japa shekken jandardy, Umytpaıdy úlkender men urpaqtar. Jara salar adamzattyń janyna, Qaıtalanbasyn endi mundaı zulmattar. (Batys Qazaqstan oblysy, Shyńǵyrlaý aýdanynyń soǵys jáne eńbek ardagerleriniń murajaı kitapshasyna jazǵan lebiz-óleńi).