О́zgeristiń ólshemi – ónertabys

Byltyr atalǵan oqý ornyna zert­teý ýnıversıteti mártebesi beril­di. Osy baǵytta oqý orny zama­naýı ǵylymı-óndiristik eko­júıeni damytýǵa, álemdegi zertteý­ ýnıversıtetteriniń ozyq dás­túrleri negizinde bıznespen jáne­ óndirispen sabaqtastyqty damy­týdy jolǵa qoıdy.

– Elimizde ǵylymdy qar­jy­lan­dyrý edáýir ósti. Soǵan baıla­nys­­ty ǵalymdardyń ártúrli ba­­ǵyt boıynsha júrgizgen ǵy­ly­­mı jobalarynyń sany eki ese­ ulǵaıdy. Professorlyq-oqy­­­tý­shylyq quram men ǵalym­dar­­dyń ǵylymmen aınalysýdan­ tús­ken tabysy kóbeıdi. Halyq­ara­­lyq qaýymdastyqpen ortaq jo­­ba­lardy júzege asyrý jol­ǵa­ ­qoıyldy. «Jas ǵalym» pre­zı­­denttik jobasynyń nátı­je­­sinde ǵalymdar toby 86 post­dok­torantqa keńeıdi. «500 ǵalym­nyń­ taǵylymdamasy» jobas­y aıasynda 50-den asa ǵalym ekin­shi­ jyl qatarynan álemniń jetek­shi ǵylymı ortalyqtarynda taǵy­­lymdamadan ótip jatyr. Sony­men­ qatar ýnıversıtet kommer­sııa­­­landyrý ıdeıasyn qoldaý úshin­ óz granttaryn da usynyp kele­di. Búginde bizdiń ýnıversıtet­ álemniń úzdik 300 joǵary oqý orny­nyń qataryna kiredi jáne «QS World University Rankings» reı­tınginde 277-oryndy ıe­len­­di, – dedi ýnıversıtettiń Ǵy­­­lym, kommersııalandyrý jáne­ ınternasıonaldandyrý jónin­degi prorektory Janna Qurmanǵalıeva.

Ýnıversıtettegi Iаdrolyq teh­­no­logııalar parkinde energetıka,­ qurylys, aýyl sha­rýa­­­shylyǵy jáne medısınaǵa arnal­ǵan­ ekologııalyq qaýipsiz ónimniń 10-nan asa túri shyǵarylady. Osy baǵyt­taǵy jetistiktiń biri retinde «Beta sorb» ınnovasııalyq gıd­rogelin aıtýǵa bolady. Radıa­sııa­­lyq tigilgen sýperabsorbent ónim­­diligin 30 paıyzǵa ósirip, sýa­­rý shyǵynyn 50 paıyzǵa de­ıin­ azaıtady. Sonymen birge qur­ǵaq­­shylyqqa tózimdilikti jáne topy­raq ylǵaldylyǵyn saq­taý­dy qam­ta­masyz etedi. 1 gramm­ sýperabsor­bent­ 300 gram­m sýdy saqtaıdy.

Bizdi «Krovlen» óniminiń teh­no­­logııasy qyzyqtyrdy. Muny­ qurylysta, hımııa jáne metal­­lýrgııa ónerkásibinde gıdro­oqshaý­la­ǵysh jáne shatyrǵa arnalǵan materıal retinde qoldanady. Onyń berik­tigi, ıkemdiligi, qolaısyz aýa raıyna, sonyń ishinde kún radıa­sııasyna tózimdiligi joǵary. Ǵalym­dar buǵan polımerli qospa­la­ry bar kaýchýktyń arnaıy sort­ta­­ryn sońǵy radıasııalyq tehno­l­o­gııa­larmen óńdeý arqyly qol jetkizgen.

Mundaǵy ǵalymdar «Ekoızol» saý­da belgisimen joǵary sapaly gıd­ro, jylý, shý oqshaýlaǵyshyn ja­saıdy. Eýropalyq sapadaǵy eko­lo­gııalyq taza ónim jylý shyǵynyn 30 paıyzǵa azaıtady, 25 dB shýdy si­ńirý arqyly dybys oqshaýlaýdy jaq­sartady, joǵary deńgeıdegi gıd­ro­oqshaýlaýdy qamtamasyz etedi. Penopolıetılendi qoldaný mer­zimi uzaq, ol 50 jylǵa deıin sapasyn joǵaltpaıdy. «TermoIzol» saýda belgisimen munaı-gaz salasy jáne turǵyn úı-kom­mýnaldyq sharýashylyq úshin termoornyqtyrylǵan oqshaý­­laǵysh pen totqa qarsy lentalar shyǵarylady. Olar magıs­traldyq qubyrlardy qor­ǵaı­dy. Aıta keteıik, ǵalymdardyń jo­balary óndiriske engizilgen. Elimizdegi naryqta qoljetimdi.

Sondaı-aq tehnologııalar par­ki­ me­dısınalyq buıymdardy, azyq­-túlikti radıasııalyq óńdeý­men, ján­dikterdi zalalsyzdandy­rý­men­ aınalysady. Pandemııa ke­zin­­­­de qan alý úshin 205 mıllıonnan astam pro­­bırka, túrli maqsattaǵy 2 mıl­­lıonnan asa medısınalyq jıyn­­tyq óńdelse, ótken jyly 25 mıl­lıon probırka, 400 myń jeke­ medı­­sınalyq buıym zalalsyz­dan­­dyryldy.

Sonymen qatar ınjenerlik ba­ǵyt­taǵy zerthanasynda trek mem­branalaryna negizdelgen sý­dy­ tazartýǵa arnalǵan fıltrli súz­gi­ler ornalasqan. Bul súzgi ashyq kóz­derden 2 myń lıtrden astam sýdy tazartady. Qazir zerthanada elimizdegi shyǵarylatyn trek mem­branalary arqyly sý-maı emýl­sııalaryn bólýdiń joǵary tıim­di ádisteri jasalady. Joba qura­myn­da­ munaıy bar aǵyndy sýlar men paı­dalanylǵan maılardy tazartý arq­yly eldiń ekologııalyq proble­masyn sheshedi. Túrli munaı ónim­derin qaıta paıdalanýda resýrs­tardy únemdeýge jol ashylady. Trek membranalary juqa polımerli plenkalardan jasalǵan.

Ásirese ýnıversıtettegi «Eýra­­­zı­ıa fızıka-energetıkalyq jáne­ ǵy­lymdy qajetsinetin teh­nologııa­lar­dy zertteý»­ ıns­tıtýtynyń ǵy­lymı jetistikteri aýyz tolty­ryp­ aıtýǵa turarlyq. Munda ter­moelektrlik modýlder men na­trıı-ıondy batareıalarǵa ar­nal­ǵan nanokompozıttik materıal­ óndiriledi. Joǵary tıimdi termo­elektrlik mate­rıal­dar­dyń negizgi artyq­shylyǵy – ýly komponent­ter bolmaıdy, baǵasy da tómen, sondaı-aq­ joǵary energııa men jylý ener­gııasyn elektr energııasyna­ aınal­dy­rýdyń tıimdiligi aýqymdy. Qyz­met etý merzimi de uzaq. О́nimder ter­moelektrlik generatorlar men jarty­laı ótkizgish tońazytqyshtar shyǵa­ratyn kásiporyndarda paıda­la­nýǵa arnalǵan.

– Otyndyq elementter dege­ni­miz – qandaı da bir zattyń qura­myn­­daǵy hımııalyq energııany elekt­r energııasyna aınaldyrýǵa arnal­ǵan qurylǵylar. Biz ottegi men sýteginiń quramyndaǵy hımııa­lyq energııany elektr energııasyna­ aınal­dyrý úshin otyndyq element­ter­di qoldanamyz. Olardyń birneshe túri bar. Onyń­ ishinde biz eki túrin paıdala­na­myz. Birinshisi – joǵary tempe­ra­týraly otyn elementteri. Bu­lardyń jumys isteý temperatýra­sy­ 800 gradýs­tan bastalady. Paı­daly áser koeffısenti óte jo­ǵa­ry. Ekinshisi – bólme temperatýra­syn­da jumys isteıtin otyn ele­ment­teri. Bul qondyryǵynyń paıdaly­ áser koeffısenti tómendeý bol­ǵa­ny­men elektr energııasyn ón­di­rip, tegin qoldanýǵa múmkindik be­re­di, – dedi ǵylymı qyzmetker Kenjebatyr Bekmyrza.

Endi bir aıtatyn jańalyq, atal­ǵan oqý ornynyń ǵalymdary onkologııalyq aýrýlardy emdeýdiń tıimdi ádisterin zertteýdi qolǵa alǵan. Bul jobanyń biregeıligi – pre­paratty jasaý jáne ony nano­tasymaldaýshylar arqyly rak­ kletkalaryna tikeleı engizý. Aǵa­ ǵylymı qyzmetker Ilıa Korol­kovtyń aıtýynsha, bul joba­nyń artyqshylyǵy – nano­ta­symaldaýshylardyń ózindik erek­she­liginde jáne olardy ózgertý ádis­terinde.

­Aqparattyq tehnologııalar fakýltetiniń jasandy ıntellekt tehnologııasy kafedrasynyń aǵa oqytýshysy Nurzada Amangeldi qymbat datchıkterdi, biregeı kame­ra­lar men sýperkompıýterlerdi paı­dalanbaı avtomatty ym-ısha­ramen jetkiziletin qazaq sýr­do­aýdarmasynyń qoljetimdi júıe­sin­ jasaǵan. Ol jasandy ıntel­lektke negizdelgen. Júıeni kompıýterdiń qarapaıym kómegi­men paıdalana alasyz. Ýnıver­sıtet doktoranty Ǵanı Balbaev­tyń tobyq býynyn qalpyna keltirýge arnalǵan jańa kıiletin robottalǵan ekzoskeleti de erekshe. Bul joba jasandy ıntellekt negizinde jasalyp, oǵan mehanıkalyq baılanystar qoldanylady. Qurylǵy jeńil, shaǵyn, kııýge jáne belsendi qozǵalystarǵa óte yńǵaıly.

«ENU-Lab» ǵylymı-ón­di­­­ris­tik ortalyǵyndaǵy qury­lysqa ar­­nalǵan zamanaýı tehno­lo­gııa­lardyń da jańalyǵy kóp. Má­se­len­, ǵalymdar ónerkásip qal­dyq­ta­­rynan kópqabatty úılerdegi shý­dy estirtpeıtin jeńil betondar­ ja­saýdy qolǵa alǵan. Bul materıal­dy kópqabatty úılerdiń ishki bólmesine qoldanady. Qazir­diń­ ózinde osy jobaǵa elimizdegi iri qurylys kompanııalary qyzy­ǵý­shy­lyq tanytqan. Sonymen birge berik­tigi óte joǵary sement jasap shyǵarǵan. Ol ádettegiden 2,5 ese myqty beton alý úshin qajet. Ony sý elektr stansasy jáne bógetter men kópirler salýǵa paıdalanady.