Maldy sanıtarlyq talaptarǵa sáıkes soıý qaǵıdalary shalǵaı aýyldar úshin úlken máselege aınalyp otyr. Mysal úshin, Baıanaýyl jáne Sharbaqty aýdandarynyń turǵyndaryna jalǵyz qoıyn soısa da 70-80 shaqyrym jerdegi qasaphanaǵa sandalýǵa týra kelip tur. Tipti mejeli orynǵa janýardy jetkizý baǵasy keıde onyń qunynan da asyp ketedi deıdi mal ıeleri. Keıbir jerde burynnan istep turǵan mal soıý alańdary jabylyp qalsa, endi bir aýmaqtarda ol tipti atymen joq.
Resmı statıstıkaǵa súıensek, Pavlodar oblysyndaǵy barlyq daıyndaý (soıý) nysandarynyń sany – 138. Búginde onyń tek jartysyna jýyǵy ǵana, ıaǵnı 78 nysany ǵana qyzmet kórsetip tur. Jergilikti aýmaqtardyń 56,5 paıyzy talapqa saı qasaphanalarmen qamtylǵan. Qasaphanalardyń jetkiliksizdigi aýyl jurtyn qosymsha shyǵynǵa ushyratyp otyrǵanyn aıtý kerek.
Sharbaqtynyń Esilbaı, Shaldaı, Botabas, Galkın, Shegiren, Arbaıgen aýyldarynyń turǵyndary búginde jalǵyz qoıyn soıý úshin 80 shaqyrym jerdegi aýdan ortalyǵyna sandalýǵa májbúr. Shegirendegi qasaphananyń esigi qulyptaýly turǵanyna jylǵa jýyq ýaqyt ótken. Aýmaqtyq ınspeksııa nysan talapqa saı emes degen syltaýmen mal soıatyn alańdy ashqyzbaı otyr. Jaqyn mańnan qasaphana tappaı zar bolǵan jurt úshin qoldaǵy túligin soıyp, qalaǵa aparyp ótkizý úlken máselege aınalǵan. Alda-jalda óz betimen soıyp, jolda tártip saqshylarynyń qolyna tússe, qomaqty somada aıyppul arqalaıdy. Jeńil mashınanyń júk salǵyshyna tıeı salatyn zat emes, júk kóligin jaldaý úshin bul eki aralyqqa kemi 40-50 myń teńge suraıdy. Onyń ústine mal soıatyn alańnyń qyzmet quny bar. Esilbaı aýylynyń turǵyny Marat Imanǵazınovtiń aıtýynsha, Shegirendegi alańda buǵan deıin Shaldaı, Esilbaı, Botabas, Galkın jáne Arbaıgen aýyldarynyń tórt túligi soıylyp kelgen. Esepke alý qujatynyń joqtyǵyna baılanysty ol bir jyldan beri qańtarylyp tur. Aýyl ákimdigine, aýdan basshylyǵyna bul másele talaı márte aıtylǵanymen, túıtkildiń túıinin tarqatýǵa asyǵar emes.
«Byltyr kúzde mal semirgen ýaqytta qatty qınaldyq. Sharbaqtyǵa aparaıyq desek, shyǵynymyz bastan asyp ketedi. Amalsyzdan maldy tirideı satyp alatyn alypsatarlarǵa jem boldyq. Bizdiń jaǵdaıymyzdy jaqsy bilip alǵan olar da tómen baǵa usyndy. Tipti qaladaǵy týysqandarymyzǵa et jiberýden qaldyq. Osylaısha, túligimiz talaı jylǵy eńbegimizdi aqtamady, paıdasyn kóre almaı otyrmyz. Qazir kóktemgi mezgilde pyshaqqa ilinetin iri qara az emes, biri kóterem, endi biri batpaqqa batyp, amalsyz soıyp tastaımyz. Olardy et óńdeıtin kásiporyndarǵa aparyp tapsyrsaq az-maz pul túser edi ǵoı. Alaıda aýyldan ony et kúıinde alyp shyǵýǵa ruqsat joq. Aparar bolsaq, ańdyp júrgen jol polısııasy aıyppul arqalatyp jiberedi. Al aýdan ortalyǵyna tirideı jetkizý tıimsiz ekenin aıttym. Bul aýdandyq veterınarlyq ınspeksııanyń jaýapsyzdyǵynan oryn alyp otyrǵan másele dep esepteımiz. Aýdan ákimdigi de máselege kóz juma qarap otyrǵandaı. Esilbaıda 600-deı turǵyn bar. Bárimiz malmen kúneltip otyrmyz. Myna jaqta 25 shaqyrym jerde 2 myń adam turatyn Shaldaı aýyly bar. Olardyń da muń-muqtajy – osy», deıdi otaǵasy.
Esilbaılyqtardyń problemasyn jeke kásipker Murat Tyrmaýuly da jaqsy biledi. Et bıznesimen aınalysatyn azamat úshin aýylda arnaıy alańnyń joqtyǵy qosymsha shyǵynǵa ushyratyp otyr.
«Bir barǵanda shaǵyn júk kóligimen aýdan ortalyǵyna 4-5 iri qara aparyp soıý qajet bolady. Ony jetkizýge shamamen 50 myń teńgege shyǵyndalamyn. Jýyqta Shegirende turatyn aǵamnyń malyn qujatsyz alyp shyǵamyn dep bálege qaldym. Jolda polıseıler toqtatyp, aıyppul saldy. Sondyqtan men úshin paıdasynan góri, shyǵyny basym bolyp tur. Jergilikti aýdan ákimdigi, jaýapty mekemeler bul máselege bas aýyrtpaıtyndaı kórinedi. Veterınarııa bólimine habarlassam, ondaǵylar aýyldaǵy mal soıatyn alańnyń ıesine silteıdi, al qasaphanany ustap otyrǵan azamat bólim ruqsat bermeı otyr dep zar ıleıdi. Esesine aýyldyqtar zııan shegip otyr», dep muńyn shaqty kásipker.
Negizi aýdan boıynsha nebári 5 mal soıatyn alań ǵana bar. Onyń biri Sharbaqtyda ekenin jazdyq. Qalǵany Orlovka, Jylybulaq, Krasılovka, Aleksandrovka aýyldarynda ornalasqan. Turǵyndar Aleksandrovkadaǵy qasaphana da talapqa saı jumys istemeıtinin, jıi toqtap qala beretinin aıtady.
Veterınarlyq baqylaý jáne qadaǵalaý komıtetiniń Sharbaqty aýdandyq aýmaqtyq ınspeksııasynyń basshysy Qaıyrjan Dáýletbaev Shegirendegi mal soıatyn alańnyń toqtap turǵanyna ıesi kináli dep sanaıdy. Aıtýynsha, «Nazarálı» ShQ osydan birer jyl buryn ony óz ıeligine alypty. Alaıda sodan beri nysannyń kúıi qashqan. Aýdandyq mekeme veterınarlyq-sanıtarlyq qorytyndy shyǵarar ýaqytta qasaphananyń mańaıy qorshalmaǵanyn nazarǵa alyp, esepke alý qujatyn bermeı qoıǵan.
«Qojaıyny kemshiligin túzetemiz dep sóz bergenimen, is júzinde ýádesin áli kúnge oryndamady. Talapqa saı bolmaǵany úshin alańǵa óz jumysyn jalǵastyrýǵa ruqsat bere almaımyz. Sebebi ol zańsyzdyq bolar edi. Iesi aýysqanǵa deıin nysan aýdandaǵy ózge qasaphanalar sekildi táýir jumys istep turǵanyn atap ótkim keledi», dep keltesinen qaıyrdy aýdannyń bas veterınary.
«Nazarálı» ShQ basshysy Nurjan Azamatovqa habarlasqanymyzda, ol shynymen alańnyń standartqa saı kelmeı turǵanyn moıyndady. Byltyrǵy kóktemnen beri vetınspeksııa toqtatyp qoıǵan. Qazir sharýashylyq alańdy tolyqtaı óz menshigine ótkizý úshin qujattaryn resimdeý ústinde.
«Byltyr aýdanǵa qujattarymdy birneshe márte aparyp tapsyrdym. Alaıda ondaǵylar barlyǵyn keri qaıyrdy. Aınalasyn qorshaýǵa qansha qarajat qajet ekenin de bilmeımin. Shamamen 0,9 gektar jerdi qorshaýym kerek. Qazirgi kúni jergilikti mal ustaýshy aǵaıynǵa qıyn bolyp turǵanyn jaqsy túsinip otyrmyn. Alaıda qujat máselesi sheshilmeı, maldy soıýǵa qabyldaı almaımyz. Ol shamamen maýsym aıyna deıin jalǵasýy múmkin. Sondyqtan qazir bir ǵana jol bar, ol – aýdan ortalyǵyna aparyp soıý», deıdi N.Azamatov.
Bárin aıt ta, birin aıt. Aýyldaǵy aǵaıynnyń qutyn qashyrǵan osy bir túıtkildiń túıinin tarqatýǵa osy ýaqytqa deıin aýdan ákimdigi beıqamdyq tanytyp kelipti. Bul másele jaıynda aýdan basshysy Ázilhan Ábeýovtiń pikirin bilmekke birneshe márte habarlasyp kórgen edik. Alaıda ákim telefon tutqasyn kótermeı qoıdy. Sońynan kómekshisi habarlasqanymen, mardymdy jaýap estı almadyq. Tıisti memlekettik organdarǵa talap qoımaǵandary da túsiniksiz.
Mundaı qolaısyzdyqqa Baıanaýyldyń Aqsan, Kúrkeli, Qyzyltaý, Sátbaev aýyldyq okrýgteri men Maıqaıyń kenti de urynyp otyr. Tipti aýdan ortalyǵynda da mal soıatyn nysan joq bolyp shyqty. Áıtpese, Aqsan men oǵan qarasty eldi mekenderdiń turǵyndary úshin nebári 20 shaqyrym jerdegi Baıanaýyl kentine baryp, maldaryn soıý tıimdi bolar edi. Alaıda bul aýmaqtyń halqy syrtqa mal etin shyǵarý úshin 60 shaqyrym jerdegi Toraıǵyrǵa júk kóligin jaldaıdy. Sol sekildi Kúrkeli aýylynyń jurty Jańatilek aýyldyq okrýgine (65 shaqyrym) shubyrady. Tildeı veterınarlyq anyqtamaǵa qol jetkizý búginde aýyldyqtarǵa úlken salmaq salyp tur.
Baıanaýyl aýdany boıynsha búginde 7 mal soıatyn alań kerek. Qoldanystaǵylardyń sany – altaý ǵana. Aýdandyq veterınarlyq stansanyń basshysy Slanǵalı Aıtbaev bul máseleni sheshýge eń áýeli jergilikti sharýa qojalyqtary ózderi múddeli bolýy kerek dep sanaıdy. Sebebi alańdar – jeke kásipkerliktiń túri. Bıyl Kúrkeli, Aqsan, Qyzyltaý aýyldyq okrýgterinde mal soıý nysandary salynady dep kútilýde. О́zge aýmaqtardy da qamtý josparda eken.
Veterınarlyq baqylaý jáne qadaǵalaý komıtetiniń Pavlodar oblystyq aýmaqtyq ınspeksııasynyń basshylyǵy aýyldardaǵy mal soıatyn alańdardy salýǵa memleket aralasa almaıdy dep aýzyn qý shóppen súrtedi. Mal dárigerleri tek úı janýarynyń sanıtarlyq talapqa saı soıylǵanyn rastaıtyn anyqtama jazýǵa jaýapty. Odan ózge jaýapkershilikti jergilikti qaýymdastyq pen sharýashylyqtar ózderi arqalaýy kerek.
О́ńirlik ınspeksııanyń jetekshisi Rashıd Nurbekovtiń sózine súıensek, mal soıý alańdary Jelezın, Ertis, Maı, Tereńkól, Aqqýly aýdandarynda jáne Pavlodar men Ekibastuz qalalarynda da óte az.
«Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń 2015 jylǵy 23 qańtardaǵy №7-1/37 buıryǵynyń 12-tarmaǵyna sáıkes, eseptik nómiri soıý alańdaryn qospaǵanda óndiris nysanyn paıdalanýdyń búkil kezeńine beriledi. Al mal soıý alańdaryna ol bir jylǵa ǵana berilip, jyl saıyn rastalýǵa jatady. Qoldanystaǵy eseptik nómirin rastaý úshin mal soıý ýchaskeleri bekitilgen erejelerge baǵynýy kerek. Soıý alańy – et óńdeıtin kásiporyn nemese soıý pýnktteri joq kezeńde, veterınarııalyq-sanıtarııalyq erejeler saqtalyp jáne janýar men onyń soıylǵan ónimderine veterınarııalyq tekserý júrgize otyryp, mal soıý úshin belgilenetin oryn. Daıyndaý (soıý) nysandary boıynsha naqtylanǵan normalar joq ári ol nysandardy memleket tarapynan qarjylandyrý kózdelmegen. Sebebi qyzmettiń bul túri veterınarııa salasyndaǵy kásipkerlik bolyp sanalady», deıdi ol.
Maldy soıý týraly derekter aýyl sharýashylyǵy janýarlaryn birdeılendirý qorynyń aqparattyq júıesinde tirkelip, aı saıyn Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń Veterınarlyq baqylaý jáne qadaǵalaý komıtetine jiberilip otyratynyn aıtyp óteıik. Byltyr Pavlodar oblysynda 41 287 iri qara, 13 786 usaq mal, 8 695 jylqy, 194 912 qus soıylǵan. Oblys boıynsha bir bas mal soıýdyń ortasha quny 1 500 teńgeden 8 000 teńgege deıin jetedi eken.
Taǵy bir másele, óńirde veterınar mamandardyń jetispeýshiligi de baıqalady. Oblystyq veterınarlyq stansanyń shtattyq kestesine sáıkes aýyldyq okrýgterdiń veterınarlyq pýnktterinde 530 maman qyzmet atqaryp júr. R.Nurbekov qosymsha 536 veterınar qajet ekenin atap ótti. Pavlodar qalasynda, Pavlodar, Jelezın, Aqtoǵaı aýdandarynda veterınar mamandardyń orny bos tur. Sondyqtan máseleniń kúrdelenýine maman tapshylyǵy da úlken áser etip turǵany anyq. Sebebi keıbir aýylda mal soıý pýnkti bar bolǵanymen, mal dárigeri joq.
Aýyl jurty mal sharýashylyǵy boıynsha qabyldanǵan zańdar men zańnamalyq ózgeristerden keıingi ýaqytta jıi zııan shegetinin kóz kórip júr. Sebebi kóp jaǵdaıda zań bar da, ony iske asyratyn tetik álsiz. Veterınarlyq talaptar da sol jaǵdaıdyń keri. Bul isti jeke kásipkerler atqaryp ketedi dep senip otyrmaı, jaýapkershiliktiń bir ushyna jergilikti ákimdikterdi aralastyrmaı bolmas...
Pavlodar oblysy