Erjigit Tabylǵanov esimi Mańǵystaý óńirinde keńinen tanymal.
Ol tarıhta umytylmas alasapyranymen bederlengen 1931 jyly Mańǵystaýdyń Orta Espe topyraǵynda balyqshy otbasynda ómirge kelgen. Ákesi Tabylǵan uly Erjigit on jastan asa bere balyqshylyqty birjolata tastap, 1 Maı kolhozyna jylqyshy bolyp qabyldanady. Atqumarlyq qazaqtyń qanynda bar emes pe, atqa minse qanattanyp shyǵa keletin qazaqylyǵyna saı Tabylǵan da aldyna bir úıir jylqy salyp, júırik minip quryǵy men qamshysyn qatar oınatqan kádimgi jylqyshy bolyp shyǵa keledi. Ákesi men aǵasy Dálýbaıǵa kómekshi bolyp qarshadaıynan qolyna quryq alǵan Erjigit mal baǵýdyń qıyn da qyzyqty tirligine búkil ómiri arnalatynyn, dańq pen dárejeni de osy eńbekten, maldan tabaryn ol kezde bilgen joq. Dálýbaı aǵasynyń soǵysqa attanyp qaıta oralmaýy Erjigittiń eńbektegi salmaǵyn aýyrlata tústi – jas ta bolsa búkil aýyrtpalyqty arqalap, qıyndyqty kórýdeı-aq kórdi. Mal basyn ósirý týraly úkimettiń talap-tegeýrini malshylardan túlikterdi kóz ilmeı kúzetip, balasha baptap ósirýin talap etti. Bul Erjigittiń eńbekke etene berilip, shymyr, shıraq naǵyz malsaq bolyp qalyptasýyna sebep boldy. Kózin ashqaly kirpııaz jylqy túligin baǵý men baptaýdyń qyr-syryn áke táliminen úırene bergen jas jigit syralǵy jylqyshy bolyp ósti: júgen-quryq tımegen asaýdy quryqtap bas bildirdi, úıir arasynan júırik bolar tulpardy qulynynan tap basyp tanyp, aıryqsha nazarǵa aldy, terin aldy, sýytty, tań asyrdy, qydyrtty, áıteýir babyn kelistire alar kánigi seıiske, suńǵyla atbegige aınaldy. 1949 jyly Mańǵystaýda qýańshylyq bolýy sebepti basshylyqtyń buıryǵymen Qyzylordanyń Aral aýmaǵyna ár úıirde 400 bas jylqy toptasqan 8 úıir jylqy aıdalady. Shóbi shúıgin bolǵanmen qasqyry kóp bóten qonys úıirler ábden jersinip ketkenshe biraz qıyndyq bergeni anyq. Jat jerde júrse de eńbek yrǵaǵyn báseńdetpeı, ákeli-balaly jylqyshylar únemi joǵary kórsetkishterge qol jetkize bildi. 1954 jyly keńes ókimetiniń jylqy sharýashylyǵyn kóterý maqsatyndaǵy G.Malenkov qol qoıǵan qaýly negizinde Tabylǵan otbasyna 31 bas jylqy jekemenshikke beriledi. Kóp uzamaı baǵymyndaǵy 121 bıeden 116 qulyn alyp Gýrev oblysy boıynsha eń joǵary kórsetkishke jetkendikten, E.Tabylǵanov Máskeý qalasyndaǵy Búkilodaqtyq jetistikter kórmesine qatysyp alǵashqy medalmen marapattalady. Ártúrli sebepterge baılanysty Tabylǵan aqsaqal baǵymyndaǵy jylqy úıirin tapsyryp, Mańǵystaýǵa kóship kelip túıe sharýashylyǵyna kirisedi. Ýaqyt óte kele maldy tanýdy, baǵýdy áke mektebinen jetik meńgerip, dala syryna ábden qanyqqan Erjigit túıeshiliktiń syryǵyn qart ákesinen óz qolyna alyp, sharýashylyqtyń bildeı túıeshisi retinde barlyq jaýapkershilikti óz moınyna júkteıdi. Túıe – momyn janýar bolǵanmen, óte syrbaz, mańǵaz. «Mal baqqanǵa bitedi» degendeı tilin túsinip, babyn tappasa, qorańa túıe túgil laq ta qutaımaıdy, balapan da bitpeıdi. Eńbek mektebinde jylqy túligi týraly biraz maǵlumat alyp, ózine ómirlik qor qalyptastyrǵan malsaq Erjigit endi túıe týraly izdenip, túıeden bota alý sany, saýylatyn sút kólemin arttyrý, sapaly jún tapsyrý syndy ujymshar mindettemesin oryndaýda mejeden joǵary kórsetkishterge turaqty qol jetkize bastaıdy.
Túıe baǵý ońaı emes – túıe tuqymdary men tústerin, minez-qulyqtary men jeke qasıetterin taný, túıe talǵaıtyn shóp túrlerine qaraı jaıylym tańdaý, jasy kelgen analyq túıelerdi býraǵa ne úlekke tartý, qaıymaǵan túıelerdi qııý, qaıyǵan túıelerdiń kútimi, olardyń boshalap ketpeı aman-saý qolda botalaýy, bota kútimi, sút saýý jáne sapaly, qunarly, taza shubat daıyndaý tehnologııasy, tońazytqyshy joq dala jaǵdaıynda sút pen shubatty saqtaý, túıe kúzeý tásilderi, júnderdi saraptaý – óz aldyna úlken ǵylym. Maldy mal men dala syryn jetik biletin jandar ǵana baǵa alady, ol kez kelgenge buıdasyn ustatyp, shylbyryn beretin jeńil kásip emes. Erjigit bul sharýany da urshyqsha ıirdi, esimi oblys túgil respýblıkaǵa tanylyp, marǵasqa malbeginiń is-tájirıbesin úırenýge yntalylar kóp boldy. Keńshar, aýdan ortalyqtarynda arnaıy jıyndar, kezdesýler uıymdastyrylyp, arnaıy bólme, buryshtar jasaqtaldy. Eńbek eri Erekeń de bilgenin jastarǵa, áriptesterine aıtýdan jalyqpaǵany bizge ol týraly jazylǵan estelikterden málim.
Eńbek maıdanynda ozat shyqqan Erjigit Mańǵystaý óńirine at baptap báıgeniń aldyn bermegen seıis retinde de tanyldy. Erekeń baptap qosqan júırikterdiń júlde salǵan alamany az emes.
...Búginginiń tilimen aıtqanda, táýir jylqy, júırik at onyń hobbıi edi. Erekeńniń qandaı júırik at ustap, qansha ret báıge alǵanyn sanamalamaı-aq, el esinde tereń qalǵan Qashaǵan aqynnyń 150 jyldyq toıynda bolǵan alaman báıgeni alsaq ta jetip jatyr dep oılaımyn. At jaratyp, júırik tazy ustaǵan Erjigit «tazyny kúshik kúıinde tańdaǵanda, onyń keýde tusynda úsh tal qylshyq bolsa – shamaly, eki tal bolsa – ortasha, al jalǵyz tal bolsa – eren júırik bolǵany. Jalǵyz tal qylshyqty bolǵannyń ózinde, qulaǵynan biraz ustap otyrasyń dep, Erekeń tazyny baptap baǵý, kúshigin aýyzdandyrý, ań alýǵa úıretý syndy tásilderdi qyzyǵa áńgimeleıdi eken.
Erekeńniń el aıtatyn erekshe qasıeti – jershildigi. Kúndiz emes tastaı qarańǵy túnniń ózinde juldyzdarǵa qarap jol tabý bylaı tursyn, jerden bir ýys topyraqty alyp ıiskep jiberip qaı jerde júrgendigin, endi qalaı júrý kerektigin dál aıtady eken. Sondaı-aq elge qaraılasatyn jomarttyǵy da óz aldyna bir áńgime. El ishinde «1960 jyly Kári jerinde 1 Maı atyndaǵy ujymshardyń pishen shaýyp jatqan brıgadasyna arnap Erjigit Tabylǵanov eki aıǵyrdyń úıirin baılap, bıe saýyp, qymyz daıyndady» degen derek bar. Aıaǵy synǵan maldardy, botalamaǵan túıelerdi ózi-aq emdep, ár maldy tústep, tipti osqyrynǵan-pysqyrynǵan daýysynan-aq tanıtyn ereksheligi taǵy bar.
О́z isine asqan yjdaǵattylyqpen qarap, mal baǵýdy tek kúneltistiń kózi dep emes, árdaıym jańashyldyqpen jumys jasaýǵa umtylýynyń nátıjesinde Lenın, Eńbek Qyzyl Tý ordenderimen marapattalyp, Qazaq KSR Memlekettik syılyǵynyń laýreaty, «Qazaq KSR-iniń eńbek sińirgen aýyl sharýashylyǵy qyzmetkeri» atanyp, esimi respýblıkanyń «Qurmet» kitabyna jazylady. KSRO halyq sharýashylyǵy jetistikteri kórmesiniń qola medaliniń ıegeri. Oblys basshylyǵy tarapynan Sosıalıstik Eńbek Eri ataǵyna usynylǵanmen Máskeý jaqtan maquldanbaıdy.
Eti men súti, júniniń mańyzdylyǵyna oraı Mańǵystaýda túıege aıryqsha mán berilip, óz aldyna jeke keńshar ashylady. Osy «Jańa jol» keńsharynda túıeshi bolyp, keıin otbasylyq brıgadany basqarǵan E.Tabylǵanov sosıalıstik jarystarda aldyna qara salmaıdy. Bir-jar mysal. Onyń brıgadasy 1981 jyly on birinshi besjyldyqtyń birinshi jylynda josparlanǵan 34 botanyń ornyna 38 bota alsa, osy besjyldyqtyń sońynda, ıaǵnı 1985 jyly josparlaǵan 35 botanyń ornyna 52 bota alady. О́ńirde ókpe aýrýlaryn túıe sútimen emdeıtin «Tushybek» sanatorııiniń ashylýy otbasylyq brıgada jumysyna kúrdelendire túsedi, endi olar besjyldyqtyń birinshi jylynda 164 bas túıeden 144 s sút alýǵa mindetteme alǵanmen, nátıjesinde kórsetkishti 160 s-ge jetkizedi. Naqtyraq aıtsaq, túıeden saýylatyn sút ónimi 1981 jyly 350 kg, 1984 jyly 448 kg-ǵa jetedi.
Al túıe túligi týraly aıtqan áńgimeleri – búgingi túıe sharýashylyǵyn damytamyn deýshilerge taptyrmas kómekshi qural, ádistemelik nusqaýlyq, úlken ǵylymı mektep. Erjigit Tabylǵanovtyń búginde estelikke aınalǵan túıe sharýashylyǵyna qatysty is-tájirıbesine bir maqalada tolyq toqtalý, egjeı-tegjeıli taldaý múmkin emes.
– Mańǵystaý óńirinde negizinen qazaqtyń qos órkeshti túıesi ósiriledi. Bul túıe tuqymy sýyqqa, ystyqqa tózimdi, mamyq júndi, shýdaly bolyp keledi. Sútiniń maılylyǵy joǵary. Budan basqa «býdan» dep atalatyn nar maıa, qospaq túıeleri ósiriledi. Bular ejelden kórshiles túrikmen halqynyń arýanasymen tuqym aralyq býdandastyrýdan alynǵan, birinshi urpaqtan shyqqan. Olardyń erkegin «nar», al urǵashysyn «nar maıa» deıdi. Tús aıyr qos órkesh ingen men úlekten alynǵan, sandyq órkesh nar maıa ári sútti, ári etti, ári júndi jáne tabıǵaty qubylmaly Mańǵystaý jaǵdaıynda ósirýge bolatyny tájirıbede baıqalyp otyr. Sondyqtan kóp túıeshiler otarynda osy nar maıanyń kóbirek bolǵanyn qalaıdy. О́kinishke qaraı, barlyq túıeni nar maıa etýdiń múmkindigi joq. Sebebi birinshi býdan odan ári órbimeıdi. Osy ereksheligine qaraı nar maıa tús aıyr býraǵa tartyp «balqospaq», balqospaqtan «myrzaqospaq» alyp júrmiz. Bulardyń jalpy dene bitimi, júndiligi qos órkesh túıege uqsaıdy. Endi osy myrzaqospaqty úlekpen býdandastyrý arqyly kez órkesh nar maıa (erkegi kez nar) alyp júrmin. Júni seldir bolǵanymen ettiligi men súttiligine kelgende nar maıadan qalyspaıdy. Al nar maıa men úlektiń býdanynan kerderi maıa alynady. Kerderiniń eti, júni az bolǵanymen súti kóp, sondyqtan ony sútti kóp alý maqsatynda ósirýge bolady. Al osy kerderige úlekti shóktirse, jalpy dene bitimi arýanaǵa uqsaǵanmen etsiz, júni tyqyr túri de kózge qorash, shólge, sýyqqa, ártúrli aýrýlarǵa shaldyqqysh túri alynady. Menińshe, Mańǵystaýdyń tabıǵı jaǵdaıynda bulardyń bolashaǵy joq.
Budan túıelerdiń úsh túrin, ıaǵnı nar maıa, qospaq, keznardy ósirýmen ǵana shektelgen durys. Asyldandyrý jumysyndaǵy basty baǵyt – atalyqty durys tańdaı bilý dep, óziniń is-tájirıbesin jazyp taratýǵa barǵan jýrnalısterge bergen málimeti túıe túligin ósirýmen aınalysýshylar men ǵalymdar úshin qundy derek.
Janynda kómekshisi bolyp sharýashylyqta erlerden beter eńbek etken, qıyndyqty birge kóterisken zaıyby Aıshym ana ekeýi ul-qyz ósirip, eńbek kórigin mazdata jaqty. Tórinen qonaq arylmady, el-jurt, qatar-qurby, kórshi-kólemge qadiri artty. Qyryqmyltyq, Qozybaǵar, Bısenǵalı, Jumaǵalı esimdi uldary men Baǵda, Alma, Ońaıgúl esimdi qyzdary ósip-óndi, otbasyn quryp óz aldaryna bir-bir shańyraq boldy. Jazmyshqa kim qarsy tura alǵan, búginde Qyryqmyltyq pen Jumaǵalı, qyzy Baǵda aramyzda joq, Qudaıǵa shúkir, «ornynda bar ońalar» degendeı urpaqtary shańyraqtyń shamyn shalqytyp otyr. E.Tabylǵanov 1993 jyly «Eren eńbek sińirgeni úshin» derbes zeınetkerlikke shyǵyp, malshylyq taıaǵyn uly Qozybaǵarǵa tapsyrady. Eńbek adamyn qasterleı biletin eli 1998 jyly Erekeńdi Túpqaraǵan aýdanynyń «Qurmetti azamaty» atandyrdy, 70 jasy arnaıy atap ótildi. Tabylǵan atasynyń, Erjigit ákesiniń qutty taıaǵyn Qozybaǵar balalarymen birge qolǵa alsa, marqum Qyryqmyltyq pen Jumaǵalıdyń balalary da óz aldaryna sharýashylyq quryp, túıe túligin ósirýde.
Mal jaǵdaıyn jaqsy bilýimen, joǵary oqý ornyn bitirip kelgen mal mamandarynyń ózin tańǵaldyryp «dala akademıgi» atanǵan eńbek maıtalmany Erjigit Tabylǵanov 2006 jyly ómirden ótti, bir jyldan soń ómirlik joldasy Aıshym ana da baqıǵa attandy.
Maldyń, ásirese, túıeniń syryn búginde bireý biler, bireý bilmes. Túıe – saýsań – sút, soısań – et, satsań – aqsha dep kúneltis, nápaqa turǵysynan emes, tula boıy tylsymǵa toly tabıǵattyń tamasha jaratylysy dep janashyrlyqpen, qurmetpen qaraǵan janǵa ǵana óz qupııasyn ashatyn tákappar túlik. Qazir keńsharlar joq, túıeler árkimniń jeke qojalyǵynda otbasylyq qajettilik úshin baǵylady, júniniń qadiri, sirá joq. Mańǵystaýda jol boıynda sırek kezdesetin túıelerge qarap ózderin tabanyn qydyqtap, shýdasyn sıpap balasha baptap ósirgen Erekeń syndy erlerdi saǵynyp júrgendeı sezemin. Eńbek etý eskirmeıdi, sondyqtan jas urpaqty eńbeksúıgishtikke baýlý úshin Erjigit Tabylǵanov syndy erlerdiń esimin qasterlep, eńbegin nasıhattap, is-tájirıbesin sharýashylyqtarǵa úlgi etip usyný, atyna nysandar, kósheler berý tasada qalmasa deımiz.
Mańǵystaý oblysy