Er adamdar

Olar kúshti, tózimdi bolýymen birge erensiz de keledi Iá, búgingi tańda dál osylaı demeske laj joq. Belgili saıasatker Margaret Tetcher aıtpaqshy, barlyq erkek – álsiz jaratylys. Sodan bolsa kerek, qazir ǵalymdar áıeldermen salystyrǵanda azamattardyń densaýlyǵynyń tómendigine, fánıden erterek attanatynyna alańdaýly. 1982 jyly «Mosfılm» kınostýdııasy túsirgen «Erkekterdi aıalaıyq!» («Beregıte mýjchın!») kórkem fılminiń (rej. A. Seryı) bir keıipkeri aıtpaqshy, er-azamattarǵa áıelderdiń, jalpy, qoǵamnyń aıaly kózben qarap, jiti nazar aýdaratyn ýaqyty jetti. Áńgimemizdi birden naqty derekterden bastaıyq, Almaty qalasyndaǵy B. Jarbosynov atyndaǵy ýrologııa ǵylymı ortalyǵy 2009-2012 jyldar aralyǵynda 4 myńnan asa er-azamatty tekserýden ótkizipti. Elimizdiń barlyq óńiriniń turǵyndary tartylǵan bul sharanyń nátıjesinde olardyń 83,3 paıyzynda ýroandrologııalyq patologııa anyqtalǵan. «Tómengi jaq» dertterimen balalar da, jasóspirimder de jıi syrqattanatyny belgili boldy. Máselen, tekserý júrgizilgen 1-16 jas aralyǵyndaǵy 500-ge jýyq er balanyń 90,2 paıyzy – aýrý. Ortalyqtyń zertteý jumystary respýblıkamyzda dúnıege jańa kelgen «atustardyń» shetineýi «shaıquıarǵa» qaraǵanda 3 ese joǵary ekenin de kórsetti. Er-azamattar názik jandylarǵa qaraǵanda júrek-qan tamyry aýrýlarymen 3 ese, qant dıabetimen 6 ese kóp syrqattanady. Sońǵy jyldary qýyq asty bezi obyrymen naýqastanyp, artynan ajal qushqan erkekterdiń sany sút bezi obyrynyń kesirinen ómirden ótken áıel zatymen salystyrǵanda eki esege artqan. Erkek kindiktilerdiń názik jandylarǵa qaraǵanda ómir súrý uzaqtyǵy da 10 paıyzǵa tómen. 30-45 jastaǵy azamattardyń 45 paıyzy sozylmaly qýyq asty bezimen aýyrady. Jáne erekshe ekpin túsirip toqtalar jaıt, elimizdegi azamattardyń 60 paıyzdaıy belsizdik dertine shaldyqqan. Mamandar munyń bárin er adamdardyń azamatshalarǵa qaraǵanda dárigerge úsh ese az baratyndyǵymen baılanystyrady. Sonyń nátıjesinde, aýrý­dy bastapqy kezeńinde anyqtaý deńgeıi tómen bolyp otyr. – Sózdiń shyny kerek, alǵashynda biz ózimiz de mundaı nátıjeni kútken joq edik. Jańaǵy nátıjeni kórip, jaǵamyzdy ustadyq. Soǵan oraı, biz elimizdiń barlyq óńirinde «Erler densaýlyǵy» kúnin júıeli túrde ótkizýdi qolǵa aldyq. «Erler men olardyń reprodýktıvti densaýlyǵy» atty baǵdarlama jasap, ony QR Prezıdenti janyndaǵy Otbasy isteri jáne genderlik saıasat jónindegi ulttyq komıssııa múshelerine, Parlament depýtattaryna tanystyrdyq. Olar muny birden qoldady. Úkimet tarapynan da tıisti sharalar alynbaqshy. Bul dertpen osylaısha keshendi túrde kúrespese bolmaıdy. Qazirgi tańda biz elimizdiń kóptegen qalalarynda erler densaýlyǵy ortalyǵyn ashyp jatyrmyz. Kóp keshikpeı ondaı ortalyq Oral qalasynda, oblystyq klınıkalyq aýrýhana bazasynda jumys istemek. Sol sebepti, er-azamattar birinshi kezekte osy emdeý oryndaryna barǵany jón. Ata-analar uldaryn aparýlary kerek. Aýrý belgileri bolmasa da, tekserýden ótkenniń artyqtyǵy joq. Jalpy alǵanda, bul ortalyqta negizinen er balalardyń, eresekterdiń reprýktorlyq júıeleri tekseriledi. Anyqtalǵan aýrýlarǵa baılanysty androýrologııalyq baǵytta keń kólemde ǵylymı-zertteý jumystary júrgizilip, emdeý sharalary belgilenedi, – dedi taıaýda óńirimizde osy máselege baılanysty ótken jıynda B. Jarbosynov atyndaǵy ýrologııa ǵylymı ortalyǵynyń bas dırektory, medısına ǵylymdarynyń doktory, professor Myrzakárim Alshynbaev. Pampersten zııan kóp Joǵaryda atap ótken dert ataýly ózdiginen paıda bolmasy anyq. Sonda qaıdan shyǵady? Jaqynda bir tanysym pampersterde onyń quramyna kiretin zattardyń tizbesi jazylmaıtynyna alańdaýshylyq bildirgen edi. Quramy belgisiz nárseni aǵzasy álsiz, terisi juqa nárestege aparyp kúnimen, túnimen kıgizip qoıatynymyzǵa alańdaıdy. Artynan belgili bolǵandaı, bir rettik mundaı jaıalyqtar úshin onyń quramyn jazýdy mindetteıtin zań joq eken. Ǵalamtorda osy máselege baılanysty AQSh-tyń bir basylymy jarııalaǵan maqala (http://www.parentalnotes.com/index) bar. Reseıdiń bir otbasylyq jýrnaly sony tárjimalap basypty. Onda sábıdiń búkil denesiniń 30 paıyzyn qymtap turatyn atalmysh ónimniń quramy sıpattalady. Maqalada keltirilgen derekterge sensek, bir rettik jaıalyqty daıyndaý úshin qoldanylatyn shıkizattardyń quramynda hımııalyq qospa kóp. Olardyń arasynda sellıýloza, polıetılen, polıpropılen bar. Iаǵnı, bul da – sý ótkizbeıtin plastıktiń bir túri. Jaıalyq appaq qardaı bolýy úshin aǵartqyshtar, jaǵymdy ıis shyǵyp turýy úshin hosh ıistendirgishter de qosylady. Sábıdiń kishi dáretin qoımaljyń zatqa aınaldyratyn pampers adsorbentindegi túıirshikter quramyna natrıı polıakrılaty da kiretin kórinedi. Bul hımııalyq zatty medısınada asa saqtyqpen qoldanady. Sebebi, onyń ýytty shok sındromyn týǵyzý qaýpi bar. Soǵan baılanys­ty ony 1985 jyldan beri tampon óndirisinde paıdalanýǵa tyıym salynǵan. Al trıbýtılen dep atalatyn taǵy bir hımııalyq zat jynys gormondarynyń buzylýyna yqpal etedi. Sóıtip, ol sábıdi bolashaqta belsizdik pen bedeýlikke aparýy múmkin. Pedıatrlar kishi dáretten soń pamperstiń ishindegi temperatýra birden joǵarylaıtynyn aıtady. Sonyń áserinen ul balanyń jynys múshesiniń ushy men en qaltasynyń tabıǵı temperatýrasy joǵarylaıdy. Kóp keshikpeı zár sińip, temperatýra tómendeıdi. Osyndaı qysqa aralyqta temperatýranyń bir kúıden ekinshi kúıge almasýy atalyq bezdiń damýyn shekteıdi eken. Naqtyraq aıtqanda, tabıǵı qýattyń joıylýyna jol ashady. Atalmysh jaıalyqtaǵy temperatýranyń aýytqýynan tolýol, ksılol, etılbenzol, stırol jáne ızopropılbenzol syndy hımııalyq zattar túziledi. Sodan bolar, sábıdiń dáretine toly pamperster kúl-qoqystyń arasynda 200-300 jylǵa deıin shirimeı jatady eken... Ata-anaǵa «altyn syrǵa» Oral qalasyndaǵy №3 emhananyń ýrolog-andrology Ábiltaı Kóshálıevtiń sózine qaraǵanda, sońǵy kezderi balalarda gıpogonadızm, (atalyq bezdiń damymaı qalýy), monarhızm (bir atalyq bezdiń bolmaýy), anorhızm (jalpy atalyq bezdiń bolmaýy) sekildi aýrý-syrqaý jıi ushyrasady. Sondaı-aq, krıptorhızm derti (atalyq bezdiń óz ornyna túspeı qalýy) de beleń alýda. Kóp jaǵdaıda ata-analar balasynyń boıyndaǵy osy aýrýlarǵa mán bermeıdi. Mundaı jaǵdaıda der kezinde ota jasalyp, bezdi óz ornyna túsirý kerek. Áıtpese, bala úsh jas­tan asqannan soń bezder ózgeriske ushyraıdy. Ol keıin úlken dertke ulasýy múmkin. Al, úsh jasqa deıin ota jasaý áldeqaıda jeńil. Tipti, bez ishki qýysta qalyp qoısa da, ony tolyq emdeý­ge múmkindik bar. Kózge kórinbeıtin jerde ornalassa da, ony izdep, isikke aınaldyrmaýdyń joldary jasalady. Býyn bekip, buǵana qatqannan soń oǵan em júrgizý qıyndaıdy. Uldy súndetteý – paryz Paıǵambarymyzdyń bir hadısi ata-ananyń balasynyń aldyndaǵy mindetterine arnalǵan. Soǵan sáıkes, ýaqyty kelgende ul balany súndetteý áke-sheshesiniń aldyndaǵy paryz ekendigi aıtylady. Súndetteý musylmandyqtyń alǵysharty bolýymen qatar, tazalyqqa bastar jol ekendigi de belgili. Súndettelgen bala stafılokkok (irińdi mıkrob), gonoreıa (jynystyq jińishke aýrýy) mıkrobtarynan  ada  bolady. Dárigerler belgili sebeptermen bala kezde súndettelmeı qalǵan er-azamattardy da esh qysylmastan emdeý oryndaryna kelip, súndettelýge shaqyrady. Onyń esh ábestigi joq. Súndettelmegenderge qaraǵanda, súndettelgen erler jynystyq qaterli isikke, jynystyq juqpaly aýrýlarǵa anaǵurlym az shaldyǵatynyn medısına áldeqashan dáleldedi. «Borsovka»  kıme, bozbala! 13-15 jas aralyǵy er balalarda ótpeli kezeń sanalady. Dárigerler bozbalanyń jynystyq jetilýi 12-13 jasta kúrt jedeldeıtinin aıtady. Jynystyq jetilý negizinen ár balanyń aǵzasyna baılanysty ártúrli bolady. Bireýlerinde 16-17 jas­ta aıaqtalyp bitse, ekinshilerinde 20-21 jasqa deıin  sozylýy  múmkin. – 12-14 jasqa kelgende aǵzada erlerdiń jynys gormony – testosteron bóline bastaıdy, – deıdi Almaty qalasyndaǵy Qazaqstannyń profılaktıkalyq medısına akademııasynyń akademıgi, belgili endokrınolog Mıhaıl Zelser bizben áńgimesinde. – Bul kezde balanyń boıy men dene bitimi, jynys múshesi jyldam ósedi. Sondaı-aq, onyń boıyndaǵy uryq ta jetile bastaıdy. Jalpy alǵanda, bul kezde aǵzada shamadan tys kóp uryq jınalady da, ol ózdiginen mezgil-mezgilimen syrtqa shyǵady. 14-15 jasta uldardyń uıyqtap jatyp sháýetin jiberip qoıatyny osydan. Keıde kıno kórip otyrǵanda fılm jelisine elitip ish kıimin «búldirip» alatyndar da bar. Bul – barlyq bozbalanyń basynan ótetin jaǵdaı. Osyndaı kezde keıbireýleri «Aýrýǵa  shaldyqtym ba?» dep túrli oılarǵa ketip, ýaıymdap, qobaljyp júredi. Sháýettiń syrtqa shyǵýy medısınada «pollıýsııa» dep atalady. Ol – tabıǵı qubylys. Sondyqtan, qobaljýdyń esh qajeti joq. Bozbalalarda varıkasele degen aýrý jıi kezdesedi. Qarapaıym tilmen aıtqanda, jynys múshesi jumyrtqasyndaǵy tamyrdyń keńeıýi. Ol kóbine jumyrtqaǵa, jynys úrpisine sýyq tııýden bolady. Sondyqtan, er balalar boıyn barynsha jyly ustap, aıaǵynan sýyq ótkizip almaǵany abzal. «Borsovka» sekildi denege jabysyp turatyn sıntetıkalyq ish kıim, djınsy sekildi tar shalbardy kóp kımegeni abzal. Zertteýler kórsetip otyrǵandaı, munyń bári qan aınalymy qyzmetin buzady. Jasóspirimder men jastar arasynda kún salqynda, ásirese, qysta krossovka, kedy kııýdi sán kóretinder de bar. Kúnniń raıyna qaramaı basyn jýyp, ony jóndi keptirmesten kóshege shyǵatyndardy da kórip júrmiz. Onyń bári balalardyń reprodýktıvti densaýlyǵyna keri áserin tıgizbeı qoımasy anyq. Taǵy bir eskerer jaıt, er bala jynys múshesi tusynan aýyr soqqy, tepki almaýǵa tyrysqany jón. О́ıtkeni, jynystyq jetilý kezinde alǵan jaraqat ómir boıy ókindirýi múmkin. Bir sózben aıtqanda, bozbala er jettim eken dep esten aıyrylmaǵany abzal. Rýhanı kemistikten saq bol B.Jarbosynov atyndaǵy ýrologııa ǵylymı ortalyǵy júrgizgen saýalnama nátıjesinde belgili bolǵandaı, elimizdegi jasóspirimder erte jastan jynystyq qatynasqa túse bastaıdy eken. Tósek álippesin úırený úshin bozbalalar kóbinese jeńil júristi qyzdarǵa barady. Aq halatty abzal jandar erte jynystyq qatynasqa barý belsizdikke aparatyn tóte jol ekenin aıtýdan jalyǵar emes. Erte qatynas arqyly jynystyq keselderdi juqtyrý qaýpi de zor. Jastar arasynda hlamıdıoz, trıhomonıaz, gonoreıa syndy jynystyq aýrýlar keń etek alýynyń bir dáleli osy. Sondaı-aq, JQTB (SPID) jynystyq jolmen beriletindikten, aq-qarany aıyryp, oń men solyn tanymaı jatyp, erte jynystyq qatynasqa barýdan saqtanǵan jón. Áleýmettanýshylar erte jastan jynystyq ómirge aralasý otbasy, bala tárbıesi degen qalypty túsinikterdi sezinýden aıyratynyn aıtyp, dabyl qaǵý-da. Sóıtip, búgingi jetkinshektiń sanasynda otbasylyq ınstıtýttyń qundylyǵy, erteńgi azamattardyń aqyl-oıynda otansúıgishtik qasıet qalyptaspaıdy. Mundaı rýhanı kemistik óz kezeginde bolashaq ókilderiniń ar-namys, uıat, adaldyq, qyzǵanysh, qorǵanysh degenniń ne ekenin bilmeı ósýine aparary sózsiz. Otaǵasy «kúıip-pispesin» «Shanshar» ázil-syqaq teatrynyń jetekshisi Ýálıbek Ábdiraıymov halyqaralyq áıelder kúni merekesine arnalǵan bir ázilinde qyz-kelinshekterdiń erkektermen salystyrǵanda densaýlyǵynyń jaqsy bolýynyń, qarttyqqa boı aldyrmaýynyń bir sebebi olarda «qatyndarynyń» joqtyǵynan dep aıtqan edi. Soǵan oraı áıelderdiń mıy tynysh bolady. Eshqandaı stress, depressııaǵa boı aldyrmaıdy. Elimizdiń bas ýrology Myrzakárim Alshynbaev bul ázildiń túbinde shyndyq jatqanyna senimdi. «Er adam boıyndaǵy aýrýlardyń kóbi «kúıip-piskennen» (stres­ten) bolady, – deıdi ol. – Otbasynyń asyraýshysy bolǵan soń: «Qalaı dáýletti de sándi ómir súrýge bolady?» dep bir ýaıymdaıdy, otbasyndaǵy, jumystaǵy, qoǵamdaǵy keıbir jaǵdaılar da júıkesine áser etýi ǵajap emes. Sondyqtan, zaıyby otaǵasyn «kúıdirip-pisirmeýge» nazar aýdarǵany jón. Zertteýler kórsetip otyrǵandaı, ózge óńirlermen salystyrǵanda, ońtústik aımaqtyń er-azamattary ýrologııalyq aýrýlarǵa az shaldyǵady. Sebebi, ol jaqtyń turǵyndary kúnniń astynda uzaq ýaqyt bolady. Kúnniń kóp aýrýǵa em bolatynyn eskersek, onyń er adamnyń aǵzasyna paıdasy kóp. Bala kezden bastap kúnge qyzdyrynýdy ádetke aınaldyrǵandar ýroandrologııalyq patologııadan alys bolady. Sondaı-aq, kún ystyqta, ıaǵnı jazda jalań aıaq júrýdiń de paıdasy zor. Jalpy alǵanda, erkekter úshin qyzyqty da jańalyqqa toly ómir salty qajet. Sol sebepti, názik jandylar, sodan soń qoǵam erkekterdiń ómir sapasynyń jaqsarýyna mán berýi kerek». Sáken ÁBILHALYQOV, jýrnalıst. Batys Qazaqstan oblysy.