Ulytaý – eldik pen halyqtyq bastaýy

Osy maqalany Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń sózimen bastaǵym keledi: «...Árıne, Ulytaýdyń óziniń orny bólek. Degenmen, sol kezde qazaq halqynyń hany men úsh dana bıi ortaq jaýǵa qarsy turý úshin eldiń basyn jınap, bas sardardy saılap, jaýǵa qarsy qoıyp, qantógis qyrǵynda elimizdiń táýelsizdigin saqtap qaldy. Al onyń basy osy Ulytaýda bastalǵan bolatyn. Ata-babadan qalǵan derekter, eń birinshi qazaqtyń basy qosylǵan jeri – osy jer. Munyń óziniń tarıhı maǵynasy bar. Ulytaýdyń basyna ylǵal jınalyp, tóńiregi kógergen kezde búkil qazaq jaılaýǵa keledi eken. Shaqyryp jatýdyń qajeti joq. О́zderi jınalady. Osy jerde sol halyqtyń, ár rýdyń, ár taıpanyń, ár eldiń ákimderi jınalyp, ózderiniń basshylaryn saılaǵan. Sondyqtan saılaýdyń eń basy HI ǵasyrdyń basynda osynda bolǵan deıdi. Halyq jınalyp óziniń hanyn saılap, kıizge salyp, kótergen jeri osy eken. Sondyqtan biz solaı dep esepteýimiz kerek. Qazaqtyń basy qosylyp, el bolyp otyrǵany myń jyl buryn desek, eshqandaı qııanattyq bolmaıdy. Edigeni han saılaǵan – Ulytaý. Toqtamys handy saılaǵan da Ulytaý. Abylaıdy han etip kıizge kótergen de Ulytaý. Babalarymyzdyń oılaǵan oıy men armanyna ár ýaqyt tabynamyz. Alar belesimizdiń bári alda, bárimizdi arýaq qoldasyn!». Akademık Qanysh Sátbaev Ulytaý týraly: «Burynǵy ýaqytta Ulytaý Qazaqstannyń saıası ómiriniń ortalyǵy bolǵan. Qazaqtyń Alash, Aqnazar, Abylaı, Kenesary sııaqty ataqty handary Ulytaýdy meken etken. Buǵan taýdyń jaratylysy jaǵynan óte ádemi jáne Qazaqstannyń geografııalyq ortalyǵy bolýy sebep. Ulytaýdyń saıası-ekonomıkalyq mańyzyn orys otarshyldary da bilgen. Olar XIX ǵasyrdyń 30-jyldarynan bastap taý­dy tabandap meken etýge tyrysqan, áskerlerin ákelip ornalastyrǵan. Biraq, jergilikti qazaqtar eli solarǵa shabýyl jasap, tynyshtyq bermegen», deıdi. Ulytaý týraly bıyl týǵanyna 110 jyl tolyp otyrǵan akademık Álkeı Marǵulan: «Ulytaý – halqymyzdyń el bolyp qalyptasýyna, birlik-tirligine dińgek bolǵan, ıisi qazaqtyń aınalyp soǵar túp qazyǵyndaı qasıetti meken. Ulytaý qazaqtyń erte kezdegi saıası ortalyǵy retinde mańyzdy bolǵandyǵyna bir dálel qazaq ulysynyń negizin qurǵan basty-basty taıpalardyń barlyǵynyń jeri osy Ulytaýdan taraǵan» dep jazdy. Ulytaý týraly Prezıdent N.Á.Nazarbaev: «Qasıetti Ulytaý – Qazaq eliniń baıaǵydan bergi tarıhı jáne saıası kindigi», dep atap ótti. Sáýir aıynyń aıaǵy men mamyr aıynyń bastapqy kúnderi Parlament Májilisiniń bir top depýtaty  – Tursynbek О́mirzaqov, Talǵat Erǵalıev  bolyp Prezıdent Joldaýynyń negizgi qaǵıdalaryn túsindirý maqsatymen Qaraǵandy oblysy Jezqazǵan óńirine jumys babyndaǵy saparmen baryp qaıttyq. Jolda saparlas joldastarym «Abaı, halyq han saılaǵan qasıetti jerge kele jatyrsyń. Túriń bal-bul jaınap ketti ǵoı», – dep ázildep qoıady. Meniń ishki tolqynysymdy janymdaǵylar aınymaı-aq tanypty. Jezqazǵan qalasyn «Sary jezdiń atasy» dep ataıdy. Kóne Ulytaýdyń dana bilgiri, qazaqtyń uly kemeńgeri, akademık Qanysh Sátbaev  munda qazaq halqynyń beldi-beldi taıpalarynyń, rýlarynyń jaısań-jaqsylary birlikke pátýalasyp, qazaq ulty men tutas memleketiniń negizin qalaǵany týraly eńbekterinde atap ketken. Adamzat tarıhynyń damý satysynda qasıetti Ulytaýdyń alatyn orny bólek. Qazaq eliniń birligi, uıytqysy bolǵan Ulytaýdyń memlekettiligimizdiń irgesi qalanýyndaǵy orny da aıryqsha. Qazaq eliniń halyq bolyp qalyptasýynyń túp-tórkini osy Ulytaýdan bastaý alady. Bul – tarıhı  shyndyq. Jalpy, jergilikti jurt Ulytaý óńirinde ornalasqan eskertkishterdiń qadirine jetpeı keledi desek, qatelesken bolar edik. Buryn qalaı edi, ras, buryn eskertkish-mavzoleılerimizdi zerttedik, turysyna nazar aýdardyq, bıiktigi mynadaı eken, eni bálen metr bolady eken dedik, kirpishi mynadan quıylǵan eken dep tamsandyq, biraq bul qur tamsaný boldy, biz Joshy handy, Alasha han, Dombaýyldy syrttaı, ǵımarattyq, konstrýksııalyq turǵyda ǵana alyp qaradyq, onyń ishki mazmunyna, mánine tereńdep ene almadyq, onyń ishinde jatqan tulǵanyń kim ekenine nazar aýdarmadyq. Jelmaıasyna minip jeruıyq izdegen Asan­qaıǵynyń Ulytaýdyń ushar basynan máńgilik tynys tapqanyn bil­meı keldik. Edige bı, Toqta­mys hannyń Uly­taý­da jerlengenin ashyp aıta almadyq, zama­na jelinen qoryq­tyq. Al búginde ań­qyl­dap soqqan jeldeı ekpindep kelgen Táýelsizdikpen birge tereń tynys alyp, ulttyq eskert­kish­terimizge ulttyq turǵydan qaraý baqytyna ıe boldyq. Táý etip jatyrmyz, ulttyq turǵyda mańyz berip jatyrmyz. Babalardan qalǵan osyndaı eskert­kish­terimizdiń baryna maqtanatyn ultjandy adamdar bar. Ǵalymdardyń, jerin súıgen ultjandy azamattardyń jatpaı-turmaı izdengen eńbekteriniń arqasynda kóptegen aqtańdaqtar, tarıhı jerler belgili bolyp otyr.  Máselen, bir ǵana Bolǵan ana kesenesin alyp qaraıyqshy. Bolǵan ana –  ataqty Shyńǵys hannyń nemeresi, Joshynyń qyzy. Ony qańly qaǵany Ozardyń uly Sunaq tegine qosyp, nekelerin qazirgi «Talap» aýyly turǵan jerde qıǵany belgili bolyp otyr. Áıgili Aqsaq Temirdiń nemeresi Rabıǵa sultan Begimniń Ábilqaıyr hanmen toıy, 1728 jylǵy ataqty Bulanty-Bileýti shaıqastary, Kenesary hannyń patsha úkimetine qarsy uıymdastyrǵan qozǵalystary osy kıeli de qasıetti Ulytaý óńirinde ótkeni tarıhtan belgili. Osyndaı tarıhı oryndardy belgilep, úlken bir kartany saıahatshylardyń, týrısterdiń nazary túsetin oryn  –  Jezqazǵan qalasynyń temirjol vokzalynda, áýejaıynda ilip qoısa bul da bir ıgilikti istiń bastamasy bolary sózsiz. Asanqaıǵyny Saparata dep te ataıdy, búginge deıin Qyzylorda oblysy aýmaǵynda jerlengen dep keldik. Alaıda, bul qorymdy jan-jaǵynan qysa qorshaı jatqan ózge birneshe qorymdy zertteı kelgende, olardyń bári VIII-IX ǵasyrlarda ómir súrgen adamdardyń múrdeleri bolyp shyqqan. Solardyń dál ortasyna Asanqaıǵy Sábıtuly babamyz qalaı jerlenedi, bul qısynǵa kelmeıdi. Fılologııa ǵylymdarynyń doktory Shámshııabaný Sátbaeva óziniń ǵylymı-zertteý kitabynda: «Asanqaıǵy babamyz Ulytaýda, Aqmeshit áýlıe dep atalatyn qorymda jatyr» dep jazady.  Asanqaıǵy baba degenimiz sol – Aqmeshit áýlıe, muny búgingi kúni zertteýshi ǵalymdar aıtyp otyr. Máselen, Jezqazǵan-Ulytaý aımaǵynda 687 tarıhı eskertkish bar eken. Árqaısynyń arasy bálenbaı shaqyrym bolyp sozylyp jatyr. Bir eskertkishti kórip qaıtý úshin bir kún ketedi. Terekti áýlıe arheologııalyq kesheni, Alasha han, Dombaýyl, Joshy han, Bolǵan ana, Qulan ana, Janseıit keseneleri, Aqmeshit áýlıe, Qoılybaı áýlıe, Edige, Toqtamys qorymdary, Baıqońyr, Zyńǵyrtaý, Tamdy tastaǵy han ordalary   – bulardyń árqaısysy qadaý-qadaý, bir-bir eldiń mańdaıǵa basqan juldyzyndaı qasterli, qolǵa túspeıtin keremet, ǵajaıyp eskertkishter. Osylardyń árqaısysy qasynan jeke murajaı ashýǵa ábden bolady. Máselen, Sarykeńgirdegi Joshy han mazaryn dál Jıdebaıdaǵy Abaıdyń murajaıyndaı jasaý kerek dep oılaımyz, oǵan qoıatyn muraǵattar da jetkilikti. Joshy hannyń kesenesine Elbasynyń atynan Ulytaý óńiriniń mármár tasynan qashalǵan Joshynyń tolyq shejiresi jazylǵan qulpytas ornatsa degen halyqtyń da tilegin jerge tastamasaq, árıne. Joshy han demekshi, osy keseneni salý kezinde qoldanylǵan qysh kúıdirý peshteriniń orny álgi kúnge deıin sol buzylǵan kúıinde jatyr. Sony qalpyna keltirý týraly kezinde respýblıkalyq basylymdarda Qanysh Imantaıuly, Álkeı Haqanuly syndy ǵalymdar másele kótergen. Sol másele ǵasyr almassa da álgi kúnge deıin óz sheshimin tapqan joq. Bul  –  sol jergilikti jerde atqaminer basshy azamattardyń nazarynda bolatyn dúnıeler. Joshy mazary turǵan jerde Ábilqaıyrdyń ordasy – Ordabazar qalasy bolǵan. Átteń, ne kerek, sol Ordabazar búgingi kúni joq, bir-eki saraıdyń ǵana orny tabyldy, ústine... jer jyrtylyp, egin salynyp ketipti. Ol kezde sondaı saıasat edi ǵoı. Solaqaı teris saıasattyń elge tıgizgen zalaly az bolmady. Ordabazardan góri, tarıhı tulǵańnan góri, eldigińdi, memlekettiligińdi tanytatyn qasıetti eskertkish-belgińnen góri jospar artyq edi-aý. Terisaqqan mańaıynda tamyryńnyń tereńde jatqanyn ańdatatyn balbal tastaryń, ózge mádenıetten oq boıy ozyq ekenińdi tanytatyn obalar bar edi. Búginde solardyń biri  joq, ústinen jer jyrtyp jibergenbiz. Sony baıqaıtyn memlekettik tarıhı eskertkishterdi qorǵaý ınspektorlary qaıda qarap otyr... Ol jaǵy taǵy belgisiz. Ulytaý aýylyna kireberistegi ǵajaıyp balbal tas ta búgingi kúni qoldy boldy. Osyndaı jaǵdaı ári qaraı jalǵasa berse, maqtan tutatyn mádenı muralarymyzdan ne qalady? Eskertkishterdi saqtaý, bútindep, qalpyna keltirý búgingi urpaq –  bizdiń mindetimiz emes pe?! Kirpishin sol jerde, ár eskertkishtiń qasynda quıýǵa, ózimiz jasaýǵa bolady. Ol úshin kirpish shyǵaratyn kóne peshter de saqtalǵan. Kirpishti qalaı quıýdyń ózindik ádisi bar. Máselen, Joshy han kesenesiniń qasynda úlken kúmbez tur. Joshy han kesenesi birneshe restavrasııadan ótti, al álgi kúmbez sol syzat túspegen kúıi áli tur. Nege? Kirpish quıý tehnologııasyn jetik, sheber bilýden basqa taǵy bir másele bar. Ol  –  sol iske júregińniń súıispenshiligin, sezimin qosa bere bilý. Yjdaǵatpen, yntamen, súıispenshilikpen atqarylýy kerek. Ekeýin salystyra qarasaq, tańǵalatyn esh qupııasy joq, óıtkeni, álgi kúmbezdi álgi kisiniń óz urpaǵy súıispenshilikpen, bar ynta-jigerimen salǵan. Al búgin áıteýir aqsha tapqysy kelgen, tenderden ótken kim-kóringen kelip jańǵyrtý jumystaryn júrgizedi. Onyń jasaǵan jumystaryna esep beretin adam joq. Az ýaqyttan soń tabıǵattyń dúleı jeli men jańbyry, aptap ystyǵy sapasyz salynǵan qurylystyń byt-shytyn shyǵardy. Osy kemshilikti túzetetin ýaqyt ábden jetti. Qazaqstanda tarıhı-mádenı eskert­kishter óte kóp. Sonyń shoǵyry, shoqtyǵy bıigi osy Ulytaýda. Búginde Tańbaly tas pen Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesi álemdik mańyzy bar eskertkishterdiń qataryna endi, óte qýanyshty oqıǵa. Endigi maqsatymyz el tarıhynda árqaısysy bir-bir injý men marjan, keremet tarıh bolyp turǵan Ulytaýdaǵy álgi eskertkishterimizdi tutas kúıinde IýNESKO deńgeıinde qorǵaýǵa alyp, mádenı-tarıhı eskertkishterdi saqtaý baǵdarlamasyna Ulytaý landshafty degen atpen engizý búgingi kúnniń basty maqsaty bolyp tabylsa kerek. Tarıhı-mádenı eskertkishterimiz boı túzegen syrly dalamyzdy bólmeı-jarmaı, Ulytaý aımaǵy eskertkishteri degen atpen tutas kúıinde álemdik mańyzy bar eskertkishter dárejesine jetkizý, álemdik mańyzy bar eskertkishter qataryn Ulytaýdaǵy qasıeti bólek, tylsymy tereń, bitimi oqshaý, tarıhy shalqar eskertkishterimizben baıytyp, álem nazaryn aýdarý  – basty mindetterdiń biri. Osy oıdy iske asyratyn qujat daıyndalyp, ol búginde Úkimetke joldandy. Myna álem qazaqtyń ulan-ǵaıyr dalasynda Ulytaýdaı qasıetti meken bar ekenin bilýi kerek. Osynyń bári syrt el tarıhymyzdyń tereńde jatqanyn bilsin, qazaq deıtin qasıetti el baryn bilsin degen maqsattan týyndap otyr. Qasynda júrgen soń qadirine jete bermeımiz, sondaı mysaldardyń biri retinde Germanııadaǵy Gıote atyndaǵy ınstıtýttyń ǵalymy  Andre Shmıdt  Ulytaýǵa kelgende: «Edigeniń arqasynda men adam boldym, doktor atandym, el qamyn jegen Edigeniń arqasynda meniń elimdi jurt biledi», dep aǵynan jarylǵan bolatyn. Sóıtse, ǵalym áıeldiń ǵylym álemine aparar joldyń áýelgi basqyshy – dıssertasııalyq jumysy er Edige, Toqtamys han týraly bolǵan eken. «Eýropa kitaphanalarynan er Edige týraly kóp tarıhı derekter taptym, Edige babamyzdyń arqasynda álemge áıgili ǵalym boldym», degendi shetel ǵalymy qaıta-qaıta qulshylyq ete aıtty. Sol Edige batyr Ulytaýdyń ushar basyna jerlengen. Sonyń qadir-qasıetin onyń tikeleı urpaqtary biz jete túsinip júrmiz be?! Osy kúnge deıin Edige batyr týraly tolyq tarıhı kitap ta jaryq kórgen joq. Máńgilik jatqan jeri Edige qorymyna táý etip baryp, eskertkish belgitas ta qoıa almaı júrgenimiz ózimizge syn. Birde Jezqazǵan-Ulytaý óńirine Lıtvanyń elshisi keledi. Elshige «Uly­taý» qoryǵynyń dırektory Kenjaly zamandasymyz jolbasy bolady. Ol áýeli musylmandar zıratynyń janynda jatqan Lıtvanyń saıası tutqyndarynyń jerlengen jerine  alyp barýyn ótinedi. Sol jerde qazaq jerinde qaıtys bolǵan lıtva azamattaryna úlken belgi qoıylǵan bolatyn. Sosyn «Ulytaýǵa bara alamyz ba?» dep suraıdy. Ulytaýda Toqtamys han bar, men soǵan barýym kerek», deıdi. «Toqtamys hannyń bizdiń knıazimiz Vıtovt ekeýi dos bolǵanyn bilesiz be? Ekeýiniń jazysqan kóp hattary saqtalǵan, eki memlekettiń arasyndaǵy tarıhı baılanystyń túıini tereńde jatyr, men sol Toqtamys han jol salǵan dostyq qarym-qatynasty tereńdetýge mindettimin, osy úshin sol kisiniń basyna baryp, taǵzym etýge tıispin», deıdi elshi. Ulytaý – ulttyń uıasy, qazaq mem­lekettiliginiń qalyptasqan mekeni, úsh júzdiń basy qosylǵan jer. Bir ǵana Han ordasy, Han taǵy, Han araly ataý­lary bizge kóp jaılardan maǵlumat beredi. Búginde Ulytaýdy týrızm ortalyǵyna aınaldyrýǵa ábden bolady emes pe?! Týrızm máselesin jolǵa qoıý arqyly kóp túıindi máseleni sheshýge bolar edi. Ulytaýdy týrızm ortalyǵyna aınaldyrý máselesi memleket tarapynan qolǵa alynýy tıis. Sóz joq, týrısterdi aımaǵymyzǵa tartý úshin áýeli tarıhı-mádenı eskertkishterimizge alyp baratyn joldy taqtaıdaı tegisteýimiz qajet. Elimizde týrıstik servıs máselesi – eń bir qıyn, sheshimin taba almaı otyrǵan másele bolyp tur. Bizde servıs jasaý mádenıeti áli de tolyq máninde emes. Sonymen, tarıhı eskertkishterimizdi dáripteý úshin bizge joldy da durystaý, týrıstik servısti de yńǵaılap bir júıege keltirý kerek. Týrısterdi dala eskertkishterine atpen aralatyp aparý da tamasha ıdeıa emes pe. Tarıhı-mádenı eskertkishterimizdi baǵalaý, oǵan táý etý turǵysynan alǵanda eldiń yqylasy erekshe. Osy ýaqytqa deıin Ulytaýdyń ushar basyndaǵy Aqmeshit áýlıeniń basyna ǵana 3 myńdaı adam kóterilse, Edige men Toqtamys han jatqan úlken shyńǵa jyl saıyn san myńdaǵan adam shyǵady. Táýelsizdikpen birge bizge árýaqty attamaý, kıesinen qorqý, qasıetteý, áspetteý uǵymy da qatar keldi emes pe! Qazaq árýaqty qadirlep, eskertkishin  ózi qoryp, ózi saqtap otyr. Osylaısha  qamqor bolýǵa tyrysyp júr. Jambyldyq urpaqtary Bolǵan ana kesenesine  belgi taqta jazdyryp alyp kelip qoıdy, Han ordasyna osyndaı belgini kásipkerler ornatqan. Osyndaı qamqor adamdar, mesenattar óz erkimen qarjylaryn bólip, eskertkishterimizdiń jańaryp, jańǵyrýyna úlesterin qosyp, qol ushyn berip júr. Sózimdi qoryta kele aıtarym, osy tarıhı-mádenı eskertkishterdiń Qazaqstan boıynsha kartasyn daıyndap, Mádenıet mınıstrliginiń tarapynan olardyń mańyzdyq deńgeılerin saraptap,  jóndeý jumystaryn júrgizetin kezeń keldi. Úkimet tarapynan da  osyndaı keleli isterge muryndyq bolyp, jos­parly túrde jumys jasaý asa qajet-aq. 1391 jyly Ámir Temir Toqtamysqa qarsy sherý tartyp shyqqanda, jazǵyturym kezinde ol Ulytaý ólkesine toqtap, Altynshoqyǵa  atbasyn tireıdi. Keıingi urpaqqa amanat maqsatynda Aqsaq Temir qasyndaǵy sheberlerge tas qashatyp, osynaý bir qupııaly jerde úlken qara tasqa jazý túsirip ketedi. Sol tas qazirgi ýaqytta Sankt-Peterbýrg qalasyndaǵy Ermıtajda tur. Ulytaýlyqtar sol tastyń kóshir­me­sin jasap, tıisti ornyna qoıǵan eken. Búgingi Qazaqstan jerlerinde bul tárizdi eskilikti jádigerler jıi kezdesedi. Onyń shoǵyrlanyp saqtalǵan jeriniń biri – osy Ulytaý, Keńgir, Sarysý ózenderiniń boıy. Ulytaý – tarıh shejiresiniń qoımasy, ár tasy, ár tóbesine til bitse, táýelsizdik úshin kúresken babalardyń órshil rýhyn kóz aldyńa ákelip, qııalyńdy sharyqtatady. «Ulytaýǵa bardyń ba, ular qusty kórdiń be?» dep til qatatyn abyz osy ólkeniń qazaq balasynyń bir aınalyp soǵar kıesi ekenin bildiredi. Osy oraıda, Elbasymyz N.Á.Nazarbaevtyń: «Bizdiń Ulytaýymyz ben Ordabasymyz dosymyzǵa da, dushpanymyzǵa da uıalmaı kórsetetin ardaǵymyz, aıbarymyz», degen sózi eriksiz oıǵa oraldy. Oı-tolǵanysymyzdy Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń myna bir sózimen qorytyndylaǵym keledi: «Keshegi keleńsiz kúnderde babadan qalǵan sózden jańylyp, baǵzydan qalǵan izden adasyp qala jazdappyz. Talaı-talaı alqaly keńes ótken ataqty Kúltóbe baıaǵyda jyrtylyp ketipti. Saıram túbindegi Mártóbe kúni keshe qurtylyp ketipti. Qasıetti orynnan qalǵany – Ulytaý men Ordabasy. Baýyrynda babalardan túsken iz áli saırap jatyr. Basynda babalar daýysy áli sańqyldap tur. Endi sózden jańylyp, izden adasar retimiz joq». Abaı TASBOLATOV, Parlament Májilisiniń depýtaty, general- leıtenant, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor. Qaraǵandy oblysy.