JAŃA ShEShIMDER KEZEŃI

ERTEŃ ASTANADA QAZAQSTAN KÁSIPODAQTARYNYŃ KEZEKTI HHII SEZI О́TEDI Qazaqstan Respýblıkasy Kásip­odaq­tary federasııasynyń quryl­ǵa­nyna bıyl 20 jyl tolady. Bú­ginde Federasııa júıesine 25 sa­la­lyq kásibı odaqtar men 14 aımaq­tyq kásibı birlestikter, 17 530 bastapqy kásipodaq uıymdary enip otyr. Olar 2 mıllıon 64 myń kásipodaq múshelerin biriktiredi. О́tpeli kezeńniń qıynshylyqtaryn jeńýge, memleketimizdiń tutastyǵyn saqtaýǵa kásipodaq uıymdary zor úles qosyp keledi. Salıqaly saıasat pen áleýmettik kelisimniń nátıjesinde sońǵy jyldary eldiń jaǵdaıy jaqsaryp, keleshegi kemeldene tústi. Álemdik qarjy-ekonomıkalyq daǵdarysty oıdaǵydaı eńserdik, jalaqy ósip, zeınetkerlerdiń jaǵdaıy túzeldi, densaýlyq saqtaý men bilim berý salalarynda da oń ózgerister bolyp jatyr. Bular kóp jaǵdaıda áleý­mettik turaqtylyqqa, reformalar­dyń áleýmettik baǵytynyń ny­ǵaıýy­na qol jetkizýge, qyzmet­ker­lerdiń áleýmettik-eńbek quqyqtary men múddelerin qorǵaýǵa, jumys oryndaryn saqtaý jáne jańa ju­mys oryndaryn ashyp, laıyqty eńbekaqy tóleýge, taǵy basqa da máselelerdi sheshýge yqpal etýde. Búginde elimiz áleýmettik-eko­no­mıkalyq jańarý men demo­kra­tııa­landyrýdyń jańa kezeńine qa­dam basyp otyr. Taıaýdaǵy onjyl­dyqta Qazaqstan ósip-órkendep, álemde básekege qabiletti 50 mem­le­kettiń qataryna kirýdi maqsat etýde. Mine, bul kásipodaqtar aldy­na da jańa talaptar qoıatyny sózsiz. El aldynda turǵan jahan­dyq máselelerdiń basty tetigi – adam kapıtalynyń sapasyn júıeli túrde jaqsartý. Dál osy maqsat túpki nátıjede ekonomıkalyq saıasattaǵy basymdyqtarymyzdy aıqyndaıdy. Bul qoǵam damýyn aıqyndaıtyn jańa kózqarastardyń ózegi bolmaq. Qazaqstannyń eko­no­mıkalyq modeli álemdik daǵdarys jaǵdaıynda óziniń tıimdiligin, ornyqtylyǵy men turlaýlylyǵyn kórsetip, qubylmaly kezeńdi sátti eńserip shyqty. Ekonomıkalyq daǵdarystyń keri úderisin eńserý úshin áleýmettik áriptesterdiń, ásirese, kásipodaqtardyń kúshimen kóptegen jumystar atqaryldy. Kelesi onjyldyqtyń basym­dyq­tary Qazaqstannyń 2020 jylǵa deıingi damýynyń strategııalyq josparynda aıqyndalǵan. Kásip­odaq­tar federasııasy ekonomı­ka-lyq ósýdiń joǵary qarqynyn, eko­nomıkadaǵy ilgerilegen qurylym­dyq qozǵalystardy, halyqtyń ómir súrý sapasyn arttyrýdy qamtama­syz etetin ekonomıkalyq damýdyń jańa modeline negizdelgen eldiń tu­raqty damý strategııasyn qol­daıdy. Jahandaný kezinde Kásip­odaq­tar federasııasy halyqaralyq ká­sipodaq qozǵalysynyń bóligi re­tinde sheteldiń ulttyq jáne halyq­aralyq kásipodaq birlestikterimen – Jalpyǵa ortaq kásipodaq kon­federasııasymen, Kásipodaqtardyń halyqaralyq konfederasııasymen, Halyqaralyq eńbek uıymymen yntymaqtastyqty nyǵaıtý tuǵy­ryn­da tur. Biz demokratııalyq uıym retinde barlyq qoǵamdyq uıymdarmen jáne úkimettik emes uıymdarmen shynaıy da dáıekti yntymaqtastyqtyń erkin ári ashyq saıasatyn júrgizýdemiz. Kásipodaqtar federasııasynyń basym baǵyttary eńbekshilerdiń quqyqtary men bostandyqtarynyń negizin qalaýshy qaǵıdattardyń saq­talýy úshin, kásipodaq aýyz­bir­ligin jáne birlesýin ulttyq, sala­lyq jáne óńirlik deńgeıde nyǵaıtý bolmaq. Qazirgi kezde Qazaqstan kásip­odaq­tary 20 jyl boıy óz kem­shilikterinen jáne halyqaralyq tájirıbeden sabaq ala otyryp, qarqyndy damý ústinde. Parlament jáne Úkimetpen ózara is-qımyl ja­saý arqyly zańdar men mem­­­lekettik baǵdarlamalar jo­ba­laryn ázirleý men talqylaý bary­syn­da Kásip­odaqtar federasııasy elde júrgiziletin áleýmettik-ekonomı­kalyq saıasatqa yqpal etýde. Osy jyldarda Federasııa kásipodaq uıymdarynyń qyzmeti úshin qu­qyqtyq keńistikti edáýir nyǵaıtyp, keńeıtýge qol jetkizdi. 2005 jylǵy Elbasynyń Kásip­odaq­tar sezindegi baǵdarlamalyq sózi kásipodaqtar úshin úlken oqıǵa boldy. Memleket basshysy sezde áleýmettik memleket qurýdaǵy kásipodaqtardyń jasampazdyq qyzmetin oń baǵalaı kelip, eńbek adamynyń quqyqtary men múddelerin qorǵaý isindegi, olardyń qoǵamdaǵy róli men bedelin arttyrýdaǵy kásipodaqtarǵa óziniń aınymas qoldaý kórsetetinin atap aı­typ, kásipodaq qozǵalysynyń aldyna jańa mindetter qoıǵan edi. Sondaı-aq Qazaqstan Respýb­lıkasy Prezı­den­tiniń 2006 jylǵy 25 shildedegi Jar­lyǵymen Qa­zaq­stan Respý­b­lı­ka­synda azamattyq qoǵamdy damytýdyń 2006-2011 jyldarǵa arnalǵan tujy­rymdamasy maquldandy. Kásip­odaqtar federasııasy tujyrym­da­many ázirleýge belsene qatysty. Memlekettiń jańa áleýmettik saıa­saty jáne ómir sapasynyń ulttyq stan­dartyn qalyptastyrý týraly másele boıynsha usy­nystary el Pre­zı­dentine, Par­lamentke jáne Úki­metke, sondaı-aq Federasııa onymen yn­tymaqtastyq týraly memo­randýmǵa qol qoıǵan “Nur Otan” halyqtyq-demokratııalyq partııasyna ji­berildi. О́mir sapasynyń ulttyq standartyn ázirleý qazir de jalǵasýda. Qa­zaq­stan­da Azamattyq qoǵamdy damytý tu­jy­rym­da­masynda qamtylǵan erejeler kásipodaqtardyń memlekettiń áleý­met­tik-ekonomıkalyq saıasatyn ázir­leý men iske asyrýǵa qaty­sýyndaǵy qyz­metine negiz boldy. Federasııanyń osy jyldar­daǵy eń basty jetistigi – eki jylǵy ju­mys­tyń tabysty aıaqtalyp, Par­la­menttiń 2007 jylǵy 1 shildeden Q­a­zaq­stan Respýblıkasynyń Eńbek ko­deksin qabyldaýy. Osyǵan baı­la­nysty respýblıkanyń áleýmettik saıasatynyń mańyzdy bóligi eńbek jáne áleýmettik-ekonomıkalyq qa­tynastar salasyndaǵy negizin qa­laý­shy qaǵıdattardy iske asyrýda ká­sip­odaqtardyń eleýli rólge ıe ekenin basa aıtqym keledi. Kásipodaqtar fe­de­rasııasy zań jobasyn negizgi ázir­leýshi – Eńbek jáne halyqty áleý­mettik qorǵaý mınıstrliginen áýel bastan zańnyń mazmuny halyqaralyq kon­vensııalardyń, sondaı-aq TMD-ǵa qatysýshy memleketterdiń Parla­ment­aralyq Assambleıasy qabyldaǵan úlgi Eńbek kodeksi tujyry­m­da­ma­sy­nyń negizgi erejelerine tolyǵymen saı kelýin talap etken edi. О́ıtkeni, Eń­bek kodeksi, onyń qurylymy men mazmuny elde eńbek qatynastaryn qa­lyptastyrý men retteýdiń ór­ke­nıetti tártibin qamtamasyz etedi. Ol halyqaralyq talaptarǵa tolyǵymen saı keledi ári jumys­kerler men jumys berýshiler múddeleriniń teńgerimin saqtaýǵa múmkindik beredi. Osylaısha, kásipodaqtar men “Eńbek” de­pýtattyq toby alǵa qoıǵan maq­satqa qol jetkizdi. 2008 jylǵy qańtardaǵy bıznestiń áleýmettik jaýap­ker­shiligi jónindegi Jezqazǵan fo­rýmynda el Prezıdenti “Ujym­dyq shart jasańdar!” aksııa­syna serpin berip, bul eńbekshilerdiń jáne olardyń otbasynyń ómirin jaqsartý úshin jasalatyndyqtan, atal­ǵan aksııa jalpyulttyq bolýǵa ári jumys berýshiler men qyzmet­kerlerdi keńinen qamtýǵa tıis dep atap kórsetti. Al “Ujymdyq shart ja­sańdar!” jalpyrespýblıkalyq aksııasynyń negizgi maqsaty – kor­po­­ratıvtik áleýmettik jaýap­ker­shi­likti arttyrý, áriptestik qarym-qat­ynasty jáne tutas alǵanda ujym­da tıimdi, turaqty jumysty damytý. Bul ujymdyq sharttar jasasýdy ynta­lan­dyrý úshin jaqsy negiz boldy. Eger aksııa basynda jasalǵan ujymdyq sharttar 19 155 nemese 12 paıyz bolsa, 2010 jylǵy 1 naýryzda ol 47 362-ge jetti, ıaǵnı ujymdardy ujym­dyq shartpen qamtý sharýa­shy­lyq júrgizýshi sýbektilerdiń jalpy sanynyń 26 paıyzy boldy. Kásip­odaqtar jumys isteıtin kásiporyndar men uıymdardy alsaq, munda ujymdyq sharttarmen qamtý 85,8 paıyzdy qurady. Qazaqstan Prezıdenti N.Á.Na­zar­baev­tyń bıznestiń áleýmettik jaýa­p­ker­shiligi qaǵıdattaryn damytýǵa jáne kásipkerlerdiń ne­ǵurlym ózekti áleýmettik pro­blemalardy sheshýge qatysýyna baǵyttalǵan jyl saıynǵy “Paryz” konkýrsyn ótkizý týraly Jarlyǵy buǵan jańasha serpin berdi. Osy Jarlyqqa sáıkes konkýrsty uıymdastyrýshylar Qazaqstan kásip­odaq­tary fede­rasııasy Eńbek jáne ha­lyqty áleýmettik qorǵaý mı­nıstrligi jáne “Atameken odaǵy” ult­tyq ekonomıkalyq palatasy bolyp tabylady. Al konkýrs iri, orta jáne shaǵyn kásipkerlik sýbek­tileri úshin “Úzdik áleý­mettik jaýapty kásip­oryn”, “Jyldyń úzdik áleýmettik jo­basy” jáne “Úzdik ujymdyq shart” nomı­nasııalary boıynsha ót­ki­ziledi. Osy úsh nomınasııanyń bar­lyǵynyń máni zor. Degenmen, ká­sip­odaqtar úshin “Úzdik ujymdyq shart” nomınasııasynyń mańyz­dy­lyǵy basym. О́ıtkeni, onda qyz­met­ker­lerdiń eńbek jáne áleý­mettik qu­qyq­taryn jaqsartatyn ári ny­ǵaıtatyn ujymdyq sharttar qaralady. Federasııanyń jáne oǵan múshe uıymdardyń qyzmetinde azamattyq qyzmetkerlerdiń jalaqysy res­pýb­lıka boıynsha burynǵydaı eń tómen bolýyna baılanysty jalaqyny ósirý máselesi mańyzdy oryn alyp, kóp jyldar boıy bul problema mem­le­kettik organdar men jumys berýshiler al­dyna únemi qoıylyp otyrdy. Fe­derasııa 2007 jyly qarashada densaý­lyq saqtaý, bilim jáne ǵylym, Qarýly Kúshter, mádenıet qyz­met­kerleri ózge salalyq kásipodaqtardyń qol­daýymen Úkimetke tutyný taýar­lary men qyzmetterge baǵanyń edáýir ósýine baılanysty, sondaı-aq ın­flıa­sııa deńgeıiniń kóterilýine oraı bıýd­jettik sala qyzmetkerleriniń jala­qy­­syn ósirý týraly talap qoıǵan bolatyn. Salalyq kásipodaqtardyń uıym­das­­tyrýymen úılestirýshi keńes qu­ry­lyp, bıýdjettik sala qyz­met­ker­le­riniń eńbekaqysyn Eńbek kodeksiniń tala­ptaryna saı jetildirý jóninde usynystar daıyndady. 2008 jyly 29 qańtarda osy másele boıynsha Úkimetke jáne Parlament depý­tat­ta­ryna kásipodaq úndeýi joldandy, sondaı-aq Premer-Mınıstrmen kezdesýler jáne Premer-Mınıstr or­yn­basarymen jumys keńesteri ót­kizildi. Sonymen qatar, Kásip­odaq­tar federasııasy ókil­deri jáne jumys tobyna qa­tysatyn múshe uıymdar bas­shylary eńbekaqy tóleý júıesinde qoldanylatyn bazalyq laýa­zymdyq jalaqyny jalaqynyń eń tómengi mól­sherimen aýystyrý, Eńbek ko­deksi­nde erekshe eńbek jaǵ­daı­la­ryn­daǵy jumyskerler úshin kózdelgen eńbekaqy tóleýdiń eń tómengi stan­dartyn qoldanýdy jáne stýdentter stıpendııasyn eń tómengi kúnkóris deńgeıine deıin kóbeıtý týraly talap qoıǵan edi. Osylarǵa baılanysty birqatar má­seleler boıynsha Úkimetpen ke­lisimge qol jetkizildi. Mysaly, 2008 jyly 1 qyrkúıekten bastap jumysqa jaramsyzdyq paraqtary boıynsha áleýmettik járdem­aqylar mólsheri 10-nan 15 AEK-ke deıin ósirilip, ústeme aqy alatyn densaýlyq saqtaý qyzmetkerleri mamandyqtarynyń tizimi keńeı­tildi, stýdentterdiń stı­pendııasy aıyna 7500 teńgege deıin kóterildi. Budan basqa Úki­mettiń sheshimimen ákimdikter qyzmetterdiń, azyq-túlik pen taýarlardyń barlyq túrlerine baǵanyń kúrt ósýine oraı bıýdjet salasynyń qyzmet­kerlerine ótemaqy retinde ma­terıaldyq kómek kórsete bastady. Alaıda, kásipodaqtardyń bıýdjet salasy qyzmetkerleriniń jalaqysyn ósirýdegi “kúresi” ári qaraı jal­ǵasýda. Kásipodaqtardyń belsendi is-qımyly nátıjesinde 2010 jyly 29 qańtarda el Prezıdenti Úkimetke bıýdjet sa­lasy qyzmetkerleriniń eńbek­aqysyn 2010 jylǵy 1 sáýirden bastap 25 paıyzǵa kóbeıtýge jáne bul úshin barlyq qajetti sha­ralardy qa­byldaýǵa tapsyrma berdi. Sonymen birge, 2008 jylǵy 1 qańtardan bastap aýyr, zııandy (óte zııandy) jáne qaýipti eńbek jaǵdaılarynda jumys isteıtin jumyskerler eńbek­aqy­synyń kóbeıtilgen mólsherin qoldaný týraly Eńbek kodeksiniń nor­malary kúshine endi. Osyǵan baılanysty eńbekke aqy tóleýdiń eń tómengi standartyn aıqyndaý úshin kóptegen kásipodaq uıymdary kelisimder men ujymdyq sharttar jasasý, olarǵa óz­gerister men tolyqtyrýlar engizý jóninde ujymdyq kelissózder júr­giz­di. Sonyń arqasynda olardyń keıbiri qaýipti, zııandy jáne aýyr jumystar atqaratyn jumys­kerlerdiń jala­qy­sy­na kóterińki salalyq koef­fı­sıent­­ter belgilep, ony qoldanyp júr. Sońǵy jyldary elimizdiń keıbir aımaqtarynda jalaqy qaryzy ósýine baılanysty eńbek ujymdarynda áleýmettik shıryǵý kórinis bergen bolatyn. Osyǵan oraı Kásipodaqtar federasııasy Úkimetke eńbek adam­da­rynyń áleýmettik-eńbek quqyqtary men múddeleriniń saqtalýyna tıi­sin­she memlekettik baqylaýdy qam­ta­masyz etýdi ótingen edi. Úkimettiń tapsyrmasymen Bas prokýratýra jáne onyń aýmaqtyq organdary eńbek salasyndaǵy ahýalǵa turaqty monıtorıng jasap, jumys berý­shi­ler­ge eńbekkerlerdiń eńbek quqyqtary buzylýynyń jolyn kesýde sharalar qoldana bastady. Nátıjesinde 9 mıllıard teńgeden astam qaryz óndirildi, 250 myń adamnyń kons­tıtýsııalyq quqyǵy qorǵaldy. Kásipodaqtar laıyqty jalaqy týraly máseleni ótkir qoıýdy jalǵastyrýda jáne onyń zań­namalyq turǵydan, sondaı-aq Bas jáne sala­lyq kelisimder ujymdyq sharttarda sheshimin tabýyna qol jetkizdi. Mysaly, 2008 jylǵy 1 shildeden bas­tap bazalyq áleýmettik tólem mól­sherin esepteý úshin kúnkóris deńgeıi de, sonymen bir mezgilde eń tómengi jalaqy mólsheri de 14,4 paıyzǵa kóbeıip, 10 515 teńgeden 12 025 teń­gege ósirildi. Qazirgi kezde 2010 jyl­dyń 1 qańtarynan eń tómengi jalaqy men kúnkóris deńgeıi 14 952 teńge mól­sherinde bekitildi. Alaıda, Kási­p­odaq­tar federasııasy men táýelsiz sarapshylardyń baǵala­ýynsha, kún­kóris deńgeıiniń mundaı mólsheri kózbe-kóz tómen­detilgen, sondyqtan Federasııa kúnkóris deńgeıiniń naqty shamasyna qol jetkizý jóninde aldyna mindet qoıyp otyr. Sonymen qatar, Úkimetke kúnkóris deń­geıiniń shamasyn esepteý ádistemesi boıynsha óz usynys­taryn tabys etip, neǵurlym joǵary áleýmettik kórsetkishke – eń tómengi tutyný bıýdjetine ótý jáne eń tómengi aılyq jalaqy mólsherin tutynýshylyq bıýdjetke kezeń-ke­zeńi­men jaqyndatý múm­kindigin qarastyrýdy usyndy. Bizdiń bastamamyzben Kásip­odaq­tar federasııasy HH sezindegi “Q­azaq­standa jumys isteıtin she­tel­dik ká­siporyndardaǵy jal­damaly qyz­met­kerlerdiń eńbek quqyqtarynyń buzy­lýyn toqtatý” týraly má­lim­de­mesi 2007 jyly respýblıkalyq úshjaqty komıs­sııanyń otyrysynda qaralǵan-dy. Sodan keıin osy komıssııanyń sheshimine sáıkes 2008 jyldyń birinshi jartysynda Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi, Bas prokýratýra jáne Kásipodaqtar federasııasy ókil­de­riniń qatysýymen iri sheteldik kom­pa­nııalardy tekserý uıym­das­ty­ryl­dy. Tekserýler Qaraǵandy, Qy­zyl­orda, Almaty, Aqtóbe, Atyraý, Sol­tústik Qazaqstan, Mańǵystaý obl­ys­tarynda jáne Almaty men Astana qala­larynda júrgizilip, qory­tyn­dy­synda respýblıka aýmaǵyna qatysty kólemdi faktileri bar materıal jı­naldy. Osylaısha, 2008 jyldyń al­ǵashqy 5 aıynda 598 tekserý júr­gi­zilip, eńbek zańnamasyn bu­zý­shylyqtyń 3397-i faktisi anyqtaldy. Olar boıynsha 722 uıǵarym shy­ǵarylyp, 12 mln. teńge kóleminde 427 ákimshilik aıyppul salyndy. Aıyp­pul sanksııasynyń ortasha mólsheri 28 myń teńgeni qurady. Birlesken tekserýlerdiń qory­tyndysy 2008 jylǵy 21 mamyrda ko­mıssııa jumys tobynyń oty­rysynda qaraldy. Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Ákim­shiligi Basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes 2008 jylǵy 5 maýsymda sheteldik kompanııalardyń bas­shylarymen eńbek qatynas­taryn retteý máseleleri jóninde keńes ótkizilip, qorytyndysynda oblys­tar­dyń, Astana jáne Almaty qalalary ákimderiniń, sheteldik qatysýy bar kásiporyndar jáne birqatar mınıs­tr­likter basshyla­rynyń atyna áleý­mettik áriptestik pen ujymdyq shart­tar nátı­jeliligin arttyrýǵa, eńbek zań­namasyn buzýshylyqqa jol ber­meýge baǵyttalǵan usynymdar qabyldandy. Túrli deńgeıdegi kásipodaq uıym­dary qyzmetkerlerdiń eńbek jáne áleýmettik quqyqtaryn shynymen qurmetteıtin jáne óziniń ujymdyq sharttarynda eńbek qaýipsizdigi men ony qorǵaý, ótemaqylar, demalys, áleýmettik kepildikter týraly tarmaqtar men bólimderdi eskeretin kásip­oryndardy belsendi túrde qol­daıdy. Búgingi kúni kásiporyndar men uıymdardyń kóptegen eńbek­shi­leri ujymdyq sharttardy ýaqtyly jasaýyna oraı qorǵalǵan. О́ıtkeni, solar arqyly kásipodaq uıymdary eńbekshiler úshin qo­symsha jeńil­dik­ter men ke­pil­dikterge qol jetkizýde. Memleket basshysynyń 2009 jylǵy Qa­zaqstan halqyna Joldaýynda atalyp ótkendeı daǵdarys jaǵ­da­ıynda jappaı jumyssyzdyq pen jalaqynyń tómendeýine qarsy naqty sharalar qoldanýdyń arqasynda ol oń nátıje berdi. Kásipodaqtar federasııasy El­basynyń 2010 jylǵy Qazaqstan halqyna Joldaýyn zor yqylaspen qabyldady. Joldaýdy bas­shy­lyqqa ala otyryp, adam kapı­talyn damytý jaıly qaǵıdany qoldap, “Adam kapıtaly – eńbek ónimdiligin art­tyrýdyń basty faktory” atty dóńgelek ústel otyrysyn ótkizdi. Sonyń negizinde Eli­miz­diń adam ka­pı­talynyń básekelestigin art­tyrý strate­gııasynyń memle­kettik tujy­rym­damasyn ázirleý jóninde Úki­met pen Par­la­ment­ke naqty usy­nys­tar daıyndaýda. Jańa kezeń jańa sheshimderdi talap etedi. Sondyqtan kásip­odaqtar saıası jańarýdyń Qa­zaq­standaǵy bos­tandyqtar qund­y­lyǵyn, áleýmettik ádildik jáne teńdikti qamtamasyz etýdiń jan-jaqty sharalaryn qamtamasyz etip qana qoımaı, eńbek­shilerdiń jumys ornyndaǵy jáne qoǵamdaǵy bedelin ornyqtyrýǵa kúsh salatyn bolady. Sııazbek MUQAShEV, Qazaqstan Respýblıkasy Kásipodaqtary federasııasynyń tóraǵasy.