Anyq iz

Monolog Jýrnalıstiń bes qarýynyń birindeı tylsymy men tynysynyń tuńǵıyǵyna tartyp, aldyńdaǵy jumbaq keıipkerińniń ishki syryna dendeı enýdiń sıqyrly ári ámbebap kiltindeı bolǵan, sóıtip, álgi adamnyń «ózindik» kúbir ne dybyssyz ısharaly sóziniń oımen órnektelip, sanada saltanat qurýyn ditteıtin, sonysymen de jan terberlik jasyryn búkpesin jahanǵa jetkizýge sebesini tıetin osynaý baıyrǵy shyǵarmashylyq tásil – monolog kómegine taǵy júginýge asa zárý kúıde otyrmyn. Bógde bireýdiń monology arqyly da qahar­man tulǵasyn somdaýǵa bolatyny nemese lırıkalyq monologtyń ómirge degen ánuran­daı estiletindigi álmısaqtan belgili emes pe? Qaıt­kende de nıet túzý, maqsat bireý, osy utym­dy da utqyr jolmen búgingi syrlasymnyń – jalpaq jurtqa esimi etene tanys ustaz, ǵa­lym,­ jýrnalıst Saǵymbaı Qabashuly Qozy­baev­­tyń­ tamasha taǵdyryn tamsanyp emes, tabı­ǵı­lyǵymen taratyp berý edi... «...О́mir shirkin, dabyldatqan dostaryńmen, jany eljirep ezilgish jaqyn-jýyqtaryńmen, ázil-qaljyńǵa bóktiretin qurdastaryńmen qymbat qoı! Meni sondaı meıirbandarym: «Saǵy synbaıtyn Saǵymbaı», dep alaqandaryna salyp, erkeletip júretini bar. Olar birdemeni bilip aıtatyn shyǵar. О́ıtkeni, osy jetpis jastyń jelmaıasyn jeldirtip minip alǵan kezeńde men dara daraqtaı emes, ný ormanda jaıqalyp, jarysyp ósken máýeli báıterekteı tamyrymdy tereńge jibergenimdi, sol tileýlesterimniń perishte kóńiliniń darqandyǵynan tógilgen nurly shýaqtyń shapaǵatyna balar edim! O, toba, o táýbe deımin, keıde tamaǵyma óksik tyǵy­lyp, demim tarylyp... Kelmeske ketken keıbiri eske túsedi saǵyndyryp, endi bireýleri taıaq tastam jerden-aq qym-qýyt tirliktiń quıynymen alys­tap ketkendeı júrek shymyrlatady bir kórýge ańsa­­ryńdy qozdyryp... Kim bolar edim, olarsyz men?! Qysqasy, qalamsap tabystyrǵan taǵdyryma razymyn sheksiz. Jýrnalıstıka áleminiń ámbebap sheberlerimen ár materıktiń abyroıly basqosýlarynda – meıli ol halyqaralyq sımpozıým ba, dúnıejúzilik konferensııa ma, álde qazaq tórinde jyl saıyn jalaýyn jelbiretetin medıa-forým ba, áıteýir, kásibı turǵylastarymmen terezem teńdeı suhbat qura alatynym, kókeıkesti problemalar qozǵaýǵa ysylǵanym, ózimniń ulttyq ustanymymnyń ádildigi men túzýligi úshin taıtalasyp berispeı, shekisip te qalatynym... jyrǵaı bersem, pushpaǵy jyrtylyp aıyrylatyndaı. Osynyń bári qyzyl sóz emes, qyzyq ómirdiń qat-qabat bolmys-bitimine óz qoltańbammen basylǵan ap-anyq mórim der edim. Bilimdi adamnyń baqytty ekendigine kózim jetkeli qashan. Olarmen syrlasý da, muńdasý da ǵanıbet qoı. Shaqyrsam, daýsym jetpeıdi-aý, senderge: e-eı-ee-eı, Ánýarym (Álimjanov), Maratym (Barmanqulov), Dúkeshim (Báıimbetov), t.b. Sendersiz kóp qyrly qazaq jýrnalıstıkasyn kózge elestetý múmkin emes qoı. Ánýar Paıǵambar jasynda dúnıeden ótti. Ony Áýezovtiń ózi shákirt tutty, maqtan etti. Onyń afro-azııalyq jazýshylar qozǵalysyndaǵy eren tabysyn bylaı qoıǵanda, gazettiń ómirindegi óshpes órimdi taǵylymdary tamsandyra bermek... Maratsyz qazaq televıdenıesi dál búgingi bıigine kóterile alar ma edi degen oı mazalaıtyny ras. Al Dúkesh dosym da sondaı talanttar shoǵyrynan edi. О́miriniń keıingi maǵynaly jyldarynda elimiz Prezıdentiniń sheteldik saparlaryna birge shyǵyp, álemdik deńgeıge boı ura bastaǵan jańa Qazaqstan týraly tartymdy habarlar, reńkti reportajdar ázirlegeni – tarıh qoınaýyna qymbat qazyna retinde qosylǵany qýantady. Qaısybirin aıtarsyz, dostar kóp qoı mende. Úkilep syılaı bildim tirshilikte. Úırendim. Uqsap baqtym. Sheksiz bilimdarlyqtyń bulaǵyna birge bas qoıystym. Qandaı tosyn mezetterde de saǵymdy syndyrmaýdy, túńilmeýdi sondaı metrlerden – naǵyz has sheberlerden boıyma darytyppyn. Sol jaısańdarym túsimde jıi kórinedi desem asylyq bolar, al qyzyqta ne shyjyqta qasymda tiri júrgendeı bolyp aýyzba-aýyz «syrlasyp» qalatynym tipti de ásirelegenim emestigin túsin, zamandas. Myqty rýhtylardyń talmas tegeýrini tynshymaıtyn qasıetke ıe ekenin uqqandaımyn. Júrek jylýlary sol ystyq tabymen ysyndyra túsedi, jazǵandary men aıtqandary sol aına-qatesiz kúıinde ómir kúıin shertip jatady. «Ah, dáýren-aı, solarǵa uqsap baqsam-aý!» deısiń ózegiń jalynǵa sharpylyp... Úmit etken keıingi urpaqtarym, sender netken baqytty edińder, alda­­­­ryńda sondaı-sondaı aǵysy qatty, tereń ıirimdi bulaq-ózenderiń bar, shárbat sýyn meıir qanǵansha simirýge bolady. Birde jumbaq, birde ashyq sol tulǵalardyń eńbekterine yqylasyń túsip júrse, órisiń keńge salar... Sóıtińdershi, qulyndarym! Búginginiń betti de berekeli beren-birtýarlary bir búırimdi túrtkilep júredi áman. Jıi kezdese almasam, júnjip ketem, aýa qarmap, alasuryp qalam. Kezdese qalsam she, Gera aǵammen – Gerold Belgermen. Bar dúnıeni umytam. Bolashaq kúnge umtylam. Onyń ár maqamy, oılanýy, túısinýi, tebirenisi – tirshilik túıtkilderin aıaýsyz túıreıtin teńdessiz ári tylsym tásil ispetti. Jýrnalıstik, jazýshylyq jaǵyn qamtyp jatqanym da. Men, eger, qysqa jazýdy kimnen úırengenimdi eske alsam, árıne, Chehovqa tabynǵanymdy, poezııasynda qazaq qara sóziniń qudireti san qubylyp, eliktirip turatyn Oljas Súleımenovtiń oılylyǵyna elikteıtinimdi, túptiń-túbinde osy Geraǵamnyń «Pletene chepýhı» nemese «Shkrıabane perom» sekildi oınaqy-opyrmaly, qolamtadan qola qyzdyrǵandaı qýatty jazbalaryna den qoıatynymdy maqtanyshpen aıta alam. Oqyrman bárin sezip, bilip otyrady ǵoı. Keıde tap-tuınaqtaı, móp-móldir etip sezimge malyndyrǵan shap-shaǵyn esselerimdi tushynyp qabyldaǵandaryn jasyrmaı, mereıimdi asyryp tastaıdy. Aıtalyq, «Lıkı vremenı», «Vzglıad», «Tam, za gorızontom», «Imıa v ıstorıı», «Etıýdy na polıah» sıkldaryndaǵy kólemi shaǵyn dúnıelerim shynynda da kóptiń kókeıin dóp basýy­men erekshelenedi eken. Sony sezgende júregim bulqynyp ketedi, qalamsabymdy súıip-súıip alǵanymdy ańǵarmaı qalam-aý. Kólemde emes eken, mańyzy jazǵanyńnyń. Ne aıta bilgenińde eken. Syǵymdap, syr tereńine súńgigenge ne jetýshi edi?! Meniń bir qudaı oraılastyrǵan jan dosym – Ǵadilbek Shalahmetov. Ekeýmiz de soǵys jyldary dúnıege kelippiz. Ol Astrahan qazaǵy. Aqyn, saıa­satker, jýrnalıst. Armanmen ómir súredi... Jáne armany oryndalǵan ústine oryndalady. Eshqashan mise tutpaıdy, tek alǵa... Onyń janynyń náziktigine súısinem. Túsin sýytyp, qatqyldaý ketetin tustary da bar. Biraq jan balasyn renjitýden ada. «Ulym, biz Reseıde turǵanymyzben, tamyrymyz qazaq jerinde, Almatyǵa baryp oqy», – degen áke ósıetin oryndaǵan ol, bilimdi, tulǵaly azamat bop qalyptasty. Memlekettik teleradıo tóraǵasy boldy. Oǵan Qonaev úlken senim artty. Nazarbaev óziniń baspasóz hatshysy etip, qasynan tastamady. Ǵadilbektiń ǵumyrlyq bir tyndyrǵan asa mańyzdy sharýasy – TMD jáne Baltyq elderi aımaǵyn qamtıtyn «Mır» mamandandyrylǵan telearnasyn uıymdastyryp, basshylyq etýi edi. «Biz bir-birimizdi qandaı deńgeıde de tolyqtyryp turatyn áriptestermiz ǵoı», deıdi ol ońasha syrlasqanda. Demek, jan dosymnyń osy bir syrynan da biraz jaıt ańǵarylar dep keýde kerip qalatynym bar. Múmkin, qaısybir oqyrmanym meniń osy áriptes, úzeńgiles dostarymdy shetinen madaq etip, asqaq sóılep, tamsana áńgimelep aǵymnan jarylǵanyma tosyn kúdikpen, áldebir túsiniksizdikpen qaraýy da múmkin-aý degen ekiudaı oı týyndaıtynyn kúniburyn seze otyryp, bul baıandaý tásilimdi ádeıi tejemegen edim. Oqyrmandarym keıin eskerterdeı, men olardyń tasasynda qalmaı, qaıta, bárimen qanattasyp, birge oılap, eseıip, erteńge senimmen qadam basatynyma senetin edim. Máselen, álgilerge taǵy qosyp qoısam she: Janaı Omarov pen Saýytbek Abdrahmanovty, Seıdahmet Quttyqadamov pen Valerıı Jandáýletovti, Seıitqazy Mataev pen Aleksandr Tarakovty, t.b. táýelsiz elimizdiń myqty jýrnalıst tulǵalaryn, nesi artyq?! Osylarmen-aq órisimniń keńeıe túsetinin ańdatýǵa bolar edi dep oılaımyn. Birimizsiz-birimiz olqy soǵyp jatatyndaımyz ǵoı. Táýbe, birimizdi-birimiz tolyqtyrǵanǵa ne jetýshi edi... Ustazym, Reseı jýrnalıstıkasynyń ardageri Vasılıı Peskovty esimnen únemi shyǵarmaı, ardaqtap júremin desem, munym kúpirlik bolmas. Osy bir asa qarapaıym ári talapshyl qalamgermen uzaq jyl dostyq qarym-qatynasta bolǵanymdy taǵdyr syıy dep esepteımin. «Ár sóziń men sóılemderiń oıǵa malynyp turýy tıis», dep eskertetin edi marqum. Shaǵyn esseler jazýdyń qaıtalanbas sheberiniń qoltańbasyn óz úderisimde de ajarlandyryp, baıytýǵa tyrysqanmyn, damyta bermekpin dep te oılaımyn. Asyly, jýrnalıstıka salasyndaǵy úzdik tabystary úshin Lenındik syılyqtyń laýreaty atanǵan Peskov ámanda maǵan: «Sen, tek jaqsy jazýǵa mindettisiń», dep ústimnen únemi tónip turatyndaı hal keship júretinimdi nesine jasyraıyn. Nátıjesi de birshama kórinip júrgendeı. Oǵan respýblıkalyq BAQ-taǵy jarııalanymdarym, teleradıo novellalarym, jeke kitaptarym kýá sekildi. Muny ásire sóz emes, ustazym aldyndaǵy esebim dep túsinińizder. ...Qostanaı oblysy Meńdiǵara óńiriniń túlegi retinde men týǵan jerime degen saǵynyshymdy árdaıym qalam kómegimen basyp, perzenttik paryzymdy ótep kelemin. Ásirese, Qabash ákemniń zamandastary týraly keıingi urpaqqa áńgimelep berýge qushtarmyn. Iá, áke týraly kim saǵynyshpen estelik aıtyp, sarylyp otyryp jazǵysy kelmeıdi deısiz? Ondaıda kóńil áýeni san-saqqa sharyqtap, asqar taý – ákeniń asyl da abzal, qymbat ta umytylmas minez-qasıetterimen, aqyl-keńesterimen, eldik namys-múddelerimen qaıta tabystyryp, tarıh qoınaýyna oralmastaı bop sińgen sonaý bir qyzyq ta shyjyq kúnderdi naqpa-naq jaýhar kúıinde jáýdiretip eske salyp, eńselendiretini tańyrqarlyq qubylys qoı. Sondaı balanyń ákege degen ińkárligin, saýmal sezimin, sarǵaıǵan mahabbatyn, taýsylmaıtyn tabynysyn júrekpen sezip-bilgińiz kelse, 2013 jyly Almatydaǵy «Edelveıs» baspa úıi jaryqqa shyǵarǵan «Zvezdy v nebe» kitabyn qolyńyzǵa alyńyzshy, oqyrmanym. Bul eńbegimde Qazaqstandaǵy kolhoz qozǵa­­­lysyn uıymdastyrýshylardyń alǵashqy­larynyń biri – ákem Qabash Qozybaevtyń (1898-1973) ómiri arqaý bolyp, urpaqtarǵa óshpes ónegesi úlgi bolyp tartylǵandaı. Munyń da ózindik sebebi bar. Maǵan áke taǵylymy eriksiz qalam alǵyzǵan edi. Uly Otan soǵysynyń qıyn-qystaý kezeńinde Meńdiǵara aýdanynyń «Jańa turmys» kolhozyn basqarǵan ákem «Qabash Qozybaev» dep atalatyn jaýyngerlik ushaqtardyń zvenosyn maıdanǵa syıǵa tartyp, jóneltkeni úshin Stalınnen alǵys alǵan dara tulǵa bolyp, halyq júreginde qalǵanyn el-jurt jaqsy biledi. Bul jerde «ushaqtardyń zvenosyn» degen sózdi jaıdan-jaı aıtyp otyrǵanym joq. Qabash ákemniń óziniń jazyp ketken túsindirmesin dálme-dál keltireıinshi: «...Bir aıdan keıin memlekettik bankke 190 myń som ótkizdim. Ýkraındyq dosym Iа.I. Vereshenko ekeýmiz birigip (ol 180 myń som berdi), Chkalov qalasyna baryp 3 áskerı samolet satyp aldyq. Eki samolettiń qanatyna ekeýmizdiń aty-jónimiz jazyldy. Ekeýmizge ortaq úshinshi samolettiń bir qanatyna onyń, ekinshi qanatyna meniń aty-jónimdi jazdy. Bul samoletterimizdi bolat suńqarlarymyzǵa óz qolymyzdan tabys ettik». Iá, qarapaıym qazaq ulynyń mundaı patrıottyq qadamy tarıhymyzdan óshpesteı bop oryn alary kádik. О́shpes ónege dep osyny aıt! Belgili aqyn Ǵabbas Jumabaev «Qozybaı samoleti» derekti poe­masynda: «Qabash turdy shattyq jasy tamshylap, Satyr-sutyr bolyp ketti qarsy jaq. Suńqar kenet kók aspanǵa atyldy, Samoletin qara bultqa shanshyp ap», dep, Qabash Qozybaev syılaǵan samolettiń alǵashqy aıqasyn jan terberlik etip sýrettep bergen edi. Ákesiz ýaqyt ta synaptaı jyljyp óte beredi eken... Biraq áke aqyly, ósıeti, amanaty júrekten esh óshpeıtinin osy kitabymnan aıqyn ańǵararsyz. Ákem eliniń adal uly bolypty. Búginde ónip-ósken urpaqtary bar. Bári de Táýelsizdigimizdiń berik ýyǵy bop shanshylyp, hal-qaderinshe jemisti eńbek etip júr. Sol sebepti de men áke áýletimen maqtana alamyn. Týǵan aǵam Manash akademık, el tarıhyn tereń tańbalap, bederli iz qaldyryp ketken ǵulama ǵalym edi... Qozybaıdyń bir balasy Ábilden týǵan Orazaly kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri bolǵan, Sosıalıstik Eńbek Eri. Bul tulǵalar jóninde de kitabymda keńinen oryn berilgen. Jalǵyz aǵash orman bolmaıtyny sekildi, Qozybaevtar áýleti qosaqtalyp, qosarlanǵanda ǵana, olardyń óshpes izderiniń ónegesi jalpyulttyq úlgige aınalaryn aıqyn sezinersiz osy kitaptan. Elimizdiń osy sekildi ordaly da abyroıly otbasylary kóp bolsa, Táýelsizdigimizdiń shańyraǵy shaıqalmaıtynyna, nyǵaıyp, bolattaı berik bola túsetinine bek senimdimin». Dıalog Keıipkerim jýrnalıstıka jiliginiń maıyn shaǵyp ishken maıtalman ári aýyzeki sózdiń taıpalǵan jorǵasy bolǵan soń, osy dıalogtyq tásilge qaıyra júginýge týra keldi. Esime talaı sóz tarlanbozdarynyń aıtqandary, qysylǵanda qyspaqtan shyǵarar emeýrinderi túsedi. Sonyń ózi demeý eken. Maýjyratyp, qalǵytpaıdy. Maqalany bastar aldynda túńildirmeıdi. Túlete túsedi. Sóz kúzettiredi. Qaıyrylǵandaı qanatyńdy qaıyra bir qaırattana qaǵyp, alǵa umsynasyń. Báli, sol aıtqyshtarǵa qulaq túrelik. Dıalog – eki nemese birneshe adamnyń arasyndaǵy áńgime ekenine toqtala kelip, Q.Jumalıev: «Dıalog dramalyq shyǵarmalardyń negizgi quraly», dep moıyndasa, «Teatr ónerin tym jaqyn sanaıtyndyqtan, áńgimeni dıalog arqyly berýdi maqul kórdim», dep B.Tájibaev syr bólisedi. Al klassık B.Maılın dıalog jasaýdaǵy asqan sheberligin shaǵyn pesalarynda tanytyp, dáleldegeni beseneden belgili ǵoı. Ámse, áńgimeshil-jazǵysh Á.Nurshaıyqovtyń roman-dıalogynsyz B.Momyshuly tutastaı tulǵalanar ma edi?! Sonymen, maǵan endi dıalogtyń járdemi kerek bop turǵany... Osy tásildi attaı qalap, ǵalamat quzyretin taǵy bir moıyndadym endi. Saǵymbaı Qabashulynyń keıbir qamtylmaǵan qasıet-qadirin, ómir-órnegin, ustanym-ulaǵatyn, joǵaltqany-tapqanyn, súıip-súımegenin, eminip turyp elemeı ketkenin, t.b. azamattyq asqaqtyǵyn dál osy dıalog kómegimen kómkere, kórkeıte tússem-aý! Áı, armanshyl, ásershil, júrek-aı deseńshi! Kúpti bola bermeı, kómbeniń betin ashýǵa kirisseńshi, sol!.. Kóp kútkenniń, bosqa zaryqtyrǵannan basqa bereri shamaly emes pe, táıiri! Avtor: Sur pıdjaginiń oıma omyraýynan moınyn bileýleı japqan qara fýtbolkasynyń jaǵasyz jıegi ásem kórinip, jalpy turpatyn ashańdaý etip kólbetken, jetpiske jetse de júzi bozbaladaı nurly, ájimsiz, jup-jumsaq betinen jastyqtyń jalyny, oıly kózinen ómirge degen otty qumarlyq, qomaǵaı qushtarlyq esip turǵan Saǵymbaı Qabashulyna súısinip qaraımyn. Shashy seldirlengen. Kereqarys mańdaıy sergek, sezimtal sıpatyn odan ári baıyta, baıyptandyra túskendeı. Keń minez, tereń aqyl, kóp bilim ıesi, aqjarqyn da jaıly kisi ekendigi ańǵarylady. Ustazǵa tán sabyrlylyǵy sózinen de, bitim-bolmysynan da baıqalady. Lenıngrad memlekettik ýnıversıtetiniń jýrnalıstıka fakýltetin úzdik bitirgen, eń bir eleýlisi, osy mamandyqtaǵy alǵashqy qazaq biraz jyl baspasóz, teleradıo salasynda jemisti eńbek etip, mine, 40 jyl boıy ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-de eńbek etip keledi. Ǵylymı-pedagogıkalyq qyzmettiń barlyq satylarynan ótti, fakýltet dekany boldy, shırek ǵasyr bederinde – kafedra meńgerýshisi. Áńgimeni neden bastasam, alǵashqy suraqty qalaı qoısam eken dep nedáýir álgindeı oılarǵa berilip otyrdym da suhbattasymnyń kisige juǵysqysh jaıly minezine qanyq qalpymmen erkinsı túsip, ile sóz-tamyryn bastym. – Qurmetti Sáke! Qolpash sózim emes, kóp nárse tyndyryp úlgerdińiz ǵoı! Barlyq eńbekterińizdi kóńil súzgisinen ótkizýge tyrysamyz, ámanda. Otyzdan astam tarıhı-tanymdyq, kósemsóz kitaptarynyń avtory retinde de tanymalsyz. Otandyq jýrnalıstıkaǵa qosyp júrgen aıryqsha úlesińizdi el biledi. Tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor, birneshe mártebeli ataqtar men Prezıdent syılyǵynyń ıegerisiz. Ásirese, Qazaqstan jýrnalıstıka akademııasynyń negizin qalaýshy ári prezıdenti retinde atqaryp jatqan jumystaryńyz bir tóbe. Aıtyńyzshy, osy salalyq akademııany qurýǵa qandaı oı túrtki, sebep boldy? S.Q.: – Táýelsizdiktiń ańsatyp atqan altyn tańy rýhanı qundylyqtarymyzdyń túlep, túrlenip óz kádemizge burynǵydan da beter bar ajar-kórkimen, nárli dámimen jaraı bastaǵanyna kýá boldyq qoı. Tek, túıinin aıtsam, Alash qaıratkerleriniń ortamyzǵa «qaıta oralyp», mádenıetimiz ben ádebıe­timizdi, ónerimizdi kúrt baıytyp, kúrdeli betburys­tarǵa bastaǵan sáti nebir ıdeıalarǵa muryndyq bolǵany belgili. Mine, sondaı el egemen­­­digi áserimen qanattanǵan kezeńde jyldar boıy kókeıde pisip júrgen oılarymyzdyń tumyldy­­ryǵyn birtindep aǵyta bastaǵan edik. Dálirek aıtqanda, 2001 jyldyń maý­sym aıynda jýrnalıs­­­tıka, BAQ jáne jarnama salasyndaǵy jetekshi bedeldilerdi biriktiretin qoǵamdyq uıym – Qazaqstan Respýblıkasynyń jýrnalıstıka akademııasy quryldy. Bul – el ómirindegi erekshe jańa­lyq retinde qabyldandy. Sodan... Armanshyl Arman­­jan Baıtasov 1994 jyldan beri («31 kanal» TRK kómegimen) tapsyrylyp kelgen «Altyn juldyz» syılyǵyna úmitkerlerdi anyqtap, marapattaýdy bizge – Akademııa quzyryna ıkemdegen edi. Bul ıdeıany ile Darıǵa Nazarbaeva da qoldady. Sóıtip, «Altyn juldyz» (2001 j.) ben «Altyn samuryq» (2002 j.) syılyqtary ujymdarmen qatar jeke tulǵalarǵa júıeli tapsyrylyp keledi. Árıne, syı-marapat júrgen jerde sypaıylap aıtqanda, ishteı básekelik, tartys, daý-damaı da qylań bermeı qalmaıdy. Saǵymbaıdyń sózden sál kidirisinen, jeńil kirbiń júgirgen júzinen biraz búkpe syry kireýkelengendeı edi... Iá, shaqshadaı basy sharadaı bolǵan sátter de kezdesip turady. Úmitkerler syılyqqa ilikpeı qalsa, bar kináni buǵan artady. Al shyndyǵynda bul másele jarııaly túrde sheshiletin edi. Keıde bıik dárejeli laýazym ıeleri de pendeshilikke salynyp, dámetip jatady. Negizgi, basty erejege sáıkestenbese de belden basqysy keledi. Árıne, mundaı tyǵyryqtan prezıdent retinde Saǵymbaıdyń talapshyldyǵy qutqaryp ketip júredi. Avtor: Sizdiń ázil-qaljyńǵa sheber, utqyr sóıleıtinińizdi bilemiz. Qasyńyzǵa janasa qalǵan adam jan jylýyna kenelip, áserli áńgimeńizge elitip, kádimgideı bir jasap qalatyny qupııa emes. Sondaı ejil-qojyl emirenisti sátterde jónimen, taýyp aıtqan qanatty sózderińizdiń ózi ne turady deseıshi. Jáne de oı tereńinen, aǵysty ıiriminen sýyrylyp shyqqan sóz bolsa, ýaqyt tezinde quryshtaı shyńdalyp, bolattaı beriktene túspeı me? Mysaly, «Bas aýyrǵanda – dárigerge kórinesiń, jan aýyrǵanda jýrnalıske júginesiń» depsiz. Ap-anyq, tup-tunyq tirkes! Sosyn... Osy tusta Saǵymbaı rahattana kúle túsip: «Eslı net ıskry v mozgý, ne pomogýt ı Garvard, ı KazGÝ», – degen aforızmimdi estip pe ediń, dedi ań­ta­rylyp. Biz basymyzdy ızedik. Júlgeleı tú­ser me edik, ózi qos saýsaǵyn ernine tıgize tejep, ári qaraı jal­ǵastyrýǵa qulyqsyzdyǵyn ańǵart­ty... Biz endi onyń júıeli izdenisiniń nátıjesinde ómirge kelgen «Otandyq jýrnalıstıka» avtorlyq serııasymen jaryq kórip jatqan kitaptarynyń oqyrmandardyń únemi yqylasyna bólenip júrgeni týraly aıta bastadyq. Máselenkı, 2013 jyly «Atamura» baspasynan «Kogda bolıt dýsha...» degen atpen osy serııanyń segizinshi kitaby jaryq kórgen edi. Munyń aldyńǵylarynyń bári de oqyrmandarynan joǵary baǵa alǵanyn bilemiz. S.Q.: – Toǵyzynshy kitaby da jýyrda oqyrmandarmen tabysyp qalar... Avtor: – Biz ázirge qolymyzǵa tıgen segizinshi kitaptyń qamtyǵan máseleleriniń aýqymy keń ekendigin aıtpaqpyz. Onymen tanysyp shyqqanda jýrnalıstıka salasynyń árli-beri tarıhynan molynan habardar boldyq. Bul avtorlyq ǵylymı-oqýlyq ári kósemsózdik serııa qoǵam ómirindegi jýrnalıst pen BAQ-tyń, dúnıejúzilik aqparat keńistigindegi Qazaqstan baspasóziniń orny men mindetterine, ózgermeli álemdegi kósemsózshiniń kásibı róliniń joǵary ustanymdy mıssııasyna arnalypty. Munyń aldyndaǵy barlyq serııa kitaptary sııaqty bul jolǵysy da anyqtamalyq-ensıklopedııalyq ereksheligimen sıpattalady. Kitap «Tamyrlar», «О́lsheýsiz súıispenshilik­pen órilgen», «О́mir úzeńgisinde», «Kitaptyń da taǵdyry bar», «Jýrnalıst patrıot bolýy kerek», «Ýaqyt jelimen» jáne «Aı jaryǵy» dep atalatyn jeti bólimnen turady. Árqaısysyna toptastyrylǵan túrli janrdaǵy jarııalanymdardyń ózi shaǵyn aıdarlarmen aıqyndalyp, salmaqty júk kóterip turýymen qundy eken. Mysaly, «Tarıhtaǵy esim» dep qazaq jýrnalıstıkasynyń jarqyn ókili Qasym Sháripov týraly tyń derekter baıandalsa, «Ýaqyt tylsymynda» otandyq baspasózdiń qalyptasý kezeńderinen syr tarqatylady. Al túrli BAQ mereıtoılarynyń salıqaly sabaqtary, radıo-televıdenıeniń qalyptasýynan órleýge deıingi taǵylymdy satylary jaıly oı qozǵalýy bul kitaptyń mańyzyn tipten arttyryp tur. S.Q.: – Maqtaý kimge jaqpaıdy deısiń, Qaısar. Biraq kózimshe... jumsartyńqyrasań qaıtedi? О́tinemin... Avtor: – Sáke, osy ekpinim ózime unap turǵany... (Keıipkerim qarqyldap kúlip aldy). Kitaptyń anyqtamalyq sıpatyna úńilsek, biraz tyń maǵlumattarǵa kenelemiz. «Qazaq» gazeti men «Aıqap» jýrnalynyń araǵa biraz jyldarǵy úzilisten soń qaıta jaryq kóre bas­taýy turǵysynda túsinik, taldamaly maqalalar Alash arystarynyń murasyna degen adaldyq pen súıispenshilikti ornyqtyra túsipti. Al «Egemen Qazaqstan», «Kazahstanskaıa pravda» gazetteriniń mereıtoılyq nemese qoǵam, zaman ózgerisindegi atqarǵan jylnamaly, tarıhı taǵylymdyq turǵydaǵy túrli jarııalanymdarynan úlgi-úzindiler berilýi de quptarlyq is. Mundaı maqalalardy tereń zerdelegende qazaq baspasóziniń júrip ótken qıyn da berekeli joldarynan baı mazmun túziledi eken. S.Q.: – Kitap túgili, bir problemalyq maqalada kóterilgen batpandaı júktiń sońyra ońdy sheshimi tabylyp jatsa, ony avtor baqyty dep esepter edim. Ondaı jaıttar basymyzdan jıi ótip keledi ǵoı. Esime 1991 jyly Kýrchatovtan jazǵan «Proshanıe s polıgonom» degen reportajdyq eńbegim túsip otyr. Kúrdeli taqyryp qozǵalǵan edi. Atom polıgonyn jabýdyń búkilhalyqtyq tolqynynyń tobyqtaı túıini – tajal synaǵyn qurdymǵa jiberý bolǵan! Al aıtaıyn ba, sol materıal araǵa eki jyl salyp, sarǵaıtyp baryp baspasózde jarııalandy ǵoı... Budan ári Saǵymbaıdyń oıyna taǵy bir ózekti másele túskenin, onyń mańdaıdaǵy usaq ájimderin jıiletip, janaryn qysyńqyrap qoıyp sózin jalǵaýǵa bekingeninen ańǵaryp edik. Ishki oı qajaýynyń túp-tórkini – qazaq baspasóziniń týǵan kúnine qatysty aıtyp, jazyp júrgen óziniń baǵaly usynystary haqynda bop shyqty. Patsha bıliginiń ádiletsiz uzyn quryǵy qyl moıyndy qylǵyndyryp, otarlyq júıeniń aıaqqa taptaǵan ezgisi óńeshten tunshyqtyryp turǵan sonaý 1870 jyldyń 10 mamyrynda «Túrkistan ýálaıaty» gazetiniń alǵashqy sany jaryq kórgeni aıan... Oılanarlyq, qup alarlyq beles sekildi-aý! Jýrnalısterdiń tól merekesiniń tóbesi de osy tustan qyltıyp turǵandaı eken. Árıne, tarıhı myqty negiz ǵana ǵasyrlarǵa solqyldaqsyz, myǵym kúıde apara alatyny belgili ǵoı. Tarıh pen jýrnalıstıka tizginin myǵym ustaǵan Saǵymbaı bul oraıdaǵy pikirleriniń túptiń túbinde eskeriletininen de dámeli. Avtor: – Osyndaı máıekti sózderdi estı otyryp, bizdiń oıymyzda da oı tamyzyǵy tutanyp júre bergen... Árıne bári-bári keıipkerimiz týraly ǵoı. Onyń jýrnalıstik jolynan bederlengen biraz derekter de qazaq baspasóziniń jylnamalyq tájirıbesinen tuǵyrly oı tolǵaýymen áserli ekendigine qanyqpyz. Saǵymbaıdyń ártúrli janrdaǵy ózekti maqalalaryn bylaı qoıǵanda, epıgraf retinde berilgen nusqaly da túıindi sózderi oıǵa shym batyrady. «Shyndyqty jazam deseń jolǵa shyq. Ol poıyzda, avtobýsta, jol ústinde, alystaǵy qoıshynyń qarasha úıinde, dala qosynda, qonaq bolǵan beıtanys jannyń dastarqanynyń basynda kezdesýi múmkin. Tek kóre bilseń bolǵany»,– deıdi avtor. Sondaı-aq, «Qoǵam ózgergen kezde halyqtyń qamyn jeıtin, qorǵaıtyn birinshi – jýrnalıster. Ony ýaqyt dáleldep otyr», – deýinde de shymyr shyndyq jatqan joq pa? ...Estımisiń, jýrnalıst?! Jasyń bar, jasamy­syń bar, júrekpen jazatyn kúnderiń kútip tur ǵoı alda! Qamdan, qapy qalma!.. Saǵymbaıǵa teńelseńshi!.. Onyń kezinde kemel qanattandyrǵan shákirtteriniń ózi tegeýrindi jasaqtaı bop, elimizdiń ár óńirinde qalamsap býymen jelpinip júr emes pe? Baqytty jan eken Saǵymbaı! Keleshekke hat qaldyrǵan ǵalym, jýrnalıst, ustaz retinde osy qasterli uǵymdy ystyq júreginde aıalap, mápeleı bilgen onyń taǵdyryna qyzyǵa, qumarta qaraımyz. ...О́zi aıtpaqshy, onyń nesibi – jolda! О́zi aıtpaqshy, áli qyryqqa ilinbegen «jas qatyny» Saltanaty men qyzy Arýjanyn ertip Japonııaǵa attanar sátti asyǵa kútýde saıahatshy Saǵymbaı! Álemniń túkpir-túkpirine jıi joly túsetin onyń úıde qol qýsyryp otyrǵysy joq. Ýaqyt tar, maqsaty ushan-teńiz!.. Áp, bárekeldi, jorytqanda jolyńyz bolsyn, joldasyńyz Qydyr bolsyn! ...Saǵymbaıdyń ómirdegi izi aıqyn ári ajarly eken! Naǵyz anyq iz desekshi! Qaısar ÁLIM, «Egemen Qazaqstan».