Jalpy eńbek áýleti qaıtip qalyptasady? Iá, ár adam artyna kóz tastap, júrip ótken ómir jolyna bir sátke úńilip qarasa qandaı kúı kesher edi? Al «qara altyn» óndirýshiler munaı salasynyń bolashaǵyn qalaı elestetedi? Mine, máseleniń mánisi qaıda jatyr. Osy tárizdes túıini kóp, kúrmeýi qıyn kúrdeli saýaldarǵa jaýap izdegende «QazMunaıGaz» UK» AQ qurylymdyq bólimshesi – «KMG Drilling & Services» JShS bas dırektorynyń burǵylaý jónindegi orynbasary Asqar Nurjanov oǵan qatysty oı tolǵap, áńgime órbitedi.
Nurjanovtardyń eńbek áýletiniń irgesin qalap, negizin salýshy Saǵıdolla Nurjanuly qarapaıym jumysshynyń otbasynda dúnıege keldi. Alǵash ret mektep tabaldyryǵyn attady. Jyldar jyljyp, bilim uıasymen qoshtasar kez de jetti. «Ákemniń aıtýynsha, ata-anasy onyń oqýdy odan ári jalǵastyrýyna úzildi-kesildi qarsylyq jasap, baqtashy bolsań da jerde qalmaısyń degen eken», deıdi Asqar Nurjanov. Estigenin esine alǵany ǵoı. Degenmen, Saǵıdolla aıtqanynan qaıtpaı, áke-sheshesiniń sózine qulaq aspaı, Gýrevtegi tehnıkýmnyń qabyrǵasynan bir-aq shyqty. Talaby taýdaı jas tehnıkýmdy tabyspen támamdap, qatarlastarynyń arasynda úzdik atandy. Muny da mise tutpaı, taǵy da oqý izdep Máskeý qaıdasyń dep tartyp otyrdy. Jigerli jigittiń joly bolyp Máskeý munaı ınstıtýtyna birden qabyldandy. Sol kezdegi alpaýyt eldiń astanasyndaǵy shoqtyǵy bıik oqý ordasynda bilimi men biligin barynsha jetildirip, ózgelerge qyr balasynyń kim ekendigin naqty isimen dáleldedi. Ýaqyt ótip jatty, oqýdy oıdaǵydaı aıaqtap, elge oralyp munaı kásipshilikterinde mańdaı terin tamshylatyp erinbeı eńbek etti. Sóıtip, qatardaǵy qarapaıym ınjenerden Gýrev jáne Mańǵystaý oblystarynyń birsypyra munaı-gaz óndirýshi kásiporyndarynda satylap ósip otyrdy. «Jetibaımunaı», «О́zenmunaı», «Prorvamunaı» munaı-gaz óndirý basqarmalarynyń basshysy, «Qazaqstanmunaı» birlestiginiń bas dırektory qyzmetterin minsiz atqardy.
Saǵıdolla Nurjanov partııalyq jumysta da ysylyp, shıraq jumys istedi. Maqat aýdandyq partııa komıteti hatshysynyń tizginin ustap, Gýrev oblystyq kásiptik odaqtar keńesin sheberlikpen basqardy. Turmysy tátti, isi sátti jalǵasyp jatty. Elge sińirgen eren eńbegi laıyqty baǵalanyp, kóptegen marapatty ıelenip, basqa da maqtaý qaǵazdarymen madaqtaldy. Keýdesine jarqyratyp Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen munaıshysy ataǵynyń tósbelgisin taqty.
– Ákem el-jurtqa keńinen tanymal edi, jaryqtyq áńgime-ázil aıtqandy asa jaqsy kóretin. Otyrǵan jeriniń sáni men árin keltirip, retine qaraı ándetip kóptiń kóńil-kúıin kókke kóteretin, – deıdi Asqar Saǵıdollauly. Ákesin áli kúnge saǵynatyny kózinen kórinip turdy.
Endi aldaǵy eki jyldan keıin Asqar Nurjanov ta ómiriniń asqaraly asýy – 60 jasqa shyǵady. Alaıda toı týraly sóz aıtý áli erterek. О́ıtkeni, Nurjanovtyń qazirgi kezdegi bar oıy – óndiristi qalaı órletsem degenge saıady. Sondyqtan da osy baǵytta tynbaı izdenip júrgen jaıy bar.Mindet údesinen shyǵyp, dittegenine jetip jatsa, qanjyǵasy maılanyp oljaly bolatyny anyq. Qashanda bıik belesterge umtylǵan Asqardyń tasy álbette órge qaraı domalaı beretini sózsiz. Ol áke amanatyna, eń bastysy – azamattyq paryzyna nuqsan keltirmeı, adaldyq pen ádildikti tý etip týra joldan taımaýdy bek ustanǵan.
«Uıada ne kórseń, ushqanda sony ilersiń» demekshi, eki qyzy da joǵary oqý ornyn ozyq bitirdi. Bul kúnderi biri pedagog, ekinshisi aýdıtor. Shańyraq quryp, berekeli ómir keshýde. Bıylǵy kúzde Nurjanovtardyń kenje qyzy turmysqa shyǵady. Sóıtip, tirligi tamasha, tútini túzý áýlettiń quramy úshinshi kúıeý balamen tolyǵady. Buıyrtsa, bul úıde dúrkirep toı ótedi.
Áńgime barysynda ańǵarǵanymyz, Asqar qyzdaryna qatty rıza eken. Úsheýi de ónegeli ósipti. Joǵary oqý ornynda únemi zerektik tanytyp, aldyńǵy qatarda júripti. Qoǵamdyq jumystardan da qalyspaı, túrli bastamalardyń óristeýine qamqorlyq qolushyn sozypty. Sol úshin de alǵysqa kenelipti.
– Qyzdarym kásip izdep, mamandyq tańdaýǵa kelgende sheshimdi ózderi kesip sheshti. Eki kúıeý balam munaı kompanııalarynda jumys isteıdi. Al úshinshisiniń nemen aınalysatynyn taıaý arada bilip qalarmyz, – deıdi ol kúlimsirep.
Nurjanovtar áýleti negizinen jeti aǵaıyndy bolyp keledi. Olardyń bári de áke jolyn qýyp, tirlikterin munaı salasynda túzip, jalǵastyryp otyr. Jeteýdiń eń kenjesi Amantaı joǵary tehnıkalyq bilim alyp búginde «QazMunaıGaz-Burǵylaý» kompanııasynyń burǵylaý jáne tamponajdy eritindi zerthanasyna jetekshilik etedi. Al, Súndet Nurjanov «Embimunaıgaz» AQ-ta bas mehanık, odan keıingi Mahambet osy kásiporynda kúrdeli qurylys bólimin basqarady.
Nurjanovtardyń balalyq shaǵy naǵyz kóshpeli halyqtyń turmys-tirshiligindeı ótti. Ákeleri jumys barysymen qaladan dalaǵa, oıdan qyrǵa jıi qonys aýdaratyn. Árıne, mundaıda búkil otbasy da kóship-qonyp júretin.
– Talaı qaladaǵy mektep esigin ashyp oqýyma týra keldi. Onynshy synypty solardyń birinde bitirdim, – deıdi Asqar Saǵıdollauly.
Jańa kenishter ashylyp, óndiris oryndary boı kóterip jatqan tusta kósh kerýeniniń kóbeıetindigi zańdy qubylys. Onyń jadynda sol ýaqyttaǵy Jańaózen, Jetibaı, Shevchenko, Gýrev, Qulsary, Qaraton qalalary jáne shalǵaıdaǵy sharýa jaılaǵan aýyl-aımaqtardyń kórinisi áli kúnge jaqsy saqtalyp qalǵan.
– Áýeli basta men qurylysshy bolǵym keldi, – dep Asqar Nurjanov kókjıekke uzaq qadaldy. – Biraq ákem eńbek áýletin, onyń sabaqtastyǵy men dástúrin jalǵastyrýdy qadap aıtqannan soń qalaýymdy tanytyp Almatydaǵy Qazaq polıtehnıkalyq ınstıtýtyna túsýge bel býdym.
О́tken ǵasyrdyń sekseninshi jyly ınstıtýtty zor yntamen aıaqtap, qolyna taý-ken ınjeneri dıplomyn ustap sol kezdegi Gýrev qalasyna oralyp, túrli jumystardyń qulaǵynda oınady. О́mir-ózen aǵysyn eshqashan toqtatpaq emes. Ýaqyt óz degenin istetpeı qoımaıdy. Soǵan sáıkes adam da ár nársege beıimdeledi. Máselen, keıbir jas mamandar eńbek jolyn qarapaıym jumysshy bolyp bastaýdy maqul kóredi. Bir jaǵynan bul da durys shyǵar. О́tken shaqqa aınalǵan ol kezdiń de ózindik ereksheligi bolǵan edi. Sondyqtan da otbasylyq dástúrdi úzbeı jalǵastyrý maqsatynda Asqar Nurjanov aldyna taýdaı talap qoıyp, bıik belesterdi sátti baǵyndyrdy.
– Kásipshiliktegi alǵashqy jumysymdy úshinshi dárejeli burǵylaýshy bolyp bastadym. Iske tóselip tórtinshi dárejesine de jettim. Eki jyl boıy altynshy dárejeli burǵylaýshy retinde qaınaǵan qyzý eńbektiń ortasynda júrdim, – dep maqtanyshyn jasyrmady aǵynan jarylyp.
Tııanaqty is atqaryp, mol tájirıbe jınaqtaǵan oǵan aqyry munaı salasyndaǵy jaýapkershiligi joǵary burǵylaý sheberi mindeti júkteldi. Teńiz, Korolev, Ortalyq-Shyǵys Prorva, Soltústik Qoltyq, Batys Prorva ken oryndarynyń qyrtysyna burǵy salǵan burǵylaýshylarǵa bas-kóz bolyp basqarǵan Asqar Saǵıdollaulyna jańa qyzmet onsha qıynǵa soqpady.
Kásibiniń qyzyǵy men qıyndyǵyna, ásirese shyjyǵan shilińgir aptapta, qaqaǵan qytymyr aıazda qabaq shytpaı jumys atqardy. Asqar Nurjanovtan osy týraly suraǵanymyzda sózge sarańdyq tanytty.
– О́zge áriptesterim sekildi men de qyzmet baspaldaǵy boıynsha órledim, – dedi qysqa qaıyryp. – Keıin mansabym kóterilip uńǵymalardy bekitý jónindegi ınjener, araǵa bir-eki jyl salyp Balyqshy barlaý-burǵylaý basqarmasynda ınjenerlik-tehnologııalyq qyzmet basshysynyń orynbasary qyzmetine joǵaryladym.
Onyń jalyndaǵan jastyq shaǵy túgeldeı derlik Balyqshy barlaý-burǵylaý basqarmasynda ótti. Asqar munda qosshy da, basshy da bolyp ekipindi eńbek etti. Basqarma quramynda tereń barlaý-burǵylaý boıynsha úsh ekspedısııa qurylǵan kezde sonyń birinde úsh jyl úzdiksiz bas ınjener laýazymyn iskerlikpen atqardy.
Ásirese, Teńiz ken ornyn ıgerýde burǵyshylar ıyǵyna qanshalyqty aýyrtpalyq pen qıyndyq túskenin tek tájirıbeli munaıshylar ǵana jaqsy biledi.
* * *
Keńestik kezeńneń keıingi keńistikte kútpegen oqıǵalar oryn alyp, jurtshylyqtyń nazary jańa ózgeristerge aýyp, tyń isterge den qoıa bastady. 1991 jyl Asqar Nurjanovtyń ómirine úlken betburys jasady. Ony «Gıýral» atty jekemenshik qazaqstandyq birlesken kásiporny jumysqa shaqyrdy. Osynda ol on jyl qatarynan ınjener, sheber, kásipshilik basshysy qyzmetterin bilgirlikpen atqaryp kózge tústi. Kóp keshikpeı «QazMunaıGaz» AQ-tyń enshiles kásiporny – «Qazaqoıl-Burǵylaý» kompanııasyn basqarýǵa jiberildi. Iri mekemede 700 adam jumys isteıtin. Ujymnyń ár múshesiniń tilin taýyp, eńbek úderisin údetti. Alty jyl bas dırektor qyzmetin abyroımen atqardy. Asqar Nurjanov «Dask Drilling», «Saımens Holdıng» jáne «ECOS» kompanııalarynda da jumys istedi.
– Aıaq astynan byltyr meni «Teńiz-Burǵylaý» kompanııasynyń bas dırektor qyzmetine jumysqa shaqyrdy. Keıin onyń negizinde «KMG Drilling & Services» degen jańa kásiporyn quryldy, – dep Asqar Saǵıdollauly sózin sabaqtady. – Bıylǵy jyldyń naýryz aıynan bastap men bul mekemede bas dırektordyń burǵylaý jónindegi orynbasary qyzmetimen shuǵyldanamyn.
Jańadan qurylǵan kompanııa burǵylaý boıynsha qyzmet túrin usynýmen aınalysady. Qazirgi tańda kásiporyn ujymy Soltústik Kaspııdegi Jambyl ken ornyn ıgerý jobasymen aınalysý ústinde. Isteri ońdy boldy. Birinshi teńiz uńǵymasy sátti burǵylanyp, munaı burqaǵy shapshyp atqylady. Jaýapty jumys koreılik ulttyq munaı konsorsıýmymen birlesip qurastyrylǵan «Caspian Explorer» burǵylaý qondyrǵysy arqyly júrgizilýde. Bul elimizdiń mereıin kóteretin biregeı oqıǵa ekendigi sózsiz. Sebebi, qazaqstandyq ınjenerler teńizde uńǵymany alǵash ret burǵylaýdy osynda bastady.
Nurjanovty geologııalyq barlaý máselesi de beıjaı qaldyrmaıtyny ańǵaryldy. Ony emen-jarqyn áńgime barysynda anyq baıqadyq. Munaıshynyń paıymdaýynsha, birazdan beri geologııalyq barlaý salasyna kózqaras kúrt tómendep, ógeı balanyń kúıin keshken. Endi, mine, barlaý salasynyń baǵy janyp, kókjıegi ashylyp, jarqyn bolashaǵy qol bulǵap turǵandaı kórinedi de turady. О́ıtkeni, Memleket basshysy barlaý máselesine úlken mán berip, onyń oryndalýyn basty nazarǵa alǵan. Buǵan Asqar Nurjanov balasha qýanady. Qýanbaı qaıtsin. Ken qoryn anyqtamaı keleshekte óndiristi keńinen óristete almaıtyny beseneden belgili. Bir kúndigin emes, myń kúndigin, tipti aldaǵy san ǵasyryn qazirden oılaǵan ozady. Bul ómirlik shyndyq ári qaǵıda.
– Iá, ókinishke qaraı, bul salaǵa kezinde jetkilikti kóńil bólinbedi. Ázirge eski ken oryndary nemese ıgerýdiń sońǵy satysynda turǵan kenishterdiń arqasynda óndiriske qajetti muqtajdyqty ótep jatyrmyz, – deıdi «KMG Drilling & Services» JShS bas dırektorynyń burǵylaý jónindegi orynbasary A.Nurjanov. – Jaqynda ken oryndaryn barlaý máselesi týraly Úkimet qaýlysy shyqty. Endi ony oryndaý basty mindet bolýy qajet. Sondyqtan da máseleniń bir bóligin burǵylaý kompanııasy retinde biz de júzege asyramyz, ıaǵnı kúrdeli barlaý uńǵymalaryn burǵylaıtyn bolamyz. Bizdiń kompanııa da Aqtóbe oblysyndaǵy О́riktaý, Imashev, Kaspıı mańy oıpatyndaǵy, Torǵaı bóligindegi ken oryndarynda burǵylaý jumystaryn damytý jóninde baǵdarlama daıyndalyp jatyr. Buǵan servıstik kásiporyn retinde óz úlesimizdi árıne qosamyz, soǵan tas-túıin bekinip otyrmyz.
Munaıshylar arasynda «Munaı – ony izdeýdi toqtatqan kezde ǵana taýsylady» degen qanatty sóz bar. Eger osy mátelge sensek, onda Qazaqstanda «qara altyn» óndirýshilerdiń dańqty áýleti dástúrli sabaqtastyǵyn uzaq ýaqyt boıy jalǵastyratyny haq. Ata kásibine árdaıym adal áýlettiń qashanda juldyzy janyp, eńbek rahatyn laıym kóre beretindigine tolyq ılanasyń. Qajyrly eńbektiń úlgisi retinde Ońdashev, Sálıev, Qıtýov, Dosmuhanbetov, Bólekbaev, Ýálıevterdiń otbasylary men munaı-gaz salasynyń ózge de áýletterin kókirek kerip, aıryqsha maqtanyshpen ataýǵa ábden turady. Kásibiniń násibin eńbekten tapqan tarlanbozdar keleshekte de keremet dástúrlerin saqtap, jarqyn jolmen alǵa qaraı qadam basa beredi.
Marat AQQUL,
«Egemen Qazaqstan».