Mekteptegi oqýlyq máselesi ózekti taqyrypqa aınalǵaly qashan. Onyń sebebi de joq emes. Keıingi otyz jylda bilim berý salasy túrli reformadan kóz ashpady. Synaq alańyna aınaldy dese de bolady. Sonyń bir ushy oqýlyqqa da áser etti. Sanamen birge oqýlyq ta san márte ózgeriske ushyrady. Osydan eki jyl buryn Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń úshinshi otyrysynda bilim salasyndaǵy reformalarǵa toqtalyp, oqýlyq sapasynyń tómendigin aıtyp, másele kótergeni de esimizde. Buryn elimizde oqýlyq jazýdyń ózindik mektebi bolǵanyn bilemiz. Onyń basynda aıtýly ǵalymdar, bilikti mamandar turdy. Solardyń jazǵan oqýlyqtarymen qanshama urpaq bilim alyp, arman jolyna qanat qaqty. Qazir sol bir qalyptasqan mekteptegi sabaqtastyq úzilip qaldy ma? Álde ýaqyt talabyna saı oqýlyq jazý kúrdelene tústi me? Avtorlardyń biliktiligi qandaı? Osyndaı san saýal bizdi ǵana emes, oqyrmandarymyzdy da oılandyrady. Sondyqtan osy bir mańyzdy máseleni talqylaý úshin Respýblıkalyq ǵylymı-praktıkalyq bilim mazmunyn saraptaý ortalyǵynyń dırektory Eldos NURLANOV, jazýshy, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Nurdáýlet AQYSh, Astana qalasyndaǵy №27 mektep-lıseıiniń qazaq tili men ádebıeti pániniń muǵalimi Mánsııa MAKAEVA jáne geografııa ǵylymdarynyń doktory, professor, Y.Altynsarın atyndaǵy ulttyq bilim akademııasynyń bas ǵylymı qyzmetkeri Ordenbek MAZBAEVTY dóńgelek ústel basyna shaqyrdyq.
Búginde 1-11 synyp oqýshylary 700-ge jýyq oqýlyqty paıdalanady. Olardy 20-dan asa baspa úıiniń avtorlyq ujymy ázirlegen. Sondyqtan oqýlyqqa kóńilim tolady nemese tolmaıdy dep kesip aıtý qıyn. Bizde sapaly oqýlyqtar men bilikti avtorlar da barshylyq. Keıbir oqýlyqtardy jetildire túsý kerek ekenin de túsinemiz. Qolymyzdan kelgenshe osy baǵytta jumys istep jatyrmyz
– Qazir orta mektepte jańartylǵan bilim mazmuny qolǵa alyndy. Baǵdarlamanyń maqsaty – oqýshylarǵa jan-jaqty bilim berý. Al bilim berýdiń negizi – sapaly oqýlyqta. Otandyq baspalardan jaryq kórgen mektep oqýlyqtaryna kóńilińiz tola ma?
Eldos NURLANOV:
– Jańartylǵan bilim mazmuny degenimiz – 2016-2021 jyldar aralyǵynda fýnksıonaldyq saýattylyq ıdeıasyna negizdelgen oqý baǵdarlamalary jáne olarǵa saı jazylǵan oqýlyqtardyń mektepterge enýi jónindegi iri reforma. Bul bilim mazmunynyń engenine de 7 jyldaı ýaqyt ótti. Qazir muǵalimderdiń basym kópshiligi tıisti pánderdiń oqý maqsattary, ádis-tásilderi, balalar ıgerýge tıis uǵym-túsinikter men materıaldar sıpattalatyn oqý baǵdarlamasynan góri oqýlyqqa júginedi. Sondyqtan oqýlyqty bilim mazmunynyń negizi dep tanyp, oqytý sapasynyń mańyzdy faktory retinde qaraıdy. Búginde 1-11 synyp oqýshylary 700-ge jýyq oqýlyqty paıdalanady. Olardy 20-dan asa baspa úıiniń avtorlyq ujymy ázirlegen. Sondyqtan oqýlyqqa kóńilim tolady nemese tolmaıdy dep kesip aıtý qıyn. Bizde sapaly oqýlyqtar men bilikti avtorlar da barshylyq. Keıbir oqýlyqtardy jetildire túsý kerek ekenin de túsinemiz. Qolymyzdan kelgenshe osy baǵytta jumys istep jatyrmyz.
Nurdáýlet AQYSh:
– Mektep oqýlyqtary sapaly bolýy úshin aldymen Oqý-aǵartý mınıstrliginde ázirlenetin oqý baǵdarlamasyna mańyz berý kerek. Oqýlyq sol baǵdarlamanyń negizinde daıyndalatynyn keıde eskermeımiz. Aldymen oqý baǵdarlamasy talqylanyp, oǵan qandaı materıal kiredi, onyń ádistemesi qandaı bolady, sonyń bári talqylanady. Qazir oqýlyqty baspa shyǵarady. Sondyqtan baspalar oqýlyq avtoryn ózderi tańdaıdy. Avtorlar oqýlyqty baǵdarlama sheńberinde jazsa da, sapaly jazýy kerek. Oqýlyq mazmunyn árbir synyp deńgeıine laıyqtap, sóılemdi jatyq quryp, oıdy anyq jetkizgen jón. Synyp joǵarylaǵan saıyn oqýlyqta beriletin tapsyrma kóbeıip, mátin kúrdelene túsedi. Osyny eskerýmiz qajet.
Mánsııa MAKAEVA:
– Búgingi tańda jańartylǵan bilim mazmunyna saı jaryq kórgen oqýlyqtardyń jalpy sapasy, qurylymy, mazmuny memlekettik bilim standartyna sáıkes jasalǵan. Dese de qoldanystaǵy oqýlyqtarǵa aıtylǵan syn-pikirlerdiń bar ekeni ras. О́ıtkeni qazirgi paıdalanyp júrgen oqýlyqtarda oqýshylardyń jas erekshelikteri eskerilmeı berilgen kúrdeli tapsyrmalar men mátinder kezdesedi. Degenmen bastaýysh synyp oqýshylaryna arnalǵan oqýlyqtar kóńilime qonady. Oqýshyǵa qyzyqty, ustazǵa tıimdi.
Ordenbek MAZBAEV:
– Elimizdegi bilim berý júıesin damytý men jahandyq básekege qabilettiligin arttyrýdyń basty mindetiniń biri – bilim berýdiń mazmunyn jańartý. Elimiz otandyq bilim berýdiń ozyq dástúrleri men standarttaryn saqtaı otyryp, álemdik bilim berý tájirıbesine baǵyttalǵan strategııalyq kýrsty tańdady. Bilim berý uıymdarynda jańartylǵan oqý baǵdarlamasyna kóshý – zaman talaby. Jańartylǵan oqý baǵdarlamasy 2012 jyly negizgi orta bilim júıesinde Nazarbaev zııatkerlik mektepteri negizinde engizilgen bolatyn. Bilim berý mazmunyn jańartý – orta bilim berý qurylymyn, oqytýdyń jáne tárbıeleýdiń tásilderi men ádisterin qaıta qaraý. Qoldanystaǵy jańa oqý baǵdarlamasynyń maqsaty – básekege qabilettilikti, fýnksıonaldyq saýattylyqty arttyrý.
Jas urpaqty ulttyq qundylyqtar negizinde tárbıelep, zaman talabyna saı bilimmen qarýlandyrý búgingi tańdaǵy ózekti másele bolyp otyr. Osy maqsatqa qol jetkizý úshin bilim berý mekemeleriniń negizgi mindeti – balanyń daralyǵyn ashý, shyǵarmashylyq turǵydan oılaıtyn, ıntellektýaldy ári jan-jaqty damyǵan jeke tulǵany daıyndaýǵa kómektesý. Bilim mazmunyn jańartý aıasynda oqýshylar bilim alýmen qatar ómirge ıkemdi, túrli máseleni óz betinshe sheshe alatyn iskerlik daǵdylaryn meńgeredi. Al sapaly oqýlyqtyń jazylýy memlekettik standart pen tıptik oqý baǵdarlamalarynyń sapasyna tikeleı táýeldi. Jańartylǵan baǵdarlamaǵa da qazaqstandyqtardyń, sonyń ishinde ata-analar men ustazdardyń aıtar sózi aqparat quraldarynda kórinip júr. Qazirgi qoldanystaǵy oqýlyqtardyń mazmuny men sapalyq jaǵyna aıtar syn az emes.
– Jalpy, mektep oqýlyǵyna beı-jaı qaraýǵa bolmaıdy. Oqýlyq jazatyn avtorlardyń biliktiligi men kásibıligin qalaı baǵalaımyz, olarǵa qandaı talap qoıylady?
Nurdáýlet AQYSh:
– Oqýlyqty bilikti ǵalym, tájirıbeli pedagog jáne bilimdi ádisker sekildi úsh avtordyń jazǵanyn qalaımyn. Mine, osyndaı úsh taraptaǵy mamandardyń birigýimen baǵdarlamany talqylap, odan ári jetildire túsý qajet. Oqýlyq avtorlarynyń kóńilge tolmaıtyn tustary bar. Ata-analar men ustazdardyń oǵan qatysty syn-pikirlerin merzimdi baspasóz ben áleýmettik jeliden oqyp júremin. Muǵalimder ádEbıet oqýlyqtarynda balalardyń jyldam jattap alýyna aýyr, túsiniksiz, bulyńǵyr, oılary ekiushty óleńderdiń bar ekenin aıtady. Oqýlyqqa enetin shyǵarmalarda arhaızm men dıalekt sózder kóp bolmaýy kerek. Jalpy, dıalektiniń bolmaǵany durys. Keıde kórkem shyǵarmalarǵa túsinikteme berip jatady, onyń ózi keıde teris ekenin baıqaımyn. Sonymen qatar oqýlyqtardy bezendirýge sýretshiler de atsalyssa deımin. Bezendirý mátinge saı bolýy qajet.
Mánsııa MAKAEVA:
– Oqýlyqty jazatyn avtorlardyń biliktiligi men kásibıligi joǵary bolýy kerek. Olarǵa talap memleket tarapynan qoıylady. Negizi bul suraqqa jaýap berý meniń quzyrymda emes. Sonda da oqýlyq jazatyn ǵalym, zertteýshi áriptesterimiz bul máselege asa daıyndyqpen, yjdaǵattylyqpen qaraıdy degen senimdemin.
Ordenbek MAZBAEV:
– Osyǵan deıingi qaǵaz jáne elektrondy oqýlyq avtory retinde jańartylǵan oqý baǵdarlamasy negizinde jazylǵan oqýlyqtarǵa synı qaraı alamyn. Onyń ústine 45 jyl bilim salasynda, sonyń ishinde mektepten qazirge deıin qol úzbegenimdi aıta keteıin. Mektep oqýlyqtaryndaǵy basty kemshilik – jazylǵan baǵdarlama aıasynan shyǵa almaý. Shıyrshyq tásili boıynsha jazylǵan baǵdarlama negizinde oqýlyq jazý óte kúrdeli ekenin kórdim. Batys elderiniń bilim berý júıesine elikteý, qaıtalaý barysynda kemshilikter jibergenimiz anyq.
Geografııa jáne bıologııa mamandyǵy boıynsha pedagogıkalyq ınstıtýtty bitirgendikten, sózim naqty bolýy úshin mysaldar keltireıin. Geografııany, bıologııany oqytýdaǵy keıbir ózekti bólimderdiń, jeke taqyryptardyń maqsatty júıesinde bolmaǵany osy pánderden beriletin bilimniń tómendigin kórsetedi. 10-synypqa arnalǵan geografııa oqýlyǵynyń avtory retinde aıtarym, baǵdarlamadan tys qosymsha materıaldardy berýdegi qıynshylyqtar bar. Qabyldanǵan erejege saı bolý kerek degen shekteý bar. Qazirgi kezdegi ózekti geoekologııalyq, áleýmettik ekonomıkalyq máselelerdi qosýǵa bolmaıtyndyqtan, oqýlyq sapasy tómendeıdi. Jalpy, 36 saǵat kóleminde oqylatyn pánder tolyq bilim bere almasyna kóz jetkizip otyrmyz. Geografııalyq bilimniń jaratylystaný ǵylymdary ishindegi óz dárejesinde qamtylmaǵany qynjyltady. Geografııalyq bilim berýde qazirgi tańdaǵy geografııalyq jahandyq ózgeristerdegi klımattyń jylynýy, shól basý, aýyz sý, geoekonomıkalyq, geosaıası máseleler tolyǵyraq qarastyrylýy kerek. Turaqty damýdyń 17 baǵytynyń kópshiligin qamtyǵan jón.
Oqýlyq jazatyn avtorlardyń biliktiligi men kásibıligin qalaı baǵalaımyz degenge oralaıyq. Baspalar arasynda oqýlyq jazýǵa qatysty ymyrasyz tartys bar. Qazirgi qoldanystaǵy oqýlyqtardan bólek balamaly oqýlyqtardy da kórip júrmiz. Olardyń artyqshylyǵy bolsa da, tek saraptama ortalyǵynan ótken mınıstrlikpen bekitilgen oqýlyqtar qoldanysta bolýǵa tıis. Máselen, joǵary sanatty muǵalimder jazǵan oqýlyqty qarasańyz, 3-4 avtordyń sońynda ǵalym avtordy kóresiz. Olardyń qanshalyqty eńbegi, tájirıbesi bar ony qaramaımyz. Bul – oqýlyq jazý talabynyń kemshiligi. Sondyqtan da qoldanystaǵy oqýlyqtarda barlyq pán boıynsha joǵary oqý oryndaryndaǵy bakalavr dárejesine laıyqty taqyryptar kezdesedi. Oqýlyq bir jylda jazylmaıdy, bul uzaq ýaqytty talap etedi. Men biletin qanshama ustaz osy máselemen aınalysyp júr, biraq olar avtor emes.
Oqý-aǵartý mınıstrligi tarapynan oqýlyqtarǵa qatysty oń sharalardyń baryn kórip otyrmyz. Arnaıy oqýlyq jazý kýrsyn bitirgender men baǵdarlama ázirleýshilerden turatyn avtorlyq top quraldy. Qazirgi kezde jańartylǵan baǵdarlama bir kezeńin aıaqtady. Mınıstrdiń buıryǵymen 2022 jyly ázirleýshi top qurylyp, baǵdarlamanyń jetildiretin tustaryn ádistemelik-dıdaktıkalyq turǵydan retke keltirý tapsyrylǵan bolatyn. Ol jumys márege jaqyndap qaldy. Qazir Qazaqstan geografııasyn oqytýda pikirtalas týyndap otyr. Sebebi olar jasalyp jatqan baǵdarlama mazmuny men onyń oryndalý mehanızmine nazar aýdarmaı otyr. Oqytýdyń jańa mazmuny eldiń úmitin aqtaýǵa tıis. Egerde 8-11 synyp baǵdarlamalary 4-6 jyldan keıin engizilse, baǵdarlama ózgermeli zaman talabyna qanshalyqty sáıkes kelmek. Oılanatyn jaǵdaı. Bul iste Y.Altynsarın atyndaǵy Ulttyq bilim akademııasynyń batyl sheshimi qajet.
Eldos NURLANOV:
– Oqýlyq – muǵaliminiń de, oqýshynyń da pándik bilimdi ıgerýdegi basty quraly. Bir jaǵynan, oqýlyq avtorlarynyń sheberlik máselesinde kópshilik bile qoımaıtyn jaıttar bar. Máselen, 2004 jyldan bastap memleket oqýlyq ázirleýdi naryqqa bergendikten, avtorlardy baspa úıleri irikteıdi. Memleket avtorlar eńbeginiń nátıjesi – oqýlyqtar men oqý-ádistemelik keshenderdiń sapasyn kóp kezeńdi, shamamen 7 aıǵa sozylatyn saraptama arqyly baǵalaıdy. Osy maqsatta 2005 jyly bizdiń ortalyq quryldy. Bıyl ortalyqqa 18 jyl tolady.
Oqý-aǵartý mınıstrligi 2020 jyldan beri mekteptegi oqý ádebıeti avtorlaryn oqýlyqtaný máseleleri men oqýlyq sapasyn baǵalaý talaptaryna arnalǵan oqý kýrsynan ótýge mindettedi. Avtorlar kýrsqa baspalar esebinen qatysady. Kýrsty mınıstrlik maquldaǵan baǵdarlamaǵa súıenip, Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıteti, Pedagogıka ǵylymdarynyń akademııasy jáne Y.Altynsarın atyndaǵy Ulttyq bilim akademııasy uıymdastyrady. Búginge deıin 1,5 myńnan astam oqýlyq avtory atalǵan kýrstan ótip, oqý ádebıetin jazý daǵdylaryn jetildirdi.
Taǵy bir qoldanystaǵy mańyzdy quqyqtyq talap – oqýlyqty mindetti túrde úsh mamannyń birigip jazýy. Dálirek aıtqanda, pándik saladaǵy ǵalym jáne kemi eki praktık muǵalim. Baspalar memlekettik saraptamadan ótetin balama oqýlyqtary arqyly bir-birimen básekege túsip, oqýlyqtardyń utymdysy ǵana maquldanatyndyqtan, úzdik ári tájirıbeli ǵalymdar men pedagogterdi tartýǵa múddeli. Ádette baspalar oqýlyq avtorlaryn «Jyl muǵalimi», «Úzdik pedagog», «Úzdik oqytýshy» sııaqty respýblıkalyq baıqaýlardyń jeńimpazdary, óz pánderi boıynsha shyǵarmashylyǵymen, ózindik stılimen pedagogıkalyq ortada tanylǵan maıtalmandardyń arasynan irikteıdi.
– Oqýlyqtarǵa ǵylymı pedagogıkalyq saraptama qalaı júrgiziledi?
Mánsııa MAKAEVA:
– Oqýlyqtarǵa ǵylymı pedagogıkalyq saraptama tııanaqty, muqııat jasalady. Ár erejege, emlege, qatesine, ishinde berilgen sýretteri men mazmunyna, tapsyrmalaryna, tipti qaǵaz sapasy men muqabasyna basa nazar aýdarylady. Bul jerde jumys istegen sarapshylar ózderine joǵary jaýapkershilik júktelgenin sezinip, jumysty óte joǵary deńgeıde júrgizýge tyrysady.
Ordenbek MAZBAEV:
– Bizdiń daıyndaǵan oqýlyǵymyz birneshe saraptama kezeńinen ótti. Sarapshylar barlyq pikirmen kelispegenin de aıtaıyq. Oqýlyq shyqqan soń da ondaǵy qateler qaıtalanady. Mektep oqýlyǵyna avtordan bólek, baspa men saraptama ortalyǵyndaǵy pikir berýshiler jaýapty bolǵany durys. Bir kezde oqýlyqtaǵy kemshilikke baılanysty avtormen birge pikirin aıtyp, joldama bergenderdi de jaýapqa tartýdy qarastyrý aıtylǵan edi. Biraq ol sóz júzinde qaldy. Qazirgi ǵalymdardyń sapaly oqýlyq jazýǵa qulshynysy nege az deseńiz, buǵan jalaqynyń azdyǵy men oqý júktemesiniń kóptigi kedergi bolyp otyr.
Eldos NURLANOV:
– Oqýlyqtar men oqý-ádistemelik keshenderdi saraptaýdyń memlekettik júıesi 5 kezeńnen turady: birinshi – bastapqy ǵylymı-pedagogıkalyq saraptama, ekinshi – jańa oqý baǵdarlamasymen ázirlengen oqýlyqtardy synaqtan ótkizý (pılottyq mektepterde), úshinshi – qoǵamdyq talqylaý, tórtinshi – synaqtan keıingi ǵylymı-pedagogıkalyq saraptama, besinshi – pándik saraptamalyq komıssııa. Osy kezeńderden ótip, oń qorytyndy alǵan oqý basylymdary bilim berý uıymdaryna paıdalanýǵa usynylady. Árbir kezeńdi uıymdastyrý reti men talaby Oqý-aǵartý mınıstrliginiń 2012 jylǵy №344 arnaıy buıryǵymen belgilenedi. Bul buıryq praktıka qajettilikterin jáne qoǵamdyq pikirdi eskerý maqsatynda jetildirilip otyrady. Keıingi úsh jylda baspalardan kelip túsetin oqýlyq maketteri saraptamaǵa «ıesiz» kúıde túsedi. Iаǵnı bir tústi muqabamen, avtorlary men baspasy kórsetilmegen kúıde sarapshylarǵa usynylady. Bul múdde qaıshylyǵynyń aldyn alyp, sarapshylardyń oqýlyqqa meılinshe obektıvti, ádil baǵa berýi úshin jasaldy.
Árbir oqýlyq pen oǵan ilesken basylymdarǵa ǵylymı-pedagogıkalyq saraptamany Respýblıkalyq ǵylymı-praktıkalyq bilim mazmunyn saraptaý ortalyǵy qalyptastyratyn saraptamalyq top júrgizedi. Toptyń quramyna syrttan bir ǵalym jáne árbir pán boıynsha keminde eki praktık muǵalim tartylady, ortalyqtan bir-eki jaýapty sarapshy taǵaıyndalady. Ǵalym saraptalatyn pán sheńberinde alynǵan ǵylymı dárejesine saı bolýy, al muǵalimderde «pedagog-zertteýshi» nemese «pedagog-sheber» biliktilik sanaty bolýǵa tıis. Sonymen birge sarapshylar avtorlar sekildi arnaıy oqý kýrsynan ótip, test tapsyrady. Ortalyq sarapshylardyń test nátıjesin, eńbek ótilin jáne buǵan deıin oqý ádebıetin saraptaýdaǵy tájirıbesin eskeredi.
Alǵashqy kezeńderde saraptamalyq topqa resmı engen sarapshylar pándik saraptamalyq komıssııa quramyna enbeıdi. Demek komıssııa jańadan jasaqtalady, oǵan jylda 100-den astam maman tartylady. Komıssııa aldyńǵy kezeńderdiń qorytyndylary men usynystaryn eskerip, oǵan usynylǵan balama oqýlyqtardy salystyrady. Sońǵy sheshimdi derbes qabyldap, mektepterge usynylatyn oqý ádebıetterin anyqtaıdy.
Sarapshylar men avtorlar da mektepke deıingi jáne orta bilim berý uıymdaryna arnalǵan oqýlyqtardyń jáne Oqý-ádistemelik keshenderdiń qurylymy men mazmunyna qoıylatyn talaptardy basshylyqqa alady.
Nurdáýlet AQYSh:
– Oqýlyqtarǵa ǵylymı saraptama qalaı jasalatynyn bilmeımin. Oǵan aralasqan emespin.
– Ata-analar men muǵalimderdiń keıbir oqýlyqtaǵy til qasańdyǵy men ondaǵy sóılemderdiń oqýǵa aýyrlyǵy týraly aıtqan syn-pikirlerin estımiz. Osy kemshilikter qalaı túzeledi?
Ordenbek MAZBAEV:
– Oqýlyqtaǵy qatelikke qatysty syn-pikirlerdiń kóp ekenin bilemin. Oqýlyq – oqytý quraly emes, oqý resýrsy. Oqýlyqtaǵy málimetter 5 jylda bir ózgeredi. Bul saraptama ortalyǵynyń málimeti. Búgingi sıfrlyq zamanda oqýlyqtyń aldymen elektrondy nusqasy daıyndalyp, ol bir-eki jyl turǵan soń kemshiligi bolsa túzetilip, sosyn baryp qaǵaz nusqada jaryq kórse deımin. Qazirde elektrondy oqýlyqtar jazylyp jatyr. Bizdiń topqa bekitilgen 11-synyptaǵy geografııa oqýlyǵyn eki jyl kóleminde tolyqtyryp, túzetý ústindemiz. Sondaı kezde ǵana kemshiliktiń bolmaıtynyna kózimiz jetti.
Eldos NURLANOV:
– Qoǵamda eń kóp talqylanatyn jáne synǵa ushyraıtyn dúnıelerdiń biri – mektep oqýlyǵy. Ol zańdy da shyǵar, sirá. Oılap qarasańyz, qoldanystaǵy 700-den astam oqýlyqty jyl boıy 400 myńǵa jýyq muǵalim, 3,5 mıllıondaı oqýshy jáne olardyń ata-anasy, ata-ájesi úzdiksiz paıdalanady. Bul oqýlyqqa artylǵan júktiń aýyrlyǵyn da, mańyzdylyǵyn da kórsetip tur.
Oqýlyq birneshe salanyń toǵysýynan týatyn aına ispettes, olar: pedagogıka, pándik ǵylym, memlekettik tildiń qoǵamdaǵy damýy, kitap basý isi men IT-salasy. Árbir salanyń myqty da, osal da tustary oqýlyq mazmunynda kórinis tabady deýge bolady. Mysaly, biz 90-shy jyldardan beri keńestik kezeńdegi bilim pedagogıkasyn áreket pedagogıkasyna, ıaǵnı akademııalyq bilim úlesin qoldanbaly daǵdylar esebinen arttyrýǵa tyrysyp baǵýdamyz. Álemniń baqýatty elderinde áldeqashan qalyptasqan bilim berýdiń osy fılosofııasy bizde áli ornyǵa qoıǵan joq. Sondyqtan pedagogıkalyq oqý oryndaryn bitiretin pedagog mamandar akademııalyq sıpattaǵy oqý materıalyna den qoıýǵa úırengen. Bul óz kezeginde avtorlardyń oqýlyqtaǵy materıaldy sıpattaý stıline áser etedi. Sarapshylar da is-áreket túrlerine mán berilgen oqýlyqtan góri aqparattyq sıpattaǵy oqýlyqty artyq kóredi. Jańa zaman urpaǵy bolsa, uzyn-sonar mátinnen qysqasha tezısterdi, abstraktili jattyǵýlardan praktıkalyq jumystardy unatady. Osyndaı bir dılemmadan oqýlyq nashar degen oı qalyptasýy múmkin. Oqý-aǵartý mınıstrligi oqýlyq mazmunyn saraptaýda mán beriletin mindetti birneshe 4 aspektini bekitti – mátin, ıllıýstrasııa, tapsyrmalar jáne baıandaý tili. Olardyń árqaısysy oqýshylardyń jas ereksheligin jáne tanymdyq qyzyǵýshylyǵyn eskerýge tıis.
Taǵy bir mysal keltireıin. Bizdiń qoǵamda áýeli orys tilindegi kontentti daıyndap, sosyn ony qazaqshaǵa aýdarý úrdisi beleń alǵan. Ony bılik tarmaǵynyń barlyq ýákiletti organdary, bank isi, qyzmet kórsetý sektorynan kúndelikti kóremiz. Bul úrdisti oqýlyqtan da baıqadyq. Oqý pánderiniń oqý baǵdarlamalarynyń qazaqsha jáne oryssha nusqalarynyń bir-birine sáıkestigin eskerip, baspa úıleri avtorlyq ujymy ázirlegen oqýlyqtyń utymdy shyqqan orys nusqasyn aýdarý jaıttary sonshalyqty sırek emes. Aýdarma sapasy jıi kóńil kónshitpeıdi, tili jatyq emes, tárbıelik áleýeti tolyq ashylmaıdy. Osyndaı problemany sheshý maqsatynda byltyr mınıstrliktiń buıryǵymen qazaq tilinde oqytatyn mektepterge usynylatyn oqýlyqtardyń áýelden qazaqsha jazylýy talap etildi. Qarap otyrsańyz, oqýlyqty ázirleıtin bizdiń ǵalymdar men pedagogter, otandyq básekeles baspalar bolǵandyqtan, olar ózderin qalyptastyrǵan ortadan ilgenin oqýlyq mazmunyna túsiredi. Biz Oqý-aǵartý mınıstrliginiń qoldaýymen oqýlyq sapasynyń qoǵam kóńilinen shyǵýy úshin atalǵan «fondyq qıyndyqtardy» eńserýge, bólinetin resýrstar sheńberinde kúsh-jiger salyp kelemiz. Keıingi úsh jylda oqýlyq sapasyn arttyrý, saraptama júıesin jetildire túsý, ázirleýshi baspalardyń jaýapkershiligin kúsheıtý, muǵalimderdiń balama oqýlyqty tańdaý tetikterin naqtylaýǵa baǵyttalǵan birqatar mańyzdy sheshim qabyldandy. Aldaǵy jyldary atalǵan sheshimderdiń turaqtaýyna, memlekettik saraptamaǵa tartylatyn sarapshylardy yntalandyrýdy kúsheıtýge jáne sıfrlyq bilim resýrstaryn damytý aıasynda aýqymdy is-sharalar josparlanyp otyr.
Nurdáýlet AQYSh:
– Jalpy, meni oqýlyqtardaǵy tildiń qasańdyǵy ǵana emes, sóılem qurylymdarynyń uǵymǵa aýyrlyǵy da oılantady. Sondyqtan oqý baǵdarlamasyn ázirlegen mamandardy durys irikteı bilýimiz kerek. Qazir «Bolashaqpen» oqyǵan nemese sheteldegi joǵary oqý oryndarynda bilim alǵan mamandar oqý baǵdarlamasyn jasap júrgenin bilemiz. Olardyń keıbiri qazaq tili men ádebıetin jete bilmeıdi. Biraq solarǵa baǵdarlamany daıyndaý tapsyrylǵan. Osydan shıkilik shyǵady. Oqýlyqtyń qasań tilinen emes, kúrdeli tilinen qorqý kerek. Keıde oqýlyqtardan qazaq tiliniń grammatıkasynyń erejesine sáıkes kelmeıtin qurmalas sóılemderdi bastyrmalata jazǵandardy kóremin. Osyndaı kemshilikterdi boldyrmaý úshin joǵaryda aıtqan úsh avtor birlesip, júıeli jumys isteýi qajet. Sondaı-aq redaktorlardyń biliktiligi týraly da aıtylmaıdy. Tájirıbeli, tisqaqqan redaktor oqýlyqtyń artyq-kemin birden baıqaıdy. Al keıbir jekelegen redaktorlar kemshilikti kórip tursa da, jibere salady.
Mánsııa MAKAEVA:
– Kemshilik joq deı almaımyn. Biraq jyldan-jylǵa aınalymǵa enip jatqan oqýlyqtar birneshe saraptamadan ótedi. Ǵalymdar men ustazdardyń birlesip istegen júıeli jumysynyń nátıjesinde oqýlyqtardyń sapasy artyp, qoldanysqa tıimdi bolady dep oılaımyn.
– Sondaı-aq kórnekti aqyn-jazýshylardyń oqýlyqqa kiretin shyǵarmalary qalaı iriktelýi kerek? Osy tarapta ne aıtar edińizder?
Nurdáýlet AQYSh:
– Qazaq ádebıeti alyptarynyń shyǵarmalary mektep oqýlyqtaryna mindetti túrde engeni jón. Ult rýhanııatynyń kósegesin kógertip, klassıkalyq shyǵarmalardy ómirge ákelgen ataqty aqyn-jazýshylarymyzdy qaperden shyǵarmaýymyz qajet. Osy jaǵynan kelgende, oqýlyqqa enetini de, enbeıtini de bar. «Ádebıetimizdiń bıigi» degen keıbir shyǵarmalardy kirgizýge bolmaıdy. Máselen, óz basym, 7-synyp oqýlyǵyna Maǵjan Jumabaevtyń «Batyr Baıan» poemasyn engizýdi qoldamaımyn. Sóz joq, Maǵjan – dara aqyn. Biraq atalǵan poemada ǵashyq bolǵan qalmaq qyzy úshin týǵan baýyryn óltiretin qatygezdik bar. Bul oqıǵa ómirde boldy ma, álde avtordyń shyǵarmany kórkem etý úshin alǵanyma, ony anyq bilmeımin. Biraq osyndaı týyndydan saq bolǵan durys. Sonymen qatar oqýlyqta ólim týraly aıtatyn shyǵarmalar da kezdesedi. Qansha klassıka degenimizben, balalardyń rýhyn túsirip, pessımıstik oıǵa jeteleıtin shyǵarmalardy jas urpaqtyń sanasyna tańýdyń ne qajeti bar dep oılaımyn. Onsyz da ádebıetimizdiń asyl qazynasyn baıytqan tamasha týyndylarymyz jetkilikti. Sonymen qatar eski ádebıetimizdiń nusqalaryn oqýlyqqa engizgende óte abaı bolǵan jón. Olardyń keıbiri tolyq zerttelmegen.
Eldos NURLANOV:
–Munda myna bir jaǵdaıdy eskerýimiz kerek. Oqýlyq ázirlenbes buryn, pánniń mazmuny memlekettik jalpyǵa mindetti bilim standarty men oqý baǵdarlamasynda belgilenedi. Kórkem shyǵarmalar men aqyn-jazýshylardyń tizimi baǵdarlamada ár synyp, ár pán boıynsha beriledi. Oqýlyq sonyń negizinde ázirlenedi. Jańarǵan bilim mazmuny aıasynda ázirlengen oqý baǵdarlamalary, ásirese ıdeologııalyq júktemesi zor qazaq tili, qazaq ádebıeti, Qazaqstan tarıhy pánderiniń mazmuny edáýir ózgerý ústinde. Bul jumysty Y.Altynsarın atyndaǵy Ulttyq bilim akademııasy ǵalymdar, praktık-pedagogter jáne ózge de bilikti til, ádebıet mamandarymen talqylaı otyryp, úılestiredi. Demek, oqýlyq avtorlary mazmunǵa shyǵarmalardy ózdiginen engize almaıdy, baǵdarlamaǵa súıenedi.
Jeke oıymdy aıtar bolsam, biz eresek adamdar turǵysynan góri balanyń aqparattyq ortasy men qyzyǵýshylyǵyn eskerýimiz kerek. Bul klassıkadan bas tartý degendi bildirmeıdi. Alaıda qazirgi balanyń zamanaýı ortada sátti áleýmettenýine qajetti jaýharlaryn kerekti janrda, formatta jáne kólemde asa uqyptylyqpen iriktegen jón. Maǵan osy kúngi balanyń batyrlaryn joqqa shyǵarmaı, óz folklorymyz jáne ádebıetimizben ushtastyrǵannan basqa amal joq bolyp kórinedi. Munda ıdeologııalyq maqsat-múddeni kózboıaýshylyqpen shatastyrmaý asa mańyzdy.
Mánsııa MAKAEVA:
– Qazirgi oqýlyqtardaǵy berilgen ádebı shyǵarmalar kóńilime qonady. Menińshe, oqýlyqqa mazmuny ulttyq qundylyqtarymyzdy dáriptep, oqýshylardyń boıyna adamgershilik qasıetin sińirip, tarıh taǵylymynan úlgi alatyn kórkem shyǵarmalardy tańdap alǵan durys.
Ordenbek MAZBAEV:
– Bul suraq ádebıet mamandaryna arnalǵan eken. Sonda da óz pikirimdi bildire keteıin. Oqýlyqqa aıtýly aqyn-jazýshylardyń shyǵarmalarynan bólek, jas urpaqtyń sanasyna oı salatyn kórnekti qaıratkerler men ǵalymdardyń ataly sózderin engizýge bolady. Ábý Nasyr ál-Farabıden bastap, Mahmut Qashqarı, Júsip Balasaǵun jáne beridegi ult oıshyldarynyń eńbekterimen balalardyń tanysyp óskenin jón kóremin. Máselen, urpaqty tárbıeleý tujyrymdamasyna Abaıdyń «Tolyq adamy» men Alash ardaqtylarynyń mazmundy eńbekterin kirgizse artyq bolmas edi.
– Sońǵy suraq: sapaly oqýlyq jazý úshin ne isteý kerek? Qandaı usynystaryńyz bar?
Eldos NURLANOV:
– Kezinde Alash ardaqtysy, qazaq kitap basý isin uıymdastyrýshy Halel Dosmuhameduly aıtpaqshy, kópke túsinikti ári bilim alýdyń tóte jolyn usyna alatyndaı oqýlyqty sapaly dep aıtýǵa bolady. Ondaı oqýlyqtarmen mekteptiń barlyq synyptary men pánderi túgel derlik ázirlenip qamtylýy úshin kelesideı alǵysharttar qajet: eń áýeli, oqýlyq qaınar kózi – oqý baǵdarlamasy kóńilden shyǵyp, onda memleket pen qoǵam múddesi, muń-muqtajy jáne zamanaýı syn-tegeýrinder úılesim tapqany durys.
Oqýlyqtardy ázirleý men engizýdiń uzaq merzimdi jospary bekitilip, nátıjesinde oqýlyq ázirleýshi baspa úıleri men avtorlyq ujymdaryna qajetti ýaqyt berilýi qajet. Bul úshin byltyr óńdelgen úlgilik oqý baǵdarlamalaryna sáıkes, oqýlyqtardy engizýdiń 2030 jylǵa deıingi jospar-kestesi bekitilip, júzege asyrylyp jatyr.
Baspa úıleri zańnamada kózdelgen baspaishilik saraptama barysynda redaktorlyq jáne resenzııalyq jumystarǵa, oqýlyqtyń tyń tustaryn tanystyrýǵa basa nazar aýdarýy qajet. Osylaısha, sarapshylar oqýlyqtardyń tehnıkalyq, emlelik olqylyqtaryna kóp ýaqyt jumsamaı, mazmunǵa úńilýge múmkindik alady.
Ázirlengen oqýlyqty iriktep óńdeýge kúsh salatyn memlekettik saraptama júıesiniń kadrlyq jáne prosedýralyq múmkindikterin keńeıtýdi jalǵastyrý kerek. Bul jumys júıe operatory – bizdiń ortalyqtyń qyzmetin kúsheıte túsýge yqpal etedi.
Memlekettik saraptama rásimderine aqparattyq tehnologııalar usynatyn analıtıkalyq quraldardy keńinen engizý qajet. Qazirgi kezde sondaı maqsatta elektrondy platformany ázirleý jumysy júrgizilýde. Bul oqýlyqty saraptaý jumysy jóninde aýqymdy málimetterdi taldap, oqý basylymdary, baspa úıleri, avtorlar jáne sarapshylarǵa naqty sheshim qabyldaýdyń tetigi bolmaq.
Bir pán boıynsha maquldanǵan balama oqýlyqtardyń ishinen tańdaý quqyǵyn mektep muǵalimderi Oqý-aǵartý mınıstrligi bekitken tártipke saı barynsha paıdalanýy kerek. Bul qaı baspa óniminiń kóbirek suranysqa ıe bolǵanyn kórýge múmkindik týǵyzady.
Oqýlyqtar sapasyn arttyrý jumysy mektepke jetken soń da toqtap qalmaýy kerek. Demokratııalyq qaǵıdatpen muǵalimder, oqýshylar men ata-analardyń oqýlyq jónindegi rııasyz pikiri zerttelip, durys-burysy emosııasyz, ǵylymı negizde pysyqtalýy qajet. Oqý baǵdarlamasy aıtarlyqtaı ózgermese, bul oqýlyqtar qaıta basylǵanda zertteý nátıjeleri avtorlar men sarapshylarǵa «ıntellektýaldy azyq» bolar edi.
Nurdáýlet AQYSh:
– Oqýlyqtyń sapaly jazylýy avtorlardyń biliktiligi men kásibıligine baılanysty ekeni anyq. Bul jumysqa oı-sanasy qalyptaspaǵan, aıtqan sózi men pikiri kúmándi avtorlardy tartýǵa bolmaıdy. Oqýlyq – ujymdyq eńbek. Ony bir adammen shekteý durys emes. Qysqasy, pikiri kóńilge qonymdy, bilimdiligi men kásibıligin ortasy moıyndaǵan avtorlardyń qolynan shyqqan oqýlyq sapaly bolaryna senemin.
Mánsııa MAKAEVA:
– Sapaly oqýlyq jazylý úshin avtorlardyń qatarynda mektepte jumys isteıtin tájirıbeli ustazdardyń bolǵany jón dep sanaımyn. Sonymen qatar jańa lekte shyǵyp jatqan oqýlyqtardyń túsinikti, mazmundy, nátıjeli bolýyna muǵalimderdiń bilim berýi men oqýshylardyń sol bilimdi qabyldaýynda birizdilik saqtalýy kerek.
Ordenbek MAZBAEV:
– Aldymen saraptama ortalyǵy men oqý baǵdarlamasyn ázirleýshi jaýapty mekemeler arasynda sabaqtastyq retke kelse deımin. Odan keıin basqa elderdiń baǵdarlamalaryna eliktemeı, biraq qajetti tustaryn otandyq bilim sapasyna baǵyttaǵan tujyrymdama jazylyp, sosyn baǵdarlamaǵa kóshsek oryndy bolar edi. Sonymen qatar oqýlyq jazatyn mamandarǵa ýaqyt pen durys kóńil bólinse, sapaly dúnıe shyǵady dep oılaımyn.
Qazirgi qoldanystaǵy oqýlyqtardan bólek balamaly oqýlyqtardy da kórip júrmiz. Olardyń artyqshylyǵy bolsa da, tek saraptama ortalyǵynan ótken mınıstrlikpen bekitilgen oqýlyqtar qoldanysta bolýǵa tıis. Máselen, joǵary sanatty muǵalimder jazǵan oqýlyqty qarasańyz, 3-4 avtordyń sońynda ǵalym avtordy kóresiz. Olardyń qanshalyqty eńbegi, tájirıbesi bar ony qaramaımyz. Bul – oqýlyq jazý talabynyń kemshiligi
Dóńgelek ústeldi júrgizgen
Azamat ESENJOL,
«Egemen Qazaqstan»