Abaı oblysyndaǵy Eleke sazy qorǵany ejelgi saq dáýirinen saqtalyp qalǵan kıeli oryn. Biraz jyldan beri tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Zeınolla Samashev bastaǵan ǵalymdar osy qorǵanǵa arheologııalyq qazba jumysyn júrgizip, tarıhymyzdy odan ári tereń tanýǵa tyń jańalyq qosty. Belgili arheologpen bolǵan búgingi suhbatymyzdy osy taqyrypta órbittik.
– Zeınolla aǵa, atalǵan qorǵan týraly qysqasha aıtyp berseńiz...
– Eleke sazy qorǵany qazirgi Abaı oblysy Aqsýat aýdanynyń ortalyǵynan 90 shaqyrym jerdegi taýdyń arasynda ornalasqan. Irgesinen Qarǵyba ózeni aǵyp jatyr. Bul jerdi ertede Eleke esimdi baı jaılapty. Zıraty da sonda. Tabıǵaty óte kórkem. Taýdyń bir qýysynan Úrjar aýdanyna týra baratyn ótkel bar. Bul jerdegi obalardyń sany 300-den asady. Olardy Tas, Qola jáne Saq dáýirleriniń alǵashqy jáne sońǵy kezeńderine jatqyzyp otyrmyz. Sondaı-aq kóne túrki dáýiriniń keshenderi kezdesedi.
– Qazba jumystary qashan bastaldy?
– Osydan 10-15 jyl buryn Tarbaǵataıdaǵy kóne obalardy bireýler tonapty degendi estidim. Jalpy, obalardy tonaý keńes ókimeti qulaǵannan keıin qatty beleń aldy. Tonaýshylar sol zattardy satyp, aqsha tapty. Bul jaǵymsyz qubylys bizde ǵana emes, biraz elde ádetke aınalǵan. Osy jaǵdaıdy estigen soń Eleke sazyna kelip, jan-jaqty zertteý júrgizdik. Oǵan ózimizben birge jumys istep júrgen Reseı mamandaryn da shaqyrdyq. Alǵash 2016 jyly jas arheolog Erden Oralbaı kelip bir obany qazdy. Odan altynnan jasalǵan áshekeı buıymdar men 6-7 jebeniń ushy shyqty. Bul qazba jumysy eki aıǵa sozyldy. Obanyń bıiktigi 2 metrge jetedi. Qorymnan tabylǵan jádigerlerge qarap, onyń ejelgi saqtar dáýirine jatatynyn anyqtadyq. Bul qorǵannyń qazaq jerindegi basqa keshenderge uqsamaıtyn ereksheligi bar. Máselen, Tarbaǵataıdy mekendegen saqtar qabirdi tereń qazbaı, jerdiń ústińgi betin ǵana tazalap, múrdeni soǵan jatqyzǵan. О́lgen adamnyń basyn batysqa nemese soltústikke qaratyp jerlegen. Múrdeniń aınalasyn bıiktigi bir-eki metr taspen qorshap, bólme jasaǵan. Oǵan shyǵystan kiretin esik qaldyrǵan. Odan soń bul bólmeni syrtynan jerkepe sekildi shymmen jaýyp, arasyn taspen órip, ústine topyraq úıgen. Sodan keıin obanyń aınalasyn qoı tastarmen qorshaǵan. Arheologter jumysyn kúzde aıaqtap, ketip qalǵannan keıin de tonaýshylar tehnıkamen kelip, obalardy qaıta qopardy. Keıin jergilikti organdarmen kelisip, sol jerge kúzet qoıdyq. 2018 jyldan bastap Eleke sazy keshenine júıeli qazý jumysyn bastadyq.
– Qorǵannyń aýmaǵy úlken be?
– Eleke sazy qorǵanynyń aýmaǵy 10-15 shaqyrymdy qamtıdy. Sondyqtan ony qazý úshin aldymen topografııalyq kartasyn salyp, jobasyn jasadyq. Sodan keıin birneshe oba qazyldy. Ony bir eskertkish nemese birneshe eskertkish deýge bolady. Osy obalardan óte qundy jádigerler tabyldy. Birinshisi – ejelgi saq dáýiriniń alǵashqy kezeńine jatatyn «Altyn adam». Bul adamnyń áshekeıleri tonalmaǵan. Sol kúıinde saqtalǵan. Ekinshisi – kóne túrki dáýiriniń ǵuryptyq kesheni. Sonymen qatar basqa qorǵandardan da biraz baǵaly zat shyqty.
– Áńgime aýanyn «Altyn adamǵa» qaraı bursaq...
– Buǵan deıin de qazaq jerinen birneshe altyn adam tabyldy. Sonyń ishinde Esik qorǵanynan tabylǵan «Altyn adam» ǵana tonalmaǵan edi. Basqalarynyń bári tonalǵan. Al ekinshi tonalmaǵan «Altyn adam» – osy. Bul eki qundy jádigerdiń ýaqyty jaǵynan hronologııalyq aıyrmashylyǵy bar. Máselen, Esik qorǵanynan tabylǵan adam bizdiń zamanymyzǵa deıingi tórtinshi ǵasyrǵa jatady. Al Eleke sazynan shyqqan «Altyn adam» bizdiń zamanymyzǵa deıingi segizinshi ǵasyrǵa tıesili. Demek, Esik qorǵanynan tabylǵan jádigerden tórt ǵasyr alda tur. Antropologter onyń jasyn 17-18 shamasyndaǵy jigitke jatqyzady. Tabylǵan máıittiń súıekteri birneshe jerinen tesilgen. Bas jaq súıeginiń qasynda tútikshe tárizdes nárse bolǵan.
Osy tesikter máıitti balzamdaý úshin jilik maıyn shyǵarýǵa arnalǵanyn zertteý barysynda anyqtaldy. Bul adam kóptiń biri emes, taza altynnan quıylǵanǵa qaraǵanda aýqatty bolǵanyn ańǵaramyz. Kıimi de baǵaly áshekeı buıymdarmen kómkerilgen. Janynan tabylǵan qoramsasy men qanjarynda ıaǵnı saýyt-saımanyndaǵy buǵylar beınesi de sol dáýirdiń mádenıetinen syr shertedi.
– Áshekeı buıymdardaǵy ózgeshelikterge toqtalasyz ba?
– Eleke sazynan tabylǵan áshekeı buıymdardyń tehnologııasy múlde ózgeshe. Sonyń ishinde kózdiń jaýyn alatyn keremet eki dúnıe bar. Birinshisi – altynnan jasalǵan qanjardyń qynaby. Qanjardyń beti óte usaq sirke tehnologııasymen áshekeılengen. Sirkeniń dıametri 1 mılımetrge jetpeıdi. Usaqtyǵy sondaı kózge kórinbeıdi. Qazirgi sheberler ony 10 ese úlkeıtip kórsetetin lýpamen otyryp jasaıdy. Sol zamanda ondaı qural bolmaǵany anyq. Biraq Saq dáýirindegi zergerlerdiń sheberligi tańdaı qaqtyrady. Áshekeılerdiń oıý-órnegi de erekshe. Eshkimge uqsamaıdy. Osydan-aq sol kezeńde taý-ken isi aıtarlyqtaı damyǵanyn kóremiz. Biz kóbinese altyn adamǵa nazar salamyz da, tehnologııaǵa mańyz bermeımiz. Negizgi aıtatyn dúnıe – osy. Qysqasy, ejelgi Saq dáýirinde joǵary deńgeıde tehnologııa damyǵan dep aıta alamyz.
– Kóne túrki ǵuryptyq kesheni qaı dáýirge jatady?
– Bir qazylǵan qorǵannan jylqynyń súıegi men múıizden jasalǵan sýlyq shyqty. Sýlyq degenimiz – kádimgi aýyzdyq. Bul sýlyq bizdiń zamanymyzǵa deıingi toǵyzynshy ǵasyrǵa tıesili. Iаǵnı saqtar dáýiriniń kóne sýlyǵy. Qorǵan eki bólikten turady. Sonymen birge qazý barysynda qaǵannyń órtengen súıegi tabyldy. Bul qaǵandy Batys túrik qaǵanatyna jatqyzyp otyrmyz. Shyn máninde, olar on taıpadan quralǵan memleket bolǵan. Sodan ózderin on oq elimiz dep ataǵan. О́ıtkeni Batys túrik qaǵanaty taraǵanda ár memleket qaǵandaryna bir-bir altyn oqty taratyp bergen. Ol kezeńde ólgen qaǵandy órteıtin salt bolǵan sekildi. Bul bizdiń zamanymyzǵa deıingi segizinshi ǵasyr. Máıitti órteýge qaǵannyń týystary, joryqta birge júrgen úzeńgilesteri qatysyp, ózderiniń tutynǵan zattaryn janyp jatqan otqa tastaǵan. Sondyqtan da úzeńgi kóp jınalǵan. Eń keremeti, belbeýdiń salpynshaq betinde túrik qaǵanynyń taqta otyrǵan beınesi saqtalǵan. Basynda táji bar. Altyn táji dep júrgenimiz osy. Bul kóne túrki mádenıetin zertteýshilerdiń aldynda birinshi ret ashylyp otyrǵan jańalyq. Taqtyń bar ekenin biletinbiz, biraq onyń túri qandaı, qalaı áshekeılendi, sony bilmeıtinbiz. Endi ony osy salpynshaqtarda salynǵan sýretter men janrlyq kompozısııa arqyly bilip otyrmyz.
– Osy aıtqanyńyzdy tarqatyp berseńiz?
– Altyn tájiniń óń betinde doǵa tárizdi doǵal tesik ornalassa, taqtyń ústinde jaıǵasqan bıleýshiniń beınesi salynyp, qos qaptalynda qyzmetshilerge qarap turǵan jylqy tuqymdas haıýannyń basy anyq bádizdelgen. Qaǵannyń qolynda bılik sımvolıkasyn bildiretin qural jáne shekeligine ejelgi dáýir patshalaryna tán jylan beıneli atrıbýty bar úsh japyraqty bas kıim. Jalpy, kóne túrki dáýirine tán bas kıimder, shoshaq tóbeli, úsh tóbeli, tórt, bes saıly, orama jáne basqa túrli bolyp keledi. Bul jádiger 2001 jyly Mońǵol dalasynan tabylǵan Bilge qaǵan tájisine birshama uqsastyǵy bary baıqalady. Sonymen qatar qaǵannyń basyndaǵy úsh japyraqty mınıatıýralyq etnotájisi Kúlteginniń bas músininde bádizdelgen beınemen uqsas ekenin baıqaımyz. Bul ǵuryptyq keshende jumys áli júrip jatyr. Aldaǵy jyly aıaqtalady dep otyrmyz.
– Arheologııa salasynda qordalanǵan máseleler bar ma?
– Aldymen meni kadr máselesi tolǵantady. Qazir bilikti arheologter azaıyp barady. Jalpy, arheologııa – san salaly ǵylym. О́ıtkeni arheologııa geologııa, medısına, botanıka, antropologııa sekildi san túrli ǵylym salalarymen tyǵyz baılanysty. Bul bizdiń ǵylymnyń bir ereksheligi. Sol jaǵynan keıde qolymyz baılanady. Odan keıin bizdiń salaǵa jańa tehnologııalar enýi kerek. Eger jańa tehnologııalarmen jumys istesek, aýyrtpalyǵymyz biraz azaıar edi. Osyǵan jaýapty organdar kóńil bólse deımin. Toqsanynshy jyldardaǵy qıynshylyq arheologııa salasyn kúıretip ketti. Qazir arheologııa ǵylymyna talantty jastar kóp kelmeıdi. О́ıtkeni eńbekaqy az. Sodan keıin árbir mýzeıde arheolog bolý kerek. Osyny eshkim eskermeıdi.
Búginde arheologııa ǵylymy kóp ózgeriske ushyrady. Qazir ol pánaralyq ǵylymǵa aınalyp barady. Álkeı Marǵulan men Kemel Aqyshevtiń kezindegideı bul salany bir tulǵa zerttep, jetistikke jete almaıdy. Ujymdyq eńbekpen ǵana nátıjege jetesiz.
Bizde mazmundy ǵylymı jobalar bastalady da, keıin aıaqsyz qalyp jatady. Máselen, 1997 jyly marqum Ábish Kekilbaev Memlekettik hatshy bolyp turǵanda «Jan-jaqty etno mádenıetti zertteý» atty jobany qolǵa aldy. Osy joba aıasynda bir jyl ishinde etnograftar men tarıhshylar elimizdiń barlyq aýylyna ekspedısııa uıymdastyryp, óte qundy materıaldar jınady. Ábekeń basqa jumysqa aýysqannan keıin ol joba toqtady. Qazir el ishinde óńirdiń shejiresin biletin qarııalar azaıdy. Olar ózderimen birge qanshama qazynany alyp ketip jatyr. Biz solardyń kózi tirisinde tarıhı derekterdi jazyp alyp qalýymyz kerek. Keıin bári kesh bolady. Qazirdiń ózinde el ishindegi etnografııalyq derekterdiń kóbi joıyldy. Arheologter úshin bul derekter óte qajet edi.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Azamat ESENJOL,
«Egemen Qazaqstan»