Ult zııalylarynyń mereıtoıy jospar úshin jasalǵan sansyz is-shara hám sońy daýǵa qalǵan eskertkishtermen shektelmese kerek-ti. Kórnekti tulǵalardyń mereıli jyly qoǵamnyń ádebıeti men mádenıetine, rýhanııatyna ıgiligi tıer bastama bolýǵa tıis. El Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev ta: «Búgingideı tehnologııanyń zamanynda toı-tomalaqtyń áńgimesin aıtyp, bir-birin asyra maqtap, as iship, aıaq bosatqanǵa rıza keıipte júrý ádetinen arylý kerek. Toı qýalaıtyn emes, oı qýalaıtyn kezeńmen betpe-bet keldik. Bul dáýir – aqyl-oıdyń, ǵylym men bilimniń, eńbektiń dáýiri», dep kesip aıtty.
Byltyr ult ustazy Ahmet Baıtursynulynyń 150 jyldyǵyn atap óttik. IýNESKO kóleminde toılanǵan Alashtyń rýhanı kóseminiń mereıtoıy el ishindegi alqaly jıyndar men ǵylymı-praktıkalyq konferensııalarǵa ulasty. Sondaı alqaly otyrystardyń birinde Memlekettik keńesshi Erlan Qarın taý-tulǵanyń týǵan jeri – Qostanaı oblysynda ınfraqurylymdyq jáne mádenı-rýhanı jobalar júzege asyrylýǵa tıis ekenin, ol jóninde oblys ákimdigimen kelisim jasalǵanyn atap ótken edi. Bul jospardyń da nátıjesi aldaǵy ýaqyttyń enshisinde. Álqıssa.
Mereıtoı aıasynda bastaý alǵan aýqymdy eńbektiń biri – Aqańnyń shyǵarmalarynyń tekstologııalyq saralaýdan ótken, ǵylymı túsiniktermen jaraqtalǵan bestomdyq akademııalyq tolyq jınaǵy bolatyn. Igi jobany Muhtar Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty qolǵa alǵan edi. Jalpy, atalǵan ınstıtýt qazaq ádebıeti men óneriniń kórnekti ókilderi shyǵarmalarynyń akademııalyq tolyq jınaǵynyń serııalyq basylymyn ázirlep basyp shyǵarýdy jáne olardyń elektrondy kitaphanasyn qalyptastyrýdy júıeli júzege asyryp keledi. Serııalyq basylymnyń alǵashqy toptamasy retinde Abaı (2020), Jambyl (2021) shyǵarmalarynyń úsh tomdyq akademııalyq tolyq jınaqtary oqyrman qolyna tıdi. Atalǵan basylymdar Instıtýt saıtyndaǵy elektrondy kitaphanaǵa jınaqtalǵan.
Ult ustazynyń uzaq jyldar boıy elimizdiń jáne Reseıdiń arnaıy jabyq qorlarynda saqtalyp kelgen mol murasyn jaryqqa shyǵaryp, urpaq qajetine jaratýǵa Keńes úkimeti ydyrap, táýelsizdikke qol jetkizgennen keıin ǵana keń jol ashylǵany málim. Desek te dara tulǵanyń shyǵarmashylyǵy aqtalǵannan bergi ýaqytta jasalǵan sharýalardan góri, jumyla atqarýǵa tıisti isterdiń qarasy áli de aldymyzda asý bermeı tur. Sonyń ishinde kezek kúttirmeıtin, keıinge qaldyra berýge bolmaıtyn asa qasterli sharýa – ult qaıratkeriniń qalamynan týǵan bar murasyn túgendeý, jınaqtaý, júıeleý, tutas qubylys retinde urpaqqa amanat etý. Bul mindetti júzege asyrýdaǵy álemdik órkenıette qalyptasqan ónegeli úrdis – klassık qalamger shyǵarmalarynyń akademııalyq tolyq jınaǵyn qalyptastyrý.
A.Baıtursynuly qazaq, orys tilderine jetik, jazba ádebıet ókili bolsa da qýǵyn-súrginniń saldarynan ǵalym shyǵarmalarynyń qoljazbasy osy kúnge jetken joq. Keıingi kezde zertteýshilerdiń tynymsyz izdenisteriniń nátıjesinde, avtordyń óz qolymen jazǵan keıbir jazbalary tam-tumdap tabylyp jatyr. Bul – áli de uzaq izdenisti qajet etetin taýqymetti sharýa ekeni anyq. Esesine, ult kóshbasshysynyń shyǵarmalary ótken ǵasyr basyndaǵy merzimdi basylymdarda da, kitap bolyp ta molynan jarııalanǵan. Biraq bulardyń ishinde bizge tozyp, jyrtylyp jetkenderi, keıbir basylym nusqalarynyń áli kúnge tabylmaı otyrǵany da joq emes.
Sol sııaqty jazýdaǵy árkelkilik, baspahana isindegi birizdiliktiń bolmaýyn da atap aıtqan jón. Qazaq jazýynyń negizin qalaǵan ǵalym jazý emlesindegi keıbir máselelerdi oqtyn-oqtyn jetildirip, ózgeris engizip otyrǵan. О́z shyǵarmalary qaıta basylǵan saıyn ár basylymdy muqııat qarap, ózgerister engizip, jetildirip, baspahanadan ketken olqylyqtardy da túzetýmen bolǵan. Bul basylymdardyń barlyǵynyń tóte (arab) jazýda bolýy da – búgingi mamandarǵa qosymsha salmaq. Jınaqty qurastyrý barysynda Instıtýttyń ǵalym-mamandary osyndaı kúrdeli synaqtarǵa tap bolǵan.
Akademııalyq jınaqty daıyndaýda Aqańnyń kózi tirisinde jarııalanǵan basylymdary túpnusqa mátin retinde negizge alyndy. Ǵalymnyń HH ǵasyrdyń basynda arab áripinde jaryq kórgen kitaptary, baspasóz materıaldary, muraǵat qujattary men táýelsizdik kezeńinde áldeneshe márte basylyp shyqqan jınaqtaryndaǵy shyǵarmalary ózara jolma-jol salystyrylyp, júıeli tekstologııalyq saralaýdan ótkizilgen. Atalǵan jarııalanymdarda árqıly sebeptermen ózgertilgen, alynyp tastalǵan mátindik aıyrmashylyqtar tolyqtaı derlik qalpyna keltirildi. Sondaı-aq A.Baıtursynulynyń osy ýaqytqa deıingi jınaqtaryna enbegen ishinara oqý quraldary men maqalalary, keıbir muraǵat qujattary tyńnan qosyldy. Demek ǵalymnyń murasyn mátintaný turǵysynan saralap, salystyryp, ǵylymı túsinikter berýde irgeli, tııanaqty jumystar jasaldy dep aıtýǵa tolyq negiz bar. Jınaqtyń taǵy bir ereksheligi, barlyq shyǵarmanyń faksımıle nusqasy qosa berilgen.
Akademııalyq basylymnyń basty jańalyǵy retinde burynyraqtaǵy jınaqtarda jaryq kórmegen «Sharýalyq ózgerisi» (kólemi 107 bet), «Jazý máselesi» (Shákárim aqsaqalǵa jaýap), «Alash azamattaryna», «Bes myń desıatına jer», «Kóńil aıtý» (R.Marsekovqa), «Shýra-ı ıslam», «Alash azamattaryna» (bosqyn qyrǵyzdarǵa járdem berý týraly), «Dáıekshi», «О́rbý», «Qazaq halqyna», «Erkin dala», «Taǵy da jer jaıynan», «Az ýaqytta kóp bilý jolynyń basy», «Musylmandar úshin Peterborda bolatyn keńes jıylysy», «Torǵaı hám Yrǵyz úıeziniń halqyna», «Azamat seriktiginiń jalpy jıylysy», «Zaıavlenıe t. Ahmeta Baıtýrsýnova», sondaı-aq Qyzylorda muraǵatynan tabylǵan «A.Baıtursynulynyń aryzy» syndy ár taqyrypta jazylǵan maqalalary, úndeý hattary, aryz-shaǵymdarymen qosa, buǵan deıin mátininiń jartysy ǵana tabylyp jarııalanǵan «Jazý máselesi» (Ǵ.Musa myrzaǵa jaýap), «Qazaqsha sóz jazýshylar dıqatyna» qatarly birneshe maqalasynyń bas-aıaǵy túgendelip, tuńǵysh ret usynylyp otyr.
Odan bólek A.Baıtursynulynyń aty-jóni kórsetilmegen maqalalardyń buǵan deıin birde Ahmetke, birde basqalarǵa telinip kelgen ekiudaı pikirlerdiń baryn eskere otyryp, negizinen, avtor retinde aty anyq jazylǵan maqalalary engizildi. Al avtor esimi shartty belgilermen qoıylǵan jaǵdaıda, zertteýshilerdiń senimdi ǵylymı dálelderi negizinde kúmánsiz dáıektelgen mátinder Aqańnyń eńbegi retinde jınaqqa qosylǵan.
Sondaı-aq ǵalymnyń osy ýaqytqa deıin ǵylymı ortaǵa málim bolǵan shyǵarmalary barynsha túgendelip, mátintanýlyq saraptaýlar jasalyp, ár shyǵarmaǵa engizilgen ózgertýler men tolyqtyrýlar kórsetilip, ǵylymı túsinikter jazyldy. Árbir tom shyǵarmalarda kezdesetin jer-sý ataýlary men esimder kórsetkishi, sózdikter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilindegi túıindeme sııaqty qosymshalarmen jasaqtaldy. Jınaqtaǵy eńbekterdiń túpnusqasy retinde bir basylymynyń (kópshiligi birneshe ret basylǵan) faksımılesi qosa berilgen.
Sonymen akademııalyq eńbektiń birinshi tomyna qalamgerdiń «Qyryq mysal», «Masa» sııaqty alǵashqy kitaptary men el ishinen jınap bastyrǵan «Er Saıyn» jáne «23 joqtaý» jınaqtary toptastyryldy. Al ekinshi tomǵa «Qazaqtyń bas aqyny» atty maqalasy («Qazaq» gazeti, 1913), «Ádebıet tanytqysh» (1926), «Oqý quraly» (Orynbor, 1921), «Oqý quraly» (úlkenderge arnalǵan, Semeı, 1921), «Saýat ashqysh» (Semeı, 1926) jáne «Álipbı. Jańa qural» (Qyzylorda, 1928) atty oqýlyqtary jınaqtaldy. Úshinshi tomǵa ǵalymnyń T.Shonanulymen birge jazǵan 412 bettik «Oqý quraly» eńbegi engizilse, tórtinshi tomda 1927 jylǵy «Til-qural» atty til tanytqysh eńbektiń dybys jáne sóz júıesine arnalǵan eki bólimi alǵash ret usynylyp otyr. Buǵan deıingi basylymdarda tek sóılem júıesine arnalǵan úshinshi bólimi ǵana jarııalanyp kelgen. Jınaqqa 1921 jylǵy «Baıanshy» jáne «Til-jumsar» eńbeginiń II bólimi kırıll árpinde birinshi ret engizildi. Besinshi tomǵa ǵalymnyń alýan taqyryptaǵy maqalalary, baıandamalary, úndeýleri, ashyq hattary, muraǵat qujattary jáne fotosýretteri toptastyryldy. Máselen, 1895 jyly «Týrgaıskaıa gazetada» basylǵan «Kırgızskıe prımety ı poslovısy» atty tuńǵysh maqalasynan bastap, «Aıqap» (1911–1914), «Shora» (1913), «Jańa mektep» (1925–1928) jýrnaldarynda jáne «Týrgaıskaıa gazeta» (1896), «Qazaq» (1913–1917), «Aqjol» (1923–1925), «Iýjnyı Ýral» (1917), «Izvestııa Kırgızskogo kraıa» (1920), «Jızn nasıonalnosteı» (1919, 1923), «Qazaq tili» (1923), «Eńbekshi qazaq» (1925, 1927, 1928, 1929) gazetterinde, merzimdi baspasóz betterinde jaryq kórgen toqsannan asa maqalasy endi.
Aıta keteıik, bestomdyq akademııalyq basylym ótken jyly Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi Ǵylym komıtetiniń qarjylandyrýymen iske asqan edi. Aýqymdy eńbekti K.Matyjanov, A.Ismaqova, T.Qydyr, J.Raqysh, J.Orynaı, A.Aqan, N.Sársek, N.Elesbaı, K.Mustafaeva, Á.Ahmet syndy ǵalymdar baspaǵa daıyndaǵan. Bir jyl ýaqyt jumsalǵan jınaqtyń elektrondy nusqasy byltyr daıyn bolyp, ınstıtýt saıtyna salyndy. Endi, mine, kúni keshe ǵana kitap bolyp baspadan basylyp shyqty. Instıtýt dırektory Kenjehan Matyjanovtyń aıtýynsha, tıraj máselesi tolyq sheshilmeýine baılanysty jınaq ázirge 50 danamen jarııalanyp otyr. Búgingi tańda taralym sanyn kóbeıtýge qarjylaı kómek surap, birneshe oblys ákimderine arnaıy hat joldanypty. Mereıtoı aıasynda josparǵa enip, qolǵa alynǵan jumystardyń nátıjesi halyqqa der kezinde jetse deımiz. Mańyzdy muranyń basylyp shyǵyp, óńir-óńirdegi ár kitaphananyń sóresinde, oqımyn degen ár oqyrmannyń qolynda turýyna múmkindik jasaı almasaq, Aqańnyń búgingi taǵylymy qandaı bolmaq?