Keıingi jyldary otandyq sán álemi ulttyq naqyshta damyp keledi. Sán úıleri qazaqy kıim úlgileriniń túr-túrin zamanǵa saı ıkemdep, otbasy múshelerine arnalǵan jańa dızaınmen tánti etýde.
Túrli-tústi keýdesheler, shapandar, kamzoldar joǵary suranysqa ıe bolsa, jasóspirimderge arnalǵan jeıdelerge Abaıdyń qara sózderin, qanatty tirkesterdi jazý trendke aınaldy. Astronomııalyq sıpaty bar úlgiler óziniń ereksheligimen kóz tartady desek, gúldi matalar, oıý-órnekti ashyq tústerge de suranys artyp keledi. Kıim-keshekpen qatar turmysta qoldanylatyn ulttyq buıymdar da halyqtyń kúndelikti qajetine jarap-aq tur. Dızaınerler halyqtyń tól mádenıetiniń damýy, salt-dástúriniń jandanýymen baılanysty bul úrdisti ǵasyrlar boıy qalyptasqan atakásipti qolǵa alýdyń zamanaýı kezeńimen baılanystyrsa, sán álemindegi ózgeristerge qarap etnograf-ǵalymdar kúndelikti kıim úlgileri teatrlanyp ketti degen pikirdi ustanyp otyr.
О́tken ǵasyrdyń 90-jyldarynan bergi aralyqta zerleý ónerin jandandyryp, atakásipti elimiz ǵana emes shetelderde nasıhattap júrgen Aıjan Abdýaıttyń aıtýynsha, ulttyq sıpattaǵy dúnıelerdiń zamanǵa saı beıimdelip, suranysqa ıe bola bastaýy halqymyzdyń tarıhy men mádenıetine, tól tamyryna oralýyn kórsetedi.
– Keńestik zamanda bas kıim, turmystyq buıymdardy altynmen zerleý ótkenniń qaldyǵy, baılardyń sarqynshaǵy dep qabyldandy. Kezinde zerlep tikken kıimderdi han áýleti, sultandar kıgen. Suranystyń joqtyǵynan zerlep tigý óneri XIX ǵasyrdyń basynan bergi aralyqta qoldanystan shyǵyp qaldy. Al qazaq dalasyna bul óner qaıdan keldi degen suraqqa jaýap izdeıtin bolsaq, zerlep tigetin sheberler barlyq halyqta bolǵan ári olar osy sırek kásipti bir-birinen úırengen deýge negiz bar. Altyn zerli buıymdarda eýropalyq ta, orys halqyna da tán órnekterdi kezdestirýge bolady. Mysaly, XX ǵasyrǵa tán kilemderde raýshan gúli kezdesedi. Shyǵystan bastaý alatyn bul óner keıinnen Eýropaǵa, Batysqa qaraı jyljydy. Al jaqyn kórshilik qatynastarǵa baılanysty orys, bashqurt halqynyń zerleý isi qazaq zerleýshilerine áser etkenin de joqqa shyǵara almaımyz, – deıdi Aıjan Abdýaıt.
Búginge jetken qolónerdiń úlgileri qazaq dalasynda temir, aǵash óńdeýmen qatar kıiz basý, órnek órý, keste tigý, taǵy da basqa qolóner túrleriniń qarqyndy damyǵanyn kórsetedi. Dala halyqtary turmysyn, fılosofııasyn qoldanbaly óneri arqyly beınelep otyrǵan. Búginde halqymyzdyń sándik-qoldanbaly óneriniń kóne úlgileri jańa tynys alyp, zamanaýı qoǵamnyń trendine aınalyp otyr. Al tamyry tereńge ketetin zerleý isi saltanat ári bas kıimder, turmystyq zattardy áshekeıleý isinde keń qoldanys tapty.
– Osynaý baı tehnologııany zaman talabyna saı ıkemdeý, onyń ǵylymı mazmunyna mán berý, jasalý ádisin kásibı turǵyda ıgerý ýaqyt talabynan týyndap otyr. Atadan balaǵa mıras bolǵan ónerdi baptaý, metall óńdeý, teri ıleý, tiginshilik sııaqty qoldanbaly ónerge qurmetpen qaraý ári elıtalyq óner túri sanalatyn zerleý tehnıkasyn jastar arasynda nasıhattaý osy óner túrleriniń jandanýyna ǵana emes, dala halyqtarynyń búgingi órkenıet keńistiginde suranysqa ıe sapasy joǵary buıymdar daıyndaý isine dańǵyl jol ashady, – deıdi ol.
Dala ismerleriniń atakásibin jandandyrý isine janashyr bolyp júrgen Qazaqstan qolónershiler odaǵynyń tóraǵasy Aıjan Bekqulovanyń aıtýynsha, halqymyzdyń qoldanbaly qolónerin damytý tehnologııasy kenje qalyp keledi.
– Mal sharýashylyǵyn turmysynyń mánine ári sánine aınaldyra bilgen kóshpeliler mol mura qaldyra otyryp, qoldanbaly ónerdiń órkenıetti úlgilerin mıras etti. Kezinde qazaq halqy mal sharýashylyǵymen aınalysa otyryp, ony baǵyp, baptaýmen qatar óndiristik sıpatyna basymdyq berdi. Maldyń júni men terisi kúndelikti turmystyq kádege asty. Tabıǵı júnnen toqylǵan alasha, syrmaq dala ismerleriniń atakásibine aınaldy. Olar turmys jabdyqtaryn jasaǵanda ekologııalyq, gıgıenalyq talaptaryna, sapasyna asa mán berdi. Mysaly, tabıǵı kilem, tekemetter sharshaǵandy basatyn bolsa, teriden jasalǵan ydystarda qymyz-shubattyń tabıǵı dámin saqtaıtyny ǵylymı turǵydan dáleldengen, – deıdi A.Bekqulova.
Sheberdiń aıtýynsha, kezinde qolóner ortalyǵy retinde qarqyndy damyǵan óńirler búginde ulttyq dástúrden alshaqtap ketken. Mysaly, kıiz basýmen erekshelengen Shymkent, Qyzylorda óńiri, kıiz úılerdiń jabdyqtaryn, alasha men basqur jasaýǵa beıimdelgen Mańǵystaýda bul kásipti qaıta jandandyrýdyń mańyzy joǵary. Tekemetteri men syrmaqtary umyt bolyp bara jatqan Atyraýdyń erekshelikterine nazar aýdara otyryp, órnek salý, tuskıiz basý ónerine mán berý kerek. Zergerlik ónerimen erekshelenetin Batys Qazaqstanda da osy ólkege tán ádisterdi jandandyrý qajet. Búginde álem mýzeılerinde turǵan kóshpeliler órkenıetiniń jádigerlerin qaıta sıpattaý, ǵylymı aınalymǵa engizý isi de ýaqyt kúttirmeıdi.
Qoldanbaly dekoratıvti óner týyndylaryn nasıhattap, damyta otyryp, atakásip arqyly sheberlerdiń halyqaralyq naryqqa shyǵý baǵytynda búginde birqatar joba qolǵa alynǵan. Qolónershilerdi qoldaý jumystary aıasynda zergerlik, aǵash óńdeý, kilem toqý, keste tigýge qatysty trenıngter, artmarketıng saǵattary ótkizilip keledi. Osy oraıda Aıjan Bekqulova ata-baba kásibin meńgerý isin balabaqshadan bastap qolǵa ala otyryp, mektepterde, tehnıkalyq oqý oryndarynda arnaıy ınkýbatorlar jasaý isin jandandyrý qajettigin alǵa tartty.
– Búginde atadan balaǵa mıras bolǵan kıeli ónerdiń muragerleri óz týyndylaryn tabys kózine aınaldyrýdyń jolyn izdeýmen keledi. Ulttyq turmystyq buıymdar kóneniń kózindeı mýzeıler men qazaqy shańyraqtyń sáni retinde kózdiń jaýyn alǵanymen, zamanaýı naryqta básekege qabiletti emes. Ult murasyn kóshpeliler órkenıetiniń jetistigi ári tabys kózi retinde naryqqa shyǵara almaı otyrýdyń sebepterin óńirlerdegi sheberler statıstıkanyń durys jolǵa qoıylmaýymen baılanystyrady. «Qolónershi» mamandyǵyn zańmen bekitip, memleket kóńil bólmeıinshe, sala damymaıdy. Bul baǵytta salada ozyq ketken elder tájirıbesine nazar aýdara otyryp, sheberlerdi zańmen qorǵaý, jármeńkelerge qatystyrý, salyq jeńildikterine mán berý mańyzdy, – deıdi ol.
ALMATY