Jańa ekonomıkalyq syn-qaterler

Konferensııa jumysyna ekonomıka salasyndaǵy táýelsiz sarapshylar, sondaı-aq Ulttyq bankiniń, aka­de­­mııalyq qaýymdastyqtyń, zertteý orta­lyqtarynyń, qarjylyq jáne ha­lyq­­aralyq uıymdardyń, memlekettik ınstıtýttardyń ókilderi qatysty.

Ulttyq bank tóraǵasynyń orynbasary Aqyljan Baımaǵambetov áńgime bıýd­jettik qaǵıdaǵa tirelip turǵanyn, pro­sıkldik fıskaldyq saıasat, ekono­mı­kanyń teńgerimsiz qurylymy ke­zin­de emıssııalyq qarjylandyrý tú­rindegi ishki proınflıasııalyq fak­torlar ınflıasııanyń rekordty jedel­de­ýine qolaıly negiz bolǵanyn aıtty. Alǵashqysy – suranys usynysqa ilese almaı qalady, ekinshisi óndiris shyǵyndarynyń ósýine baılanysty baǵa kóteriledi. Buǵan dınamıkasy kez kelgen bolýy múmkin turaqty ekonomıkalyq aýytqýlar da, Ýkraınadaǵy soǵys nemese pandemııa sııaqty «qara aqqýlar» da áser etedi. «Sońǵy jyldary biz asa joǵary belgisizdik pen qubylmalylyq jaǵdaıynda ómir súrip, sheshim qabyldaýǵa májbúrmiz. Ondaǵan jyldar boıy qa­lyptasqan ekonomıkalyq baılanys pen saýda qurylymy túbegeıli ózgerdi. Bul jańa ekonomıkalyq shynaıylyq ońtaıly aqsha-kredıt saıasatyn júrgizýde birlese jumys júrgizýdi talap etedi. Osyǵan baılanysty biz jańa syn-tegeý­rinderge ınflıasııanyń maqsatty baǵ­darlarynyń sáıkestigin talqylasaq deı­miz», dedi Ulttyq bank tóraǵasynyń orynbasary A.Baımaǵambetov.

Aqsha-kredıt saıasatyna sholý júrgizý qajet­tiligi búkil álemde tap bolǵan oqı­­ǵalarǵa baılanysty týyndaǵan. Covid-19 pandemııasynyń teris saldary, lo­gıs­tı­ka­lyq tizbektegi úzilister men shek­teýli usynys aıasynda keıinnen oryn alǵan fıskaldyq jáne monetarlyq yntalandyrý ınflıasııanyń keńinen jedeldeýine ákeldi.

«Sońǵy jyldary biz joǵary qubyl­ma­lylyq pen belgisizdik jaǵdaıynda ómir súrip, sheshim qabyldap kelemiz. On­daǵan jyl boıy qalyptasqan eko­no­mıkalyq baılanystar ózgerip otyr. Saýda qurylymy ózgerdi. Sol sebepti Ulttyq bank mamyr-maýsym aıynda ınflıasııalyq targetteý saıasatyn qaıta qarastyrýy múmkin», dep atap ótti A.Baımaǵambetov.

Ulttyq bank ınflıasııalyq targetteý saıasatyndaǵy ınflıasııa deńgeıi qandaı bolatynyn ashyp aıtpasa da, keıbir ǵalymdar onyń deńgeıiniń jaı-kúıin zerttep, tas-túıin etip daıyndap qoıypty. Mysaly, Nazarbaev Ýnıversıtetiniń Joǵary bıznes mektebiniń professory Djozef Kennıngs elimizdegi  ınflıasııanyń ońtaıly deńgeıi 5-7 pa­ıyz bolady degen boljamdy aıtyp úl­gir­di. «Ártúrli derekter jıyntyǵy ne­gi­zinde biz Qazaqstan ekonomıkasy úshin ınflıasııanyń ońtaıly deńgeıi 5-7 paıyz bolatynyn anyqtadyq», degen sarapshy ınflıasııa deńgeıin birden 13 paıyzǵa qalaı túsirýge bolatynyn ashyp aıtyp bere almady.

Is-shara barysynda Ulttyq bank pen akademııalyq qaýymdastyqtyń ókil­de­ri konferensııa qatysýshylaryna ortamerzimdi kezeńdegi tutynýshylyq baǵa­nyń dınamıkasy boıynsha málimet­ter­di, ınflıasııa boıynsha maqsatty baǵ­dar­lardy belgileý jáne oǵan qol jet­ki­zý boıynsha zertteýler qory­tyn­dy­syn tanystyrdy. Táýelsiz sarapshy­lar ınflıasııanyń ońtaıly targetin anyq­taý jáne ony turaqtandyrý boıynsha mo­netarlyq saıasat júrgizýge qatysty óz pa­ıymdaryn ortaǵa saldy.

«Jalpylaı aıtqanda, ekonomıs­ter men boljaýshylardyń pikiri ınflıasııa túse bastaıdy degen ortaq tujy­rymǵa keledi. Bul óz kezeginde aqsha-kredıt saıasatynyń sharalary durys tańdalǵanyn kórsetedi. Bazalyq mól­sherlemeni tómendetýge qatysty qajet­ti­lik ınflıasııa 13-12 paıyzǵa deıin tómen­degende ǵana ózekti bola alady», deıdi Ha­lyqaralyq valıýta qorynyń Kavkaz, Or­talyq Azııa jáne Mońǵolııa elderi úshin áleýetti damytýdyń óńirlik orta­ly­ǵynyń ekonomısi Nurdáýlet Ábilov.

Ulttyq banktiń Aqsha-kredıt saıasaty departamentiniń dırektory Rústem Orazalınniń aıtýynsha, jyl sońyna deıin ınflıasııa 9-12 paıyz dálizine deıin tómendeýi múmkin. Ulttyq banktiń ba­zalyq josparyndaǵy boljamyna sáıkes buǵan múmkindik bar. Aqpan-naýryz aıyndaǵy ınflıasııanyń dınamıkasynda ınflıasııalyq úderisterdiń baıaýlaı bastaǵany baıqalǵan. «О́tken jyldyń naý­­­ryz aıynda eń joǵary ınflıasııa deńgeıi bolǵanyn bilesizder. Bizdiń tara­py­myzdan, aldaǵy ýaqytta qabyldap jat­qan sharalar nátıjesinde ınflıasııany 9-12 paıyzdyq dálizge deıin tómendeý múmkindigi óte joǵary dep baǵalanady», dedi Ulttyq banktiń Aqsha-kredıt saıasaty departamentiniń dırektory.

Sarapshylar ótken jylǵy ekonomı­ka­lyq ósimniń 3,2 paıyzǵa kóterilip, eńbekke jaramdy halyq sanynyń artýyn eskerip, ınflıasııa deńgeıiniń tó­men­deýi múmkin ekenin aıtqan bolatyn. Ult­tyq bank ókili aıtyp ótkendeı, bú­gin­gi jıynda ortamerzimdi jáne uzaqmer­zimdi targetteletin ınflıasııanyń jańa mólsheri týraly sóz boldy. IJО́-degi qazirgi baǵyt saqtalsa, 2025 jyldan bastap targetteletin ınflıasııa 3-4 paıyz deńgeıinde turaqtalady. Ulttyq bank ókili aıtyp ótkendeı, pandemııa, geosaıası jaǵdaılar ınflıasııanyń targetten alystatyp jiberdi. Bul saıasattyń ekin­shi bóligi – negizgi mólsherlemeni kóte­rý arqyly ınflıasııany tómendetý áre­keti. Biraq bul jaǵdaıda paıyzdyq mólsherlemeni kóterý arqyly ınflıasııa­men kúresýge tyrysqanda, olar ekonomıkany stagflıasııalyq tuzaqqa túsiredi (stagflıasııa – óndiristiń quldyraýymen, baǵanyń ósýimen jáne halyq arasyndaǵy satyp alý qabiletiniń tómendeýimen sıpattalatyn ekonomıkanyń jaǵdaıy). Bul nesıe qunynyń ósýine ákep soǵady, sonyń nátıjesinde ınvestısııany nesıe­leý qysqarady, tehnologııalyq degradasııa oryn alady, básekege qabilettilik tómendeıdi, nátıjesinde, jańa deval­vasııa bolady. Biz stagflıasııa tu­zaq­tarynyń bul tuıyq sheńberinen álde­neshe ret óttik, bul jolda tipti teorııalyq turǵydan da makro­eko­no­mıkalyq turaq­tan­dyrýǵa qol jetkizý múmkin emes. «Biz­­diń tutyný taýarlaryn ishindegi sta­tıstı­ka bıýrosynyń derek­terine sáıkes, azyq-túlik taýarlaryna qatysty aıtatyn bolsaq, 20 paıyz deńgeıinde. Al eger azyq-túlikke jatpaıtyn taýarlardy alatyn bolsaq, ondaǵy ımport kólemi kóbirek. Shamamen 60 paıyz taýardy shetelden alyp kelýge májbúrmiz», deıdi R.Orazalın.

Bir kezderi Ulttyq bank tóraǵasynyń keńesshisi bolǵan Aıdarhan Qusaıy­nov­tyń aıtýynsha, Ulttyq bank birer jyldan beri ınflıasııalyq targetteý saıasatyn júrgizbegenin aıtty. Inflıa­sııany tizgindep, ekonomıka ósi­min de qatar ustap otyrý Ulttyq bank pen Úkimetke salmaq salyp tur. Onyń aıtýynsha, ınflıasııanyń bıylǵy shekti mejesin Ulttyq bank qalaǵan deńgeıde ustaý qıyn bolyp tur. Sebebi ınflıasııany qoldan tejeý múmkin emes, naryqtyq tetikter álsiz. Ulttyq bank pen Úki­met­tiń mınıstrlikter men ákimder ar­qy­ly qarjyny jumsaýdyń jolyn iz­de­se, Ulttyq bank baǵa men teńgeniń tu­raq­­tylyǵyna ǵana jaýap beremin degen syńaı tanytyp otyr. Ulttyq bank aqpan-naýryz aıynda valıýta naryǵynda ıntervensııa júrgizbese de altyn-valıýta qorymyzdyń kemip qalǵany baıqalyp qaldy. Inflıasııany targettetýdiń jańa júıesi altyn satýdy da ıntervensııanyń bir túri dep qabyldaǵan kezde ǵana jemisin beredi.

Halyqaralyq tájirıbede ortalyq bankter ıntervensııa jasap, baǵamdy ornyna qaıtarsa, ınflıasııalyq kútý deńgeıi azaıady. Al bizde Ulttyq banktiń ıntervensııalarynyń ishki naryqqa áseri az. Basqasha aıtqanda, ınflıasııaǵa áseri tómen. Qazir Úkimettiń baǵany turaqtaýǵa baǵyttaǵan sharalarynyń naryqqa degen áseri 1-4 paıyz ekenin sarapshylar talaı jyldan beri aıtyp keledi.

A.Qusaıynovtyń aıtýynsha, eldiń ekonomıkalyq ósimi Ulttyq banktiń ekinshi kezektegi mindeti bolyp tabylady, óıtkeni retteýshiniń quraldary shekteýli. Bas bank úshin teńge baǵa­my­nyń turaqtylyǵy bıznestiń senimdiligin art­ty­rýdyń eń qýatty quraldarynyń biri retinde qalyptasqan. Al qýatty teńge ishki naryqtaǵy baǵanyń turaqtylyǵyn qamtamasyz ete almaı otyrǵany – Ult­tyq bank pen Úkimettiń jabyq esik jaǵ­daıynda jeke-dara talqylaıtyn ta­qyryby. Sarapshynyń aıtýynsha, bazalyq mólsherlemeniń tómendeýi nemese birneshe aı boıy turaqty bolýy bizdiń naryq úshin úlken ról atqarmaıdy.Ázirge ınflıasııanyń ashýy basylǵan joq. Eger qazirgi deńgeı 10 paıyz bolsa, ákimshilik resýrstar arqyly tómendetýge bolady. Al 20 paıyzdyq kórsetkish ákimshilik resýrstarǵa baǵynbaıdy.

Sondaı-aq A.Qusaıynov bul saladaǵy negizgi prob­le­malardyń sozylmaly sı­pat­qa ıe eken­digin atap ótti. Bank sek­to­ry­nyń jal­py ekonomıkalyq ósýge, atap aıtqan­da, ekonomıkanyń basym sektorlaryn da­mytýǵa qosqan úlesi jetkiliksiz. Bank­­terdiń ekonomıkany uzaqmerzimdi ne­sıe­leýiniń is júzinde joqtyǵy, bul mem­leketti paıyzdyq mólsherlemelerdi sýb­sıdııalaý arqyly nesıeleýdi yntalan­dy­rý úshin ádetten tys fýnksııalardy qa­byldaýǵa májbúr etedi.

«Jańa ekonomıkalyq baǵytty jú­zege asyrýdyń mańyzdy baǵyty aqsha-nesıe saıasaty bolýy kerek, onyń ne­giz­gi maqsaty bank júıesiniń qar­jy­lyq aǵyndaryn nesıelendirýge qaıta baǵ­darlaýǵa basymdyq berýi tıis», deıdi A.Qusaıynov.

 ALMATY