Maıshelpek maınıngtiń órisi taryldy

Zań jobasyna qatysqan sarapshylar keńesi qarjy júıesiniń qaýipsizdi­gin qamtamasyz etý úshin osyndaı qadam jasalǵanyn ashyq aıtty. Otandyq maı­­nerlerdiń basym kópshiligi óz qýa­tyn shetel­dik pýldarǵa biriktirip kelgen­dikten, ýákiletti organdar sıfrlyq bas­seınderdiń naqty tabysyn aıta al­maǵan-dy. Endi sıfrlyq maınıng tek akkre­dıttelgen taý-ken basseınderinde ǵana júrgiziledi, baqylaýǵa da múmkindik ashyldy. Sarap­shylar sıfrlyq maı­nıng­tik pýldardy akkredıtteý otandyq maı­nerlerdiń naqty tabysyn tolyq baıan­daýǵa jáne olarǵa qatysty salyq salý normalaryn qoldanýǵa múmkindik bere­tinin aıtyp otyr.

Birer jyldan beri sıfrly aktıvter týraly másele kóptiń talqysyn­da bolǵany belgili. О́tken jyldyń soń­ǵy aptasynda Parlamentte Úkimet pen Ult­tyq banktiń osy máselege qatysty ustanymy ázirshe ózgermeıtini, krıpto­valıýtaǵa senbeıtini, krıptovalıýtamen tabys ta­ýyp júrgen adam bırjada tirkelýge min­detteletini aıtyldy. Solardyń bárin otandyq bırjalarǵa aýystyrýdyń nátı­jesinde aıyrbas­taý operasııalarynyń ashyqtyǵyn qam­tamasyz etý josparlanǵan. Zań joba­synyń Májilistiń qaraýyna ke­lip tús­ýi­niń ózi qoǵamda eki udaı pikirdiń qalyp­tasýyna sebep boldy.

Krıptoavktıv tárizdi vırtýaldy aktıv túgili qarjylyq saýattylyq­ty du­rys meńgere qoımaǵan bizdiń el úshin bul jańa­lyq «batysym shyǵys bo­lyp kettimen» birdeı boldy. Sol kez­degi Májilis depýtaty Ekaterına Smyshlıaeva jýrnalıstermen kezdes­ken kezde normatıvtik-quqyqtyq aktini ázir­leý qajettigi eki sebepke baılanysty týyn­daǵanyn túsindirip berdi. Alǵash­qy sebep – el aýmaǵynda sıfrlyq maınıng­ti retteý qajettigi.

– Sıfrlyq maınıngti zańdastyrý men krıptovalıýta óndirýshilerdiń qyz­­me­­tin odan ári naqty retteýdiń bol­maýy ener­­gııa shyǵynyna, baqy­laý­dyń bosań­syp ketýi­ne alyp keldi. Qolda­nys­taǵy zańna­ma­ǵa sáıkes, sıfrlyq maı­nıng salasyn­daǵy qyzmettiń bas­tal­ǵany týraly habarlaý tártibi erik­ti bolyp sanalady, Sıfr­lyq damý mınıstri­niń buıryǵy­men rettele­di, – dedi E.Smyshlıaeva.

Onyń aıtýynsha, krıptovalıýtany zańdy óndirý ındýstrııasy Qazaqstan úshin aýqymdy ınvestısııalyq sala bolyp sanalady jáne qosymsha salyq túsim­de­rin qamtamasyz etip, IT-salasynyń ­da­mýy­na yqpal jasaıdy.

– Ekinshi sebep – krıptovalıýtalyq ekojúıe qurý. Qoldanystaǵy zańnamaǵa sáıkes, Qazaqstanda qamtamasyz etil­megen sandyq aktıvterdiń, ıaǵnı krıp­to­valıý­talardyń aınalymyna tyıym salynǵan. Maınıng pen ilki joba aıasyn­daǵy krıptobırja jumysyn qosa alǵan­da krıptovalıýtalarmen jasalatyn bar­lyq operasııa tek Halyqaralyq qarjy ortalyǵynda júzege asyrylady, – degen edi E.Smyshlıaeva.

Sáýirden bastap aınalymǵa engen zań boıynsha maınerler 2024 jyldan bastap tabystyń 75 paıyzyn otandyq krıptobırjalarda aıyrbastaýǵa mindetteledi. Olardan qoldanystaǵy salyqtan bólek syıaqysyna qosarlanǵan qun salyǵy, maınıng pýldyń tabys salyǵy, sondaı-aq krıptobırjadaǵy operasııalar úshin tólem alynady.

Qazirgi jospar boıynsha krıpto­bır­ja­lar memlekettik kirister komıteti­niń aqpa­rattyq júıelerimen ıntegrasııala­nady. Maınıngke qajetti qural-jab­dyqtardyń reestri de engiziledi. Sonyń nátıjesinde Qazaqstanda jetkiziletin qural-jabdyqtar baqylaýǵa alynady.

Qazaqstandyq blokcheın-tehnologııa­lar qaýymdastyǵynyń tóraǵasy Sapar Ahmetov atalǵan salada jumys isteıtin otandyq kompanııalardyń da aıtarlyqtaı qıyndyqtarǵa tap bolǵanyn aıtty.

– Degenmen, bıyl biz oń úrdisterdi baı­qap otyrmyz. Memleket salanyń da­mý úrdis­terine túsinistikpen qaraıdy. Bul áýeli Qazaq­standa júzege asyry­lyp jat­qan jobanyń alǵysharttary. Biz­diń qaýym­dastyq Úkimetpen jáne «Astana» halyq­aralyq qarjy ortalyǵymen ju­mysty bıyl da jalǵastyrady, – dedi ol.

S.Ahmetov qaýipsizdik máselelerin es­kere jáne aqshany jylystatýǵa qarsy is-qımyl jasaýǵa jaǵdaı jasaı otyryp, Qazaqstanda krıptovalıýta aınalymyn engizý qajet dep sanaıdy. Qaýymdas­tyq óz tarapynan bilim berý baǵdarlamala­ryn júzege asyrýdy qarastyra bastady. Sebebi naryqta krıptotreıderler men alaıaq­tar­dyń kóbeıýine baılanysty azamattardy saýattandyrý qajet.

Sıfrlyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstrligi Elek­trondy ónerkásip jáne sıfrlyq aktıvter ındýstrııasyn damytý departa­menti dırektorynyń orynbasary Ǵızat Baıtur­synov Parlament otyrysynda osy sek­tor­dyń basty máselelerin sheshýdi kóz­deıtin sıfrlyq aktıvter týraly zań qabyl­danǵanyn eske saldy. «Kóptegen elderde krıptovalıýtalar tólem quraly retinde qoldanylady. Bizde oǵan Ulttyq bank áli daıyn emes, degenmen bolashaqta jetemiz dep oılaımyn», deıdi ol.

Onyń aıtýynsha, maınıng sektory­nyń problemasy – tabystyń qomaq­ty bóliginiń «kóleńkeli sıpatqa» ıe bolýy. Olardyń tabysynyń qansha ekeni, aılyq jalaqysynyń da mólsheri týraly aqparattar joq. Tipti Memleket­tik kiris­ter komıtetinde bul másele bo­ıyn­sha eshqandaı aqparat jınaqtalmaǵan. «Maınıng ıeleriniń basym kópshiligi elektrondy ámııandarynyń kiltin she­telde ustady. Tipti krıptovalıýtany da shetelge asyrýmen aınalysty. Se­bebi Qazaqstanda onymen saýda ja­saı­tyndar az, aktıvtiń bul túri buqara­lyq sıpatqa ıe bolǵan joq», deıdi Ǵ.Baıtursynov.

Onyń aıtýynsha, maınıng basseın­derin akkredıtteýdi engizý endi zańdas­tyryldy. Sol boıynsha árbir maınıng ıesiniń kiri­si týraly málimetterdiń basy ashyq, bul olar­ǵa salyq salý úderisin jeńildetedi.

Qazaqstandaǵy blokcheın jáne derek­ter ortalyǵy ındýstrııasy qaýym­das­tyǵynyń vıse-prezıdenti Sergeı Pýtra zań jobasy kúshine engennen keıin sıfr­lyq maınıng salasy eldegi eń ashyq sa­laǵa aınalatynyn aıtty.

– Áli de bolsa naqtylap alatyn tus­tar barshylyq. Krıptovalıýta – sıfr­­ly aktıv bolǵandyqtan, kez kel­gen mámi­lege salyq salynýy tıis. Biraq álem­de ke­lisimsharttardyń mun­daı túrleri salyq­tan bosatylǵan. Mundaı sáıkes­sizdik­ter Qazaqstannyń krıptoekojúıesine bel­gili bir shekteýler qoıýýy múmkin. Biz zańnamalyq turǵydan shoǵyrlandyrý jáne mundaı operasııalardy qosymsha qun salyǵynan bosatý qajet dep oılaımyz, –deıdi S.Pýtra.

Sarapshy energııamen qamtý másele­sin de aıtyp ótti. Onyń paıymdaýynsha, bu­qaralyq aqparat quraldarynda sıfrlyq maınıng óndirisi energetıka­lyq júıemizge tónip turǵan qaýip dep qa­raıtyn kózqaras qalyptasqan.

– Munyń negizsiz ekenin, elimizdi ener­getıkalyq daǵdarystan alyp shyǵatyn kúsh maınıng qana ekenin osy salanyń mamandary ǵana biledi. Sıfrlyq maınıngter elektr energııasyn turaqty kes­tede, joǵary baǵamen tutyna alady. Olar debıtorlyq bereshekke jol bermeıdi. Bul olarǵa elektr energııasyn satatyn elektr stansalaryn josparly jón­deý men jańǵyrtýǵa múmkindik beredi. Qazaqstanda jumys istegen maınerlerdiń 70 paıyzy elden ketip qaldy, olardyń ketýimen elektr energetıkasy sektoryna tónip turǵan qaýip seıilgen joq. Sol sebepti dástúrli energetıkalyq júıe men maınıng júıesine qatar ómir súrýden ózge jol joq, – dedi ol.

Qazaqstan elektr energetıkasy qa­ýym­­dastyǵynyń tóraǵasy Talǵat Temir­hanov elge zańdy, zańsyz jumys isteı­tin maınerler qaptap kirgendikten, eko­­­júıede basy artyq energııa kózderi qor­­dalanyp qalǵan kezder bolǵanyn eske túsirdi. Biraq arada eki jyl ótken­de qalypqa kelip, keı óńirlerde tap­shy­lyq sezile bastaǵan. Mundaı beı-bere­ketsizdik­ke kóleńkeli jolmen tabys tabýǵa úıren­gen maınerler sebep bolǵan.

– Saladaǵy tapshylyq maınıng ón­di­­rý­shilerdiń syrtqa ketýimen bastal­­dy. Ener­getıkter elektr energııasyn tuty­ný balansynyń deńgeıin 5-7 jyl buryn ­aldyn ala boljaı bilýi kerek. Biraq ­2020 jyldary maınıng óndirýshilerdiń ­el­ge kelýi osy saladaǵy úılesimdilikti ­buz­­­dy, elektr energııasy artyq óndirildi. ­2021-2022 jyldan keıin ǵana tapshylyq sezile bastady. Bul máselege barynsha salqyn­qan­dy kózqaras kerek. Biz qııaldaǵy nemese jospardaǵy dúnıe emes, naqtylyq­qa, múmkindigimizge ǵana se­nýimiz qajet. Naryqta energııaǵa degen suranys ýaqyt ótken saıyn ósip keledi. Maınıng stansalary, zaýyttar paıda bolyp jatyr. Biraq biz erteń kómir men gazdyń qaısysynyń bási basym bolaryn bilmeımiz. Ulttyq ekonomıka mınıstrligi tómen kómirtekti damý strategııasyn, stansalardy jańǵyrtýdy qarastyratyn Ekologııalyq kodeksti ázirlep jatyr. Osy rette shaǵyn elektr stansalardy kóptep alý kerek. Elde energııa tapshylyǵyn sezdirmeıtin tetik osy ǵana, – deıdi T.Temirhanov.

ALMATY