Kreatıvti ekonomıka: О́nerdi órge júzdirý

Buǵan qosa shyǵarmashylyq ındýstrııany qoldaý qory qurylmaq. Al shyǵarmashylyq ónimnen paıda tabýǵa tikeleı úles qosatyn býynnyń negizgi draıveri jastar ekeni belgili. Al shyǵarmashyl jastar bul baǵytta qanshalyqty jemisti eńbek etip júr?

Tehnologııa damyǵan zamanynda ekonomıkanyń basty damý kózi – azamattardyń oı-qııaly, bilimi men ıntellekti nátıjesinde jurtshylyqqa usynylǵan ónim nemese kontent. О́ıtkeni shyǵarmashylyq sektor – sarqylmaıtyn resýrs. Sondyqtan qazir álemde, memlekettik saıasatta «eń tıimdi ınvestısııa – adam kapıtalyna salynǵan ınvestısııa» degen ustanym qalyptasty. Baıqaǵanymyzdaı azýyn aıǵa bilegen memleketter shıkizat satýdan góri, azamattarynyń «aqylyn» satýdan jaqsy paıda kóredi. Álemdik statıstıkalyq derekti baǵdarlasaq, bul sala jylyna shamamen 2,3 trln dollar kóleminde tabys ákeledi. Halyqaralyq sarapshylardyń esebinshe, dúnıejúzilik jalpy ishki ónimdegi kreatıvti ındýstrııanyń úlesi 3 paıyzdyń mólsherinde. Tizbektep kórsek: Aýstralııada kreatıvti ındýstrııanyń jalpy ishki ónimdegi úlesi – 5,7, Ulybrıtanııada – 5,5, AQSh pen Qytaıda – 4,2, Italııada – 3,8, Germanııada – 3,1 paıyzdy quraıdy. Al Qazaqstanda kreatıvti keńistik áli júıelenip bitken joq.

– Elimizde kreatıvti kontent jasaımyn degen azamattar az emes. Mýzyka, IT, kıno, anımasııa, jańa medıa jáne basqa da kreatıvti ındýstrııa ónimderi jyldan-jyl­ǵa artyp keledi. Alaıda biz óndi­retin jáne tutynatyn kontent kólemin bir-birimen salys­tyrmaıdy. Elimizde tuty­natyn kontenttiń 1% ózimiz ja­saı­myz degendi aıta almaımyn. Bul salada biraz júıeli má­se­le bar. Munyń barlyǵy krea­tıvti ındýstrııalardy damytý tujyrymdamasynda anyq jazylǵan. Menińshe, krea­tıvti ekonomıkanyń damýynda dál qazirgi eń basty kedergisi ol mem­lekettik organdar dep aıtsaq bolady. О́kinishke qaraı, bizde ulttyq ekonomıkaǵa áleýeti bar jańa salany damytýdan góri, qatyp qalǵan eski saıa­satyn jalǵastyryp jatyr. Máselen, mádenıet salasynda biz jylyna mıllıardtardy bosqa shashamyz. Qanshama halyq kórmeıtin fılmder, barmaıtyn konsertter, paıdasy joq, maǵynasyz zııaly qaýym ókil­de­riniń is-sharalary bıýdjet ese­bi­nen qarjylandyrylady. Biz keńes kezinen beri mádenıetti qoldaý kerek dep áleýmettik sala retinde qaraımyz. Biraq qazir mádenıet áleýmettik sala ǵana emes, bul ekonomıkaǵa da, syrtqy saıasatqa da óz áserin tıgize alatyn óte mańyzdy baǵyt. Osynyń bárin eskere kele, biz mádenıetti basqarýdaǵy jańa ádis-tásilderdi engizýimiz qajet. Sonda ǵana krea­tıvti ekonomıkada da damý bolady, – dedi Kreatıvti ındýstrııa­ny damytý boıynsha jobalyq keńseniń jetekshisi Danat Jýmın.

Jalpy jospar negizinde Má­denıet jáne sport mınıstrligi bıyl kreatıvti ekonomıkadaǵy ishki jalpy ónimdi 3,6%-ǵa jet­kizýdi kózdep otyr.

Buǵan qosa elimizde kreatıvti ındýstrııanyń naqty baǵyttary men salalary bekitilip jatqan kórinedi. Ulttyq ekonomıka mı­nıstr­ligi men Ulttyq statıstıka bıýrosy zań­ǵa sáıkes kreatıvti ekonomı­kanyń jumys isteýi úshin 14 ba­ǵyt boıynsha 55 qyzmet túrin qosýdy usynypty. Olar óner­ge qatysty birneshe salany krea­tıvti ekonomıkanyń baǵyty dep belgiledi. Atap aıtsaq, dızaın, óner, sán, kıno, mýzyka, teledıdar, buqaralyq aqparat quraldary, aqparattyq tehnologııalar, kompıýterlik grafıka, kompıýterlik oıyndar, baspa isi, arhıtektýra, marketıng.

«Áreketke – bereket» demekshi, shyǵarmashylyqtan paıda tabýdyń qyr-syryn meńgergen jastar jeke kásibine kreatıv qosyp, salanyń áleýetin kóterip jatyr. Osyndaı sheksiz múmkindikti el ıgiligine asyryp otyrǵan shy­ǵarmashyl azamattardyń byltyr «Kazakh Tourism» kompanııasy Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń qol­daýymen «Creative tabys tarıhy» jobasy aıa­synda basyn qosty. Kezdesýde talantty jigitterge res­mı túrde «kreatıvti ındýstrııa ambas­sadorlary» ataǵy berildi. Osy­laısha uıymdastyrýshylar jas­tardy shabyttandyryp, olar­dyń tyń jobalaryn naryqqa engizýdi kózdeıdi.

– Qazirgi jastarymyz álemdik deńgeıdegi joǵary básekeden qo­ryq­paıdy. О́zderine senimdi. Olar­dyń qııaldarynda shek joq ári tabysqa jetý úshin ne isteý kerek ekenin anyq biledi. Erek­she atap óterligi, árqaısysy eldiń abyroıyn jahanda as­qaq­tatý úshin úles qosqysy ke­letin patrıot­tar. Kreatıvti eko­nomıkany damy­týǵa arnalǵan mem­lekettik qyz­met­kerlermen kez­desýde jas shy­ǵar­mashyl jigit­terdi tyńdaı oty­ryp, osyndaı tujyrym jasadym, – dedi «Ulttyq BAQ qaýym­dastyǵynyń» tóraǵasy Kemelbek Oıshybaev.

Sol «Creative tabys tarıhy» jobasyndaǵy shyǵarmashyl aza­mattyń biri – Babyr Arǵynov. 29 jastaǵy qolóner sheberi kóne tehnologııamen qoıdyń, eshkiniń ishegin óńdep, ulttyq aspaptarǵa erekshe ún berýge tyrysyp júr. Ol mýzykalyq kolledjde dombyra mamandyǵynda oqyp júrgen kezinde kúı shertkende qońyr úndi jetkizý qıyn ekenin baıqaıdy. Sóıtip Babyr ár óńirdegi qazaqtyń jeti kúıshilik mektebin zertteı bastaıdy.

– Shyǵysta úsh ishekti dombyra qoldanylsa, Batys pen Ar­qa dombyralarynyń túrli pi­shini bolǵan. Ár aımaqtyń dombyrasy ártúrli bolsa da olar­dyń barlyǵyna birdeı qoı men eshkiniń ishegi qoldanylypty. Osy izdenisimniń sońy «Qońyr» sheberhanasyn ashýǵa ulasty. Pandemııa kezindegi bos ýaqytym­dy tıimdi paıdalanyp, túrki­til­des elder men Eýropada aspap­­tar­dyń isheginiń qandaı mate­rıal­dan jasalatynyn zertteı bastadym. Kezinde Eýropada Barok­ko dáýirindegi mýzykalyq as­pap­tarynyń ishekteri qoı men eshkiniń isheginen jasalypty. Olardyń jasalý tehnologııasyn da oqyp, meńgerdik. Degenmen buryn dombyranyń ishekteri 1-2 kúı oryndaǵannan keıin úzilip qalatyn. Biz osynyń sebebin anyqtap, túrli tájirıbe jasap kórdik. Qazir jasap jatqan tabıǵı ishekterimizdiń tózimdiligi joǵary. Mal soıǵannan keıin adamdar ishekterin qoqysqa laqtyrady. Biz mal soıatyn arnaıy jerlerge baryp ishekterdi jýyp, tazalatyp alamyz. Ony ári qaraı sheberhanada óz tehnolo­gııamyzben óńdeımiz. Sýǵa birneshe kún salyp, keptirgish stanoktarymyzǵa ıirip, attyń qylymen tegistep daıyndaımyz, – dedi qolóner sheberi.

Búginde Babyr inisimen bir­ge aıyna shamamen 300-500-diń kóleminde ishek ázirleıdi. Qa­­zir ásirese qoı men eshkiniń ishek­terine suranys kóp kórinedi. Tip­ti Túrkııa, Ázerbaıjan, Eý­­ropa elderinen tapsyrys alyp úlgergen.

– Kúnine keminde 10-15 adam habarlasady. Qazir elimizdegi sheberler­men seriktestik ornatyp jatyr­myz. Jaqynda álemge tanymal «Turan» etnofolklorlyq an­samblimen birigip úlken joba uıym­dastyrýdy josparlap otyr­myz. Ansambl tabıǵı ishek­ter­den jasalǵan dombyra, sherter, jetigen, qobyz aspaptarymen ar­naıy shyǵarmalar oryndamaq. El aldynda júrgen tanymal kúı­shi­lerimiz Janǵalı Júzbaı, Seken Turysbek, Edil Basyǵara aǵala­rymyzǵa kórsetip, oń pikirin de aldyq. Osy bir jyl ishinde halyq­tyń dombyranyń qońyr únin saǵynǵanyn baıqadyq. Ta­bı­ǵı ishektermen oryndalǵan kúılerdiń áseri de erekshe. Máse­len, jetigen aspabyna tabıǵı ishek­terdi qoldanýǵa múmkindik bar. Biraq qazir jetigenge Qytaıdaǵy «gýchjen» dep atalatyn aspaptyń ishegin salyp júr. Al tarıhta jetigen aspabyna ne attyń qylyn, ne maldyń isheginen ishek salǵan. Qazir biz osy baǵytta tájirıbe jasap júrmiz. Jyldyń sońyna deıin qoldanysqa engizemiz degen jospar bar. Ekinshi aspap – sherter. Kezinde sherterdiń ishegi tabıǵı ishekterden bolypty. Biraq qazir sherterge neılondy ishekter salynyp júr. Amandyq bolsa biz sherterge de tabıǵı ishekter ja­saý­dy josparlap otyrmyz. Ta­ǵy bir aıta ketetin aspap, ol – prı­ma-qobyz. Oǵan óner ıeleri skrıp­kanyń ishekterin salyp júr. Prıma qobyzdyń alǵashqy úlgisi qobyz sııaqty bolǵan jáne tómengi jaǵyna maldyń tabıǵı terisin jaýyp, tabıǵı ishek salǵan. Onyń dybysy qazirgi prıma qobyzdan erekshe bolǵan, – dedi Babyr Arǵynov.

Qolóner sheberi sekildi qa­zaqtyń ulttyq qundylyǵyn dá­rip­tep, ushqyr qııalymen tyń joba usynǵandardyń taǵy biri – Mansur Smaǵambetov. Zamanaýı óner sýretshisi «Creative tabys tarıhynda» «Mási» bastamasyn tanystyrdy.

– Londonda ornalasqan álem­degi iri mýzeılerdiń biri Brı­tan mýzeıinde HH ǵasyrǵa tıe­sili mási artefakt retin­d­e qoıylǵan. Bul «Mási» Je­tisý aýdanynda tabylǵan eken. Osy­ny kórip, maǵan bir ıdeıa keldi. Qazaqtyń ulttyq negizin bildiretin dúnıelerdi ózimizdiń jerimizde kóbirek qoıý kerek dep túıdim. Negizinen elimizdiń ár aımaǵynda ulttyq qundylyǵyn ashatyn oıý, sáýkele, ulttyq kıim-keshekter, tulpardyń músini bar. Men únemi ár týyndymda qazaqtyń kodyn saqtap qalatyn jobalardy usynamyn. Sondyqtan kreatıvti ekonomıkaǵa úlesim retinde kóshpeliler mádenıetiniń jarqyn kórinisi Londondaǵy másiniń músinin qaladaǵy turǵyn úılerdiń nemese ashyq alańdarǵa qoıýdy usyndym. Bul óz kezeginde týrısterdi tartatyn bir nysan bolady, – dedi M.Smaǵambetov.

Joǵaryda bıyl Mádenıet jáne sport mınıstrligi kreatıvti ekonomıkadaǵy ishki jalpy ónim­niń úlesin 3,6%-ǵa jetkizýdi kózdep otyrǵanyn aıttyq. Oǵan jetý jolynda úlken jumys isteler, al maqalamyzǵa keıipker bolǵan Babyr Arǵynov pen Mansur Smaǵambetov sııaqty azamattar qazirdiń ózinde bul kóshti alǵa súırep júrgenin eske­rýimiz kerek jáne jastardyń eńbe­gine laıyqty qoldaý jasalady degen senimdemiz.