JEO: Tarıf nege qymbattaıdy?

Jumys isteý qabileti sarqylǵan JEO-lar

Osy jıynǵa qatysqan «Sa­muryq-Qazyna» ulttyq ál-aýqat qory» AQ qoǵamdyq keńe­siniń tóraǵasy Bolat Jámishev mun­daı kezdesýlerdiń resmı jıynǵa aınalǵanyn qalamaı­ty­nyn, tá­ýel­siz sarapshylardyń pikiri or­ta­ǵa salynǵanyn, jýrnalıster de osy taqyrypqa barynsha den qoıyp, kóterilgen barlyq máse­le­niń qoǵamǵa jetýine atsa­lys­qanyn qalaıtynyn aıtty.

«Samuryq-Energo» basshysy Serik Túıtebaev osy jıynda Qazaq­standa elektr ortalyq­ta­rynyń jumys isteý qabileti sar­qyl­­ǵanyn málimdedi. Eske sala ketsek, Almaty kómir JEO-2 1980 jyly paıdalanýǵa berildi. Jylý qýaty – 1411 Gkal/saǵ, elektr qýaty – 510 MVt, tozý deń­­geıi – 72,4 paıyz.

Onyń aıtýynsha, elimizde 2029 jylǵa qaraı 3 GVt-tan astam elektr qýatynyń tapshylyǵy týyn­daýy múmkin. О́ıtkeni elde elektr qýatyna degen suranys kún­nen-kúnge artyp keledi. Sońǵy bes jylda bul kórsetkish 9,4 paıyzǵa ósken. «Samuryq-Energo» basshysy Serik Túıte­baev­­tyń aıtýynsha, salanyń taǵy bir máselesi – joǵary deń­geıli mamandardyń basqa sala­lar­ǵa ketip jatqany. Joǵary bilikti dánekerleýshi, sle­sar­lar­dyń joqtyǵynan Ekibas­tuz­da jóndeý jumystaryn aıaq­taý úshin elimizdiń túkpir-túkpi­ri­nen shuǵyl túrde mamandar sha­qyr­tyl­ǵan.

2015-2018 jyldary tarıfter bir deńgeıde tirkelgen kezde «únsiz tarıf» rejimi qolda­nyl­ǵan bolatyn. 2019 jyldan bastap qýat naryǵynyń engizilýine oraı stan­salardyń ortasha tarıfi tómen­dedi. Tarıf deńgeıiniń ósý qarqyny ınflıasııaǵa qaraǵanda edáýir tómen. Energetıka mı­nıstr­­ligi qýattyń shekti tarıf deń­ge­ıin 2015 jylǵy ınves­tı­sııalar kólemine qaraı aıy­na 1 MVt-qa 590 myń teńge mól­she­rin­de belgilegen bolatyn.

Elektr energııasy tarıf­te­ri­niń tómendigi elektr energetıkasy salasy boıynsha qýat kózderin jańartýǵa, keńeıtý men jańa qýat nysandaryn salýǵa, joǵary kásibı kadrlardy tartýǵa qajetti resýrstardyń jetispeýshiligin kórsetedi. Energetıkalyq nysandardy qarjylandyrýdyń jet­kiliksizdigi, saıyp kelgende, sa­lanyń quldyraýyna jáne eko­n­­omıkanyń elektr energııasyna degen qajettiligin qamtamasyz ete almaýyna ákelmek. Bý qazan­dyqtary men qubyrlarǵa ar­nalǵan qubyrdyń quny eki jyl ishinde 236 paıyzǵa ósipti. Ta­rıf­terdiń tejelýine baılanys­ty respýblıkanyń energııa ón­di­rýshi uıymdarynda kassalyq alshaqtyqtar men jetkizýshiler aldyndaǵy bereshek paıda bolady. «Bogatyr Kómir» JShS aldyndaǵy beresheginiń jalpy somasy shamamen 6,4 mlrd teńgeni quraıdy.

«Eger biz máseleni tarıftermen sheshpesek, bul salanyń elektr energııasyna qajettilikti qamtamasyz ete almaýyna ákep soǵady. Bul qalǵan salalarǵa, tutastaı alǵanda eldiń ekonomıkasyna jáne Qazaqstannyń árbir azamatynyń ál-aýqatyna teris áser etedi», deıdi S.Túıtebaev.

S.Túıtebaev aıtyp ótkendeı, elektr qýatyna degen qajettilik máselelerin Almaty JEO-ny jańǵyrtý jáne rekonstrýksııalaý, Ekibastuz energııa torabynda jańa energııa bloktaryn iske qosý jáne jıyntyq qýaty 4,1 GVt jańa kómir elektr stansasyn salý syndy aýqymdy ener­ge­tıkalyq jobalardy iske asyrý arqyly ǵana sheshýge bolady.

Kompanııa basshysynyń aı­týyn­­sha, elektr energııasyna tó­men tarıfterdiń qoıylýy sal­da­rynan, elektr energetıkasy salasy jańa qýattardy jańartý, ke­­ńeıtý, salý jáne joǵary ká­si­bı kadrlardy ustap turý úshin qa­jetti qarjy resýrstaryn ala almaıdy.

Jańa stansa jarylqaı ma?

Almatydaǵy gaz­ben janatyn jańa JEO-2-niń qurylysy bıyl jazda bas­ta­lady. Osy jyldyń ekinsh­i toq­sanynda Almaty JEO-2 alańyn­da jabdyqtardy jet­ki­zý, jańa gaz stansasyn jobalaý jáne salý boıynsha mer­di­ger aı­qyn­dal­maq. Ashyq ha­lyq­ara­lyq ten­derdiń birinshi kezeńi barysynda 6 ótinim kelip túsken. Onyń ishinde ekinshi, qorytyndy kezeńge 2 ótinim (kompanııa) ótti. Merdigerdi tańdaý boıynsha halyqaralyq, eki kezeńdik konkýrs Eýropa qaıta qurý jáne damý bankiniń erejelerine sáı­kes ótkiziledi. EPC-merdigerdi tań­daýdyń tehnıkalyq sıpattamasy men EPC-kelisimshart jobasy FIDIC (Halyqaralyq ınjener-konsýltanttar federasııasy) «sary kitaby» boıynsha ázirlendi. Serik Túıtebaevtyń aıtýynsha, tenderdiń jeńimpazy osy jyldyń ekinshi toqsanynda anyqtalady. Qurylys-montaj­daý jumystarynyń bastalýy 2023 jyldyń tamyzynda bastalady dep otyr.

2023 jyldyń ekinshi toqsa­nyn­da Almaty JEO-2 ala­ńynda jańa janarmaı quıý stan­sasyn jobalaý jáne salý, jab­dyq­­tardy jetkizý boıynsha mer­diger tańdalady. «AlES» AQ ın­ves­tı­sııalyq jobalar jó­nin­degi basqarýshy dırektory Dáýren Saǵıdollanyń aıtýynsha, EPC merdigerin tańdaý boıynsha eki kezeńdi halyqaralyq ashyq tender jarııalandy. Bul iri kompanııa nemese kompanııalar konsorsıýmy birneshe jyl boıyna jobalaý, jabdyqqa tapsyrys berý, osy jabdyqty jetkizý, salý, ornatý, paıdalanýǵa berý jáne qyz­met kórsetýdi qamtamasyz etedi.

Onyń aıtýynsha, búgin óti­nim­­niń birinshi kezeńi qaralyp, alty iri konsorsıýmnyń ishinen barlyq biliktilik talaptaryna saı eki kompanııa ekinshi ke­zeńge jiberilgen. Dáýren Saǵıdolla birinshi kezeń 2024 jyl­dyń jeltoqsanyna deıin paıda­la­nýǵa beriletinin atap ótti. Ol qýattylyǵy 200 megavatty qu­raı­tyn sıkldi stansanyń qu­ry­lysyn qamtıdy. Mamyr aıy­nyń sońynda tenderdiń qory­tyn­dysy shyǵarylyp, 2023 jyl­dyń 1 maýsymyna deıin EPC kelisim­shartyna qol qoıylady (Injı­nı­rıng, satyp alý, qurylys).

«Infraqurylymdyq máse­le­­ler sheshildi. Sýmen, gaz­ben qam­ta­masyz etý másele­leri py­syq­taldy. Endi kelisim­shart­tar­ǵa qol qoıylǵannan keıin jedel shtab jumysyn bastaıdy. Qurylys alańynda barlyq jumys kestege saı júrgizilýde», dedi AlES ókili.

Jańa stansa iske qosylǵan­nan keıin 2026 jyly atmos­fe­raǵa zııandy zattardyń shyǵa­ryn­dylarynyń jalpy kólemin 2022 jylmen salystyrǵanda 80 paıyzǵa azaıtýǵa bolady jáne aldyn ala boljam boıyn­sha, shamamen 2 700 tonnany quraıdy. Almaty JEO-2 jobasy aıaqtalǵannan keıin, eń jaqsy qol­jetimdi tehnologııalar­dy en­gizgen nysanǵa keletin bolsaq, shy­ǵa­ryndylar úshin tólem mól­sher­lemesi 0 teńgege teń bolmaq.

Á.Jaqutov atyndaǵy JEO-2 Almaty jylý-elektr ortaly­ǵy­nyń dırektory Fazaıl Sálimov jýrnalıstermen kezdes­ken kezde nysandy qaıta jań­ǵyr­tý jáne ony gazǵa kóshirý nátı­je­sinde atmosferaǵa zııandy shyǵa­ryn­dy­lardy azaıtý jospary týraly aıtty.

«Biz stansanyń qurylysyn bas­taǵan joqpyz, biraq shyǵaryn­dy­lardy ońtaılandyrý sharalaryn qabyldap jatqandyqtan, qazirdiń ózinde belgili bir tómen­deý baıqalady. Negizgi tómendeý azot oksıdi men kúkirt oksıdi shyǵaryndylarynda bolady. «Son­­dyqtan almatylyqtar aýa ta­­za­­­lanǵansha kútýi kerek. Ener­ge­­tı­kalyq bloktardy engizý ke­zeń-kezeńimen júzege asyrylady. Bir aralas sıkldi qondyrǵy men eki aralas bý-gaz týrbınaly qon­dyr­ǵylaryn salý josparlanýda», dedi F.Sálimov.

Túıin tarıfpen tarqatylsa, qanekeı...

Basqosýdyń qyzýyn kóterip ji­beretin taqyryptardyń bire­ge­ıi – tarıf máselesi. Osy­ǵan deıingi jıyndarda jańa tarıf deńgeıi týraly kesimdi pi­kir­ge kelmegeni aıtylatyn. Osy jıynǵa qatysqan Májilis depýtaty Erlan Saırov qazirgi jaǵdaıda elektr energııasy ta­rıfiniń kóte­ril­ýi eldegi turaq­syz­dyq pen áleý­­mettik jary­lys­qa ákelýi múm­kin ekenin aıtty.

«Samuryq-Energo» – jeke emes, kvazımemlekettik uıym. Tarıf­ter­di kóterýdi muqııat oılastyryp, basqa da yqtımal balamalardy qarastyrý qajet. Al eger tarıfter kóteriletin bolsa, onda jańa tarıfterden túsetin aq­sha­nyń jumsalýyn baqylaý men ashyqtyq júıesin oılap tabý kerek», dedi depýtat.

Belgili qazaqstandyq saıasattanýshy Petr Svoık te tarıf­tik emes ınvestısııaǵa kóshý qa­jet­tigin, muny Úkimet pen Par­la­ment deńgeıine jetkizý kerek­tigin qadap aıtty. Qazirgi jaǵ­daı tarıfterdi adam tózgisiz deń­­geıge kóterýdi mindettep tur. Bul máseleni búgin sheshken du­rys. Sarapshynyń esepteýi bo­ıynsha jobany júzege asyrý úshin AlES óndiretin elektr qýa­ty­nyń baǵasyn 10 esege deıin qym­battatýǵa májbúr bolady.

«Jobanyń bastapqy quny 300 mlrd teńgeden bastalady. Eski JEO-2-de elektr qýatyn óndirý 3-ke bólgende 100 mlrd teńge. Biz mundaı jaǵdaıda kVt/saǵ úshin 100 teńge tóleımiz. Endi bizge qazandyqtardy gazǵa aýys­tyrý múmkindigi jáne bul úshin qandaı sharttar qajet ekenin anyqtap alýymyz kerek», dedi Svoık.

Aıtýynsha, basty túıtkil – jelilerdiń tozyp, mamandardyń tapshy bolyp turǵandyǵy. Ár taraptyń óz shyndyǵy jáne jeke múddesi bar. Zańnama boıynsha táýelsiz tehnıkalyq saraptama jasalmaǵan.

«Samuryq-Energo» AQ ekonomıka jáne qarjy jónindegi basqarýshy dırektory Aıdar Rysqulov AlES óndiretin elektr energııasynyń bir kVt/saǵ úshin 100 teńgeden aspaıtynyn aıtty. Tutynýshy úshin «AlmatyEnergoSbyt» tarıfi kVt/saǵ úshin 20 teńge deńgeıinde belgilengen. A.Rysqulovtyń aıtýynsha, stansa tolyǵymen gazǵa kóshken kezdegi jaǵdaıǵa aldyn ala taldaý júrgizip, AlES óndiretin elektr energııasynyń tarıfi kVt/saǵ úshin 17,2 teńge bolýǵa tıis ekeni anyqtalǵan. 2027 jylǵa qaraı tutynýshy úshin sońǵy tarıf bir kVt/saǵ úshin 100 teńge emes, 30-35 teńgeniń tóńireginde bolady.

«Biz 2027 jylǵa qaraı dı­zel­di otyn men benzın baǵa­sy­nyń qandaı bolatynyn bil­meımiz. Tarıfti azaıtýǵa múm­kin­dik beretin tetikterdiń bárin qoldanamyz», dedi A.Rysqulov.

Aıdar Rysqulovtyń aıtýyn­sha, ótken jyldan beri elektr qýatynyń tarıfi kóte­ril­­me­gen­dikten stansalar shy­ǵyn­men jumys istegen. Ekibas­tuz GRES-i men Almaty JEO-2-de 70 mıl­lıard teńge jetispeıtinin Serik Túıtebaev ta aıtqan bolatyn. Rysqulov sóz arasynda tarıfterdi kóterý týraly ótinishter ótken jyldyń qyrkúıek aıynda Energetıka mınıstrligine jibergenin de qaperge salyp ótti. Bul sheshim 2022 jyly qyzmetkerlerdiń jalaqysy 20-25 paıyzǵa, al 2023 jyldan bastap 10 paıyzǵa kóterilgendikten jasalǵan.

«1 maýsymnan stansalar tarıf­­terdi 20-30 paıyzǵa kóte­re­di, biraq tutynýshy úshin bul Qazaqstanda 10-11 pa­ıyz sha­­ma­­synda bolady», deıdi A.Rysqulov.

Energııa taratýshy kompanııa týraly

Almatydaǵy energııa tara­tý­shy kompanııanyń tarıhy 1928 jyly Almaty qalasynda ár­qaı­sy­sy 170 kVt qýatty úsh generatory bar birinshi dızeldik elektr stansasy iske qosylǵannan bastaý alady. Kásiporyndy 1996 jyldyń tamyz aıynda «atyshýly» «Traktebel C.A.»(Belgııa) kompanııasy jekeshelendirdi. Al 2001 jyly energokompanııanyń 100% aksııasy Almaty qalasy­nyń ákimdigine ótti. Tek 2009 jyl­dyń 14 shildesinde «Qaz­TransGaz» AQ Dırektorlar keńe­si­niń sheshimimen «Alataý Jaryq Kompanııasy» AQ «Samuryq-Energo» AQ-nyń quramyna kirdi.

Buǵan deıin «Sa­muryq-Ener­go» «Almaty­Ener­goSbyttyń» sońǵy tutyný­shy­lary úshin tarıfter kelesi jyly 1%-ǵa, ıaǵnı qarapaıym tutynýshy úshin aıyna 61 teńgege ósetinin habarlaǵan bolatyn. 2027 jylǵa qaraı ósim 16 paıyzdy nemese aıyna 1054 teńgeni quraıdy (2023 jylmen salystyrǵanda). 2029 jyly qosymsha 4 GVt qýattylyqty iske qosý kezinde túpkilikti tuty­ný­shy úshin tarıfterdiń ósýi 1 kVt/saǵ úshin shamamen segiz teńgeni quraıdy.

Talapaıǵa túsken tarıf

A.Rysqulov sondaı-aq elektr energııasy naryǵyndaǵy tarıf 2019 jyldan beri ózgermegenin, bul deńgeı ınvestısııa tartýǵa jáne aqshany qaıta qurýǵa baǵyttaýǵa múmkindik bergenin aıtty. Tarıftiń qazirgi deńgeıi elektr energetıkasynda aqsha tartýǵa múmkindik bermeıtin jaǵdaı týyndatady.

«Bizdiń elde ishki qarjylan­dyrý kózderi joq. Inflıasııa deń­ge­ıi joǵary, qaryz alý deńgeıi 18-20 paıyzdan joǵary. Energetıka sala­synda paıdalanylǵan kapı­taldyń qaıtarymy bar. Ener­ge­tıka mınıstrliginiń talaby bo­ıynsha rentabeldilik 11,79 pa­ıyzdy qurasa, is júzinde – 3-5 paıyz. Sonda «20 paıyzdy qalaı qaı­taramyz?» degen saýaldyń jaýaby tuıyqqa tirelip tur. She­tel­dik kompanııalar men bankter úshin bul sala tartymsyz», deıdi Aıdar Rysqulov.

Onyń esepteýi boıynsha, JEO-2-ni qaıta qurýǵa qajetti jyldyq 20 paıyzben 300 mıllıard teńge nesıe berýshige AlES úshin jylyna 60 mıllıard teńge tólem jasaıdy. AlES «AlmatyEnergoSbyt» kom­pa­nııasyna jylyna 120 mıl­lıardqa elektr energııasyn satatynyn eskersek, holdıng bul somanyń jartysyn nesıe paıyzyn tóleýge jumsaıdy.

«1 shildeden bastap josparlanyp otyrǵan biryńǵaı satyp alýshyny engizý arqyly oblys­ta da júkteme jeńildeıdi, tarıf aıtarlyqtaı kóterilse de, Almaty barlyq paıyzdy tóle­meıdi. Bir satyp alýshy Qazaqs­tannyń barlyq elektr energııa­syn barlyq stansadan satyp alyp, ony barlyq óńir boıynsha birkelki taratady. Bul baǵanyń ósip ketpeýine áser etip, tarıftik júktemege qatty áser etpeýi kerek», dep túıindedi Rysqulov.

Jyl basynda 30 gradýs sýyq aıazda «syr berip qalǵan» Eki­bas­tuz JEO-ny 1950-60 jyl­dary GÝLAG tutqyndary salǵany, onyń sol kezdegi qojaıyn­dary­nyń biri Aleksandr Klebanov Forbes nusqasy boıynsha eń baı jáne eń yqpaldy bıznesmender qatarynda ekeni, baılyǵy 580 000 000 dollarǵa baǵalanǵany jazy­lyp júr. Ekibastuz ben Rıd­der­degi jaǵdaıdan soń qoǵam «tarıf­ten túsken qarjy qaıda ketedi?» degen suraqqa jaýap kútip tur.

 A.Rysqulovtyń aıtýynsha, tarıftiń 35 paıyzy – ishki ın­ves­­tısııaǵa,15 paıyzy – ju­mys­shylardyń jala­qy­syna, qal­ǵany basqa ishki qajet­ti­lik­ter­ge jumsalady. «Samuryq-Qazyna» qorynyń strategııa jáne aktıv­terdi basqarý jónindegi bas­qa­­rýshy dırektory Ernat Ber­di­ǵulov qor quramyna kiretin «Samuryq-Energo» holdınginiń energetıkalyq kompanııalary memlekettik retteýdiń shekten tys bolýynan qalaı kiris az túsetinine toqtaldy. Top-menedjer bul jaǵdaıdy ulttyq ekono­mıkany sýbsıdııalaýmen salys­tyrdy.

«Samuryq-Qazyna» toby jyl saıyn ekonomıkaǵa janama túrde 1 trıllıon teńgeden astam sýbsıdııa beredi. Bul – bizdiń portfeldik kompanııalar óz qunynan tómen shyǵynǵa ushyraıtyn nemese qyzmetteri naryqtyq qunnan tómen satylatyn soma. Iаǵnı bul top jyl saıyn 1 trıllıon teńgeden az qarajat alady jáne osylaısha ekonomıkany janama túrde sýbsıdııalaıdy», dedi Berdiǵulov.

«Samuryq-Ener­go­nyń» ese­bine sáıkes, «Almaty­Ener­go­Sbyt­tyń» sońǵy tutynýshylary úshin tarıfter kelesi jyly 1 paıyzǵa, ıaǵnı qarapaıym tuty­ný­shy úshin aıyna 61 teńgege ósedi. 2027 jylǵa qaraı ósim 16 pa­ıyz nemese nemese aıyna 1054 teńgeni quraıdy (2023 jylmen salystyrǵanda). «Alataý Jaryq Kompanııasy» (AJK) tarıfteri kelesi jyly 3 paıyzǵa, 2027 jylǵa qaraı 14 paıyzǵa ósedi...

ALMATY