Osydan eki jyl buryn Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Qyzyljar óńirine kelgen jumys sapary barysynda «Kırov atyndaǵy zaýyt» aýmaǵynda 1857 jyly salynǵan úlken meshittiń ǵımaratyn jańǵyrtý týraly tapsyrma bergen edi. Keńestik kezeńde qoımaǵa aınalǵan bul meshittiń ǵımaratyn sol tusta jergilikti jurt«soborly meshit» dep atap ketken eken. Al Memleket basshysynyń tapsyrmasynan keıin tarıhı nysan qalpyna keltirilip, ıslam mádenıetiniń murajaıy bolatyny da naqtylanǵan.
Jaqynda ǵımarattyń iske qosylý rásimi ótti. Is-sharaǵa oblys ákimi Aıdarbek Saparov pen elimizdiń bas múftıi Naýryzbaı qajy Taǵanuly qatysty. Qasıetti Ramazan aıyna týra kelgen is-sharaǵa qala turǵyndary kóp jınaldy.
«Biz árqashan óz tarıhymyzdy, ata-babalarymyzdyń qasıetti ıslam dinin taratýdaǵy eńbegin umytpaýymyz kerek. Búgin babalarymyzdyń eńbegin jańǵyrtyp otyrmyz. Osy jerde ıslam dini keńinen qanat jaıǵan. Halyqtyń júregine ıman uıalatqandyǵynyń belgisi osyndaı tarıhı meshitter», dedi bas múftı Naýryzbaı qajy Taǵanuly.
Meshitti qalpyna keltirý jumystarynyń qalaı júrgizilgenine toqtalǵan oblys ákimi Aıdarbek Saparov: «Restavrasııa kezinde ǵımarattyń bastapqy kelbetin saqtaýǵa basa mán berildi. Bul – tarıhymyzǵa taǵzym jasap, rýhanı qundylyqtardy dáripteýdiń jarqyn belgisi. Rýhanı orda dástúrli ıslam tarıhy men mádenıetin nasıhattaýǵa eleýli úles qosady dep senemiz», dedi.
Meshitti qalpyna keltirý jumystary 2021 jyldan beri júrgizilip, onyń ishi-syrtyn bezendirý sharalary da iske asyryldy. Qalanyń qaq ortasynda ornalasqan ǵımarat mańynda taǵy eki meshit bar. Endi olar «Islam mádenıetiniń murajaıy» degen ataý alǵan tarıhı meshittiń jańǵyrǵan ǵımaratymen tolyqty. Mýzeıde ótken ǵasyrlarda Petropavlǵa ákelingen qasıetti Quran kitaptar, hadıster jınaǵy, shaharda ómir súrgen ıslam ǵulamalarynyń tutynǵan zattary, ómirbaıandary men atqarǵan isteri jazylǵan qujattarmen tanysýǵa bolady. Ázirge oblystyq ólketaný mýzeıiniń bir bólimi retinde ashylǵan mýzeı bolashaqta óz aldyna bólek shańyraq kóterýi múmkin.
Petropavl – tarıhtyń talaı syryn jasyrǵan ejelgi shahar. 1886 jyly qalanyń bas dárigeri S.Belılovskıı bylaı dep jazǵan eken: «...naselenıe goroda Petropavlovska sostoıt ız chetyreh narodnosteı: tatar, kırgızov vmeste – 6 517, rýsskıh – 7 528 ı evreev – 275». Demek, sol jyldardaǵy musylmandardyń úlesi 46 paıyz bolǵan. Mundaǵy orystardyń ishine qamaldyń kazarmalarynda turatyn soldattar men dragýndar da boldy. Eger olardy beıbit turǵyndardyń esebinen shyǵaratyn bolsaq, qala halqynyń basym kópshiligi musylmandar ekenin kórer edik. Sondyqtan da qalany kóship kelýshi orystar turǵyzǵan degen pikir túbirimen qate ekenine kóz jetkizemiz. Olardyń salǵany qorǵan ǵana, al qala qorǵannan ósken joq, Esildiń boıyndaǵy osy qolaıly jazyqty ejelden qonystanyp, osy tóńirekke qystaý salǵan qazaqtar esebinen ósken. Bul jazyqtyń «en qystaý» dep atalǵany da sodan. 1759 jyly osy jerde jármeńke ótkizý týraly Abylaı hannyń patshaǵa jazǵan haty da bar. Al 1765 jyly dóńge salynǵan Abylaıdyń aq úıiniń mańyna qonystanǵan beıbit halyqtyń sany tipti arta túsken. Bul halyqtyń ishinde qazaq, tatar, orystan basqa qoqandyqtar da, sarttar da bolǵan.
1914 jylǵy derekke qarasaq, Qyzyljarda 7 meshit, 6 shirkeý, 1 sınagoga bolǵan. Osynyń ózinen-aq musylmandar úlesiniń artyq ekenin baıqaýǵa bolady. Al 1921 jylǵy derekke qaraǵanda, meshitter sany 9-ǵa jetken. Demek, jeti jylda musylmandar kóbeıgendikten, taǵy 2 meshit salynǵan. Olardyń bárine ataý berilgen. Máselen, 1857 jyly salynǵan joǵarydaǵy meshit «4-soborlyq meshit» dep tirkelgen. Bul meshitti turǵyzýǵa bastamashy bolǵan Dáýletkeldıev degen tatar kópesi degen sóz bar. Biraq meshit turǵyzýǵa bireý bastamashy bolǵanymen, qazaq baılary jylý jınap, qurylysqa ózderiniń súbeli úlesin qosqan. Oblystyq arhıvtiń dırektory Sáýle Málikova bul meshittiń Dáýletkeldıevtiń atynda emes ekenin, tek «Soborlyq meshit» dep tirkelgenin de qujattarmen dáleldep berdi.
Ateıstik kózqarastyń saldarynan meshit úshin turǵyzylǵan qanshama ásem arhıtektýralyq eskertkish buzyldy nemese mal qoraǵa, qoımaǵa aınaldyryldy. 1942 jyly Petropavlǵa Aleksandrov qalasynan №641 qupııa zaýyt evakýasııalanyp, ol jerden áskerı radıostansalar, radıopelengatorlar, radıoqabyldaǵyshtar shyǵarǵan. Zaýyttyń keńeıtilgen aýmaǵyna engizilgen qasıetti meshit uzaq jyldar boıy onyń qoımasy retinde paıdalanylǵan. Keıin tipti qurylysy qıraı bastaǵan edi. Endi, mine, ıslam mádenıetiniń murajaıy bolyp qaıtadan túledi.
Petropavl