Kúı tarıhy qyzyq qoı. Kúıdi tyńdaǵanymyz bolmasa, shyǵý tarıhy men mánin asa bile bermeımiz.
Adaı kúıi jaıly ártúrli derek bar.
Birinshi derekti Ahmet Jubanov jazyp ketken. Ol «Ǵasyrlar pernesinde» eki ańyz jaıly sóz qozǵaǵan. Birinshi ańyz boıynsha, Qurmanǵazy Adaı rýyna baryp, qonaq bolyp otyrǵanda ilýli turǵan dombyraǵa kózi túsedi. Dombyrany alyp, qulaǵyn teris buraýǵa keltirip qoıady. Keıin úıdiń erke qyzy kelip, onymenen tartysqa túsedi. Eń sońynda ekeýi bir-bir kúıden tartty deıdi. Sondaǵy qyzdyń tartqany Adaı kúıi bolsa, Qurmanǵazy Serper kúıin tartypty. Jubanovtyń aıtýynsha, bul derekti Dına kúıshi aıtqan.
Dál osy eńbekte taǵy bir joramal bar. «...Adaı rýy Isataı kóterilisinde kózge túsken bolatyn. Joǵaryda aıtylǵan Saǵyzdan kelip Isataıǵa qosylǵan qoldyń ishinde adaılyqtar kóp bolatyn. Bizdińshe, Qurmanǵazy Adaı rýy atyn jalpylama uǵymda alyp, erkindik súıgen eliniń qaıtpas kúshine arnap shyǵarǵan bolý kerek», deıdi Ahmet Jubanov.
Ekinshi derekti Aqseleý Seıdimbek «Kúı shejire» kitabynda jazǵan. Oǵan sáıkes, Qurmanǵazy jas kezinde Adaı rýynyń qyzyna ǵashyq bolady. Kelesi jyly kelip úılenemin dep júrgende qyz sheshek aýrýynan qaıtys bolypty. Sol kezde Qurmanǵazy «Adaı qyz» dep azaly kúı shyǵarǵan deıdi. Ǵalym bul derekti sol aýyldyń shaldarynan estidim deıdi.
Úshinshi derekti Adaı shejireshileri aıtyp ketken. Bir jyly Qurmanǵazy en dalada kele jatsa 300 qarýlanǵan áskerdi kóredi. Olar Túrkimendermen soǵysýǵa bara jatqan eken. Jaýdyń keminde 3000 áskeri bolǵan. Tań qalǵan Qurmanǵazy bıik tóbeshikke shyǵyp, áliptiń artyn baǵady. Sonda Adaılyqtar er-toqymnyń artyna qoı terisin baılap, bir qatarmen shaba bastaıdy. Jerge súıretilgen teri aılanasyn shań-tozańǵa aınaldyrady. Túrkimender buny kórip, shaýyp kele jatqan 30 000 jaýyngeri bar qalyń qol dep oılap, jan-jaqqa qasha bastapty. Buǵan kýá bolǵan Qurmanǵazy jigitterdiń qýlyǵyna ári batyrlyǵyna rıza bolyp «Adaı» kúıin shyǵarǵan deıdi.