Murasy rýhanı qundylyqtardy baıytqan ultymyzdyń dańqty perzenti Bekasyl Bıbolatuly týraly sońǵy kezeńde biraz ıgilikti is-shara júzege asyryldy. Qalamgerlerden Mamytbek Qaldybaı, Quralbek Ergóbekov, t.b. kitaptary, maqalalary jaryq kórdi.
Muratanýshy ǵalym Qaıym Muhamedhanovpen Abaıdyń 150 jyldyq mereıtoıyna qatysty qyrýar sharýanyń ortasynda júrgende azdap áńgime-suhbat qurǵanymyz bar edi. Bekasyl áýlıe týraly sol Qaıym aqsaqaldan estip edik. Shákárim men Bekasyldyń jas alshaqtyǵy ájepteýir bolsa da, ekeýiniń arasyndaǵy syılastyq týraly aıtqan-dy. «Semeı-Shyńǵystaý óńirinde Abaı óz aldyna, Shákárim áýlıe dep esepteledi. Demek olardyń jolyǵýy, suhbattasýy zańdylyq. Átteń, bodan elde olar týraly aıtylmady. Uly Muhań kóp syrdy ózimen birge alyp ketti ǵoı. Jaryqtyq bizge qyrsyǵy tıer dep talaı jaıtty aıtpady», dep kúrsingeni áli esimde. Áńgime negizinen Abaı, Shákárim týraly bolyp, Bekasyl áýlıe sóz arasynda ǵana qozǵalyp edi. Biz paqyr ol kezde neniń parqy men narqyn bilýshi edik, túbegeıli surap almappyz-aý dep osy ýaqytta ókinemiz.
О́tken ǵasyrdyń 70-jyldary biz Abaı atyndaǵy QazPI-de professor S.Qırabaevtyń jetekshiligimen kandıdattyq dıssertasııa jazyp júrdik. Sol tusta Tóken Ibragımov kandıdattyq dıssertasııa qorǵady. Keıinnen Semeıdegi Abaı memorıaldyq mýzeı-qoryǵynyń basshysy bolyp edáýir qyzmet atqardy. Ol Abaı, Shákárim, Áýezov, árisi Keńgirbaı bı týraly kóp aıtatyn. Sonda Ońtústik óńirdiń týmasy Bekasyl degen ǵulamanyń Shákárim aýylynda bolǵanyn aıtyp edi. Tipti «1902 jyly Shákárim bir saltanatty májiliske shaqyrylsa kerek, Túrkistanǵa barypty, Bekasyl áýlıe jibermeı, sol ólkede biraz bógelipti degendi úlkenderden estýshi edik» dep áńgimelep edi. M.Qaldybaıdyń kitabyndaǵy ol kisi Arqa óńirine baryp turady eken degen derekke súıensek, sirá, sol Shyńǵystaý-Semeı óńiri dep naqtylaǵanymyz abzal sııaqty. Al Shákárimniń 1902 jyly Túrkistanǵa barǵany ras, ol týraly «Abaı» jýrnalynyń 2005 jylǵy birinshi nómirinde «Túrkistan tórindegi basqosý» atty maqala jarııalandy. Avtory – ádebıetshi ǵalym Fadlı Álı.
60-jyldardyń ortasynda Omarbaı Toıǵanbaev degen aqsaqal otbasymen bizdiń aýylǵa kóship keldi. О́zi bizge atalas. Alǵash kórgenimde túsi sýyqtaý kórindi. Tip-tik bolyp otyratyn, sheshen sóıleıtin, sálem bermegenderge, ulttyq salt-dástúr, ádet-ǵuryptan sál de bolsa múlt ketetinderge qatań eskertý jasap otyratyn. Úıi aýyldyń Qyzylshoqy degen shetteý bóliginde boldy. Mal izdep júrgende sálem beremin. Keıin boıym úırenip, qarııaǵa úıir bola bastadym...
Bul kisi áýlet, záýzatymen keńes jyldaryndaǵy kúshpen tárkileý, ashtyq kezinde ońtústik óńirge aýypty. Elge qaraı kelgende Merke aýdanynan shyǵypty. Jalpy, sol úrkinshilik kezinde Ońtústik Qazaqstan, Qyzylorda, Shý boıy, t.b. biraz jerde ǵumyr keshipti. Bir áńgime barysynda tam-tumdap aıtqany Qasqar Tasybekuly týraly edi. Onda da ol kisiniń Bekasyl áýlıemen syrlas, syılas bolǵandyǵy jóninde bolatyn. Sodan kezekti bir «otyrysymyzda» mynany aıtyp edi. «Seniń Qasqar babań, meniń aǵam myna dúnıede eki adamdy aýzynan tastamaı ótipti. Birinshisi – kóziniń tirisinde «Jaqsy Jákeń» atanǵan, Qunanbaıdyń senimdi dosy, Abaıǵa bata bergen, rýhy qazirde Mekkede damyldap jatqan Jańqutty bı, sebebi Jákeń Qasqarǵa da bata bergen, alaıda sol tusta sál qobaljypty, sirá, Qasqardyń ǵumyry kelte bolaryn bildi me eken? Ekinshi qasterlep ótken adamy – ataqty Bekasyl áýlıe. Bekasyldyń áýlıeligi babań Bókestiń áýlıeligimen baǵyttas. Bókes jaryqtyq Jaqsy Jákeńniń ajaly qashan keletinin dál aıtqan. Jáńgir tóreniń (Qaraótkel (Aqmola) aǵa sultany bolǵan Qońyrqulja Qudaımendeulynyń nemeresi) ashtan óletinin (rasynda solaı bolǵan, tóre qyltamaqtan qaıtys bolǵan), Nurlan myrzanyń ákesi Baıseıitke tuqymynyń óspeıtinin aıtyp bergen. Men qashanda aıtyp otyramyn, Allanyń uıǵarymy solaı bolǵanyna táýbe deımin, sebebi men baýyrmal, qazaqylyǵy joǵalmaǵan qasıetti ońtústikte ómir súrdim. О́zgeni qaıdam, óz basym Bekasyl áýlıeni pir tutyp otyratyn adammyn. Ol Qasqar babańmen dámdes bolǵan. Babań sol kisiniń aqylymen dinı bilim alǵan, júregine ıman uıalatqan». Omarbaı aqsaqaldyń aıtqan áńgimesiniń qysqasha túıini osyndaı edi.
Omarbaı aqsaqal: «Asyl tekti Bekasyl Shyńǵys óńirinen eline attanyp bara jatqanynda, sirá, bul sońǵy sapary ekenin sezdi me eken (rasynda da, odan keıin Arqaǵa at izin salmapty, edáýir ýaqyttan soń baqıǵa attanypty), qamyǵyp, artyna qımastyqpen qarap: «Tileý tilediń, tileýiń tileýimmen astasty, Táńirinen suraǵan tileýiń perishteniń qulaǵyna shalynǵaı! Tileýli jurtym, qımaı ketip baramyn, Allanyń bir qasıetti aıanyn túsimde bir áýlıe maǵan berip edi. Túıgenim: endi men bul qasıetti óńirge oralmaımyn, meni qoıshy, qanshama ótkelek, qysastyq kórse de, osy ólkeniń qos ulysy erte me, kesh pe, aldymen Allanyń, sosyn halqynyń, adamzattyń maqtanyshyna aınalar-aq» depti. Al osyndaǵy «tileýli jurtym», «tileý tilediń», «tileýiń tileýimmen astasty», t.b. Mamytbek Qaldybaıdyń «Sahara ǵulamasy» kitabyndaǵy «Arqada Tileý degen adamnyń aýylyna barady eken» degen málimetindegi sımvoldyq beıne (naqty adamnyń esim-nyspysy emes) keıpine kirip turǵan joq pa? «Osy ólkeniń qos ulysy» Abaı men Shákárim emes pe? Iаǵnı bizdiń boljamymyzǵa sál jan beretin sııaqty-aý... Abaı tóńireginen 70 shaqty adamnyń keńestik totalıtarlyq kezeńinde atylǵany, aıdalǵany, tuqymyn toz-toz qylǵany, Shákárimniń elsizdegi qudyqta bálenbaı jyl jatqany, tek bertinde ǵana Allanyń raqymymen el-jurtymen qaýyshýy – bári de sol Bekasyl áýlıeniń «qanshama ótkelek, qysastyq kórse de...» deýimen sáıkes bolyp turǵan joq pa?
Omarbaı aqsaqal oqýshy kezimnen bastap azdap bolsa da sanama sińirgen Bekasyl áýlıe kim? Aıryqsha qurmettiń astarynda kıeli, qasıetti, qasterli áldebir uǵymǵa táý etýshilik bar sııaqty bolyp kórinetin. Jaspyn ǵoı, sondyqtan osy bir qurmet maǵan da aýysyp, Bekem atanǵan kisi (Bekasyl) kádimgi eki aıaqty, jumyr basty pendeden góri, kıeli, qasıetti tylsym dúnıeniń ókili sııaqty bolyp elesteıtin…
2009 jyly kóp bolyp birigip Kenshoqy aýylynda ádemi meshit turǵyzdyq. Qasqar babamyzdyń «Urpaqtarym meshit saldyrsa ǵoı» degen armany júzege asty. Ýaqyt óte kele, babamyz týraly tanymdyq dúnıe bolsa eken dep, kitap jazýdy qolǵa aldym. Materıal az, kónekóz qarııalar baıaǵyda dúnıeden ótken. Erteli-kesh estigen derekterdi saraptap, ǵylymı-tarıhı sáıkestigin tekserip, baba ǵumyr keshken ýaqyttaǵy qoǵamdyq-áleýmettik, tarıhı, saıası jaǵdaılardyń hal-ahýal, ózim qurmettegen tulǵalar týraly izdenip júrgenimde «Egemen Qazaqstannan» Bekasyl jaryqtyq týraly maqalany kórdim. Baıaǵyda Omarbaı aqsaqal aıtqan áńgimeler úzik-úzik eske tústi. Sóıtip júrgende, 2004 jyly «Jibek joly» baspasynan «Sahara ǵulamasy» degen atpen shyqqan Mamytbek Qaldybaıdyń tarıhı-ómirbaıandyq kitabyn oqydym. Quralbek Ergóbekov áriptesimniń merzimdi baspasóz betinde jarııalanǵan dúnıelerin, t.b azdy-kópti eńbekterdi sholǵanmyn. Onyń ústine «Orhon eskertkishteriniń tolyq atlasy», Bekasyl babamyzdyń «Juldyznama» kitabynyń tusaýkeseri ótken 2006 jyldyń aqpanynda men EUÝ-nyń qazaq ádebıeti kafedrasynda professor edim.
Mamytbek Qaldybaıdyń kitaby tyń dúnıe deı kelip, bizdiń patsha kóńilimiz: «...Shirkin-aı, uly babamyzdyń ózgeshe fenomen ekenin kórsetý maqsatymen «Bekasyl Bıbolatuly – kóripkel», «Bekasyl Bıbolatuly – fılosof», «Bekasyl Bıbolatuly – dindar ǵulama», «Bekasyl Bıbolatuly jáne halyqtyq medısına» t.s.s. dep jiktep jiberse, qadirin keltirip, ár taraýdy bultartpas aıǵaqtarmen dáıekteý ǵylymı sıpatpen qatar, kópshilik úshin de paıdaly dúnıe bolyp shyǵar edi degenge toqtaldy.
Bekasyl áýlıe jan-jaqty, ǵylymı tujyrymǵa suranyp turǵan tulǵa ekenine eshkim de daý aıtpas... Biz áýlıe babamyzdy elimen tabystyryp, nasıhattaý satysynan ótken sııaqtymyz, endeshe onyń san-salaly bilimi men tabıǵat syılaǵan, Alla bergen jumbaq qabilet-qarymyn zertteý eńbegi qajet-aq.
Meniń oıymsha, osynaý dańǵaıyr tulǵanyń ǵumyry men eńbegin qazirgi kezeńde ýaqyt pen keńistik sııaqty tarıhı-fılosofııalyq uǵymdar aıasynda zertteýge, ıaǵnı bekasyltaný ilimin týý, qalyptasý, damý kezeńderine bóle otyryp zerdeleýge kirisken jón. Alǵashqy, ıaǵnı týý satysy belgili bir dárejede tııanaqtalǵan sııaqty, endi qalyptasýy, damýy kezeńine nazar aýdarǵan abzal.
Osynaý baǵytqa kishkentaı da bolsa qosqan úlesim bolsynshy dep, tómendegilerdi aıtpaqpyn. О́z oıymyzdy bildirýge Omarbaı aqsaqaldan estigen qysqa myna jaıttar sebepker boldy. Sózderin sol kúıinde berýge tyrystym. «Eı, oqymysty ulym, Bekasyl áýlıeniń Abaı úıinde bolǵanynda Júsip Kópeı balasy kelip, ekeýiniń arasyndaǵy bolǵan áńgimeni estýiń bar ma?» degen-di aqsaqal. Bul – meniń esimde qalǵan birinshi qysqa áńgimesi. Mendeı «ǵulama» ol kezde Abaıdy bilse de, Kópeı balasynyń kim ekenin qaıdan bilsin? Keıinnen oılanyp, bir reti kelgende muny Aqańa (Aqseleý) aıttym. Ol kisi bul jóninde indete qarastyrǵanyn aıtty. Muny ózi qaıtys bolar kezinde shyqqan «Qazaqtyń aýyzsha tarıhy» atty kitabyna engizipti. Ol áńgimeniń sulbasy bylaı. Aqıqatty aıtaıyq, Abaı men Máshhúr Júsip ortasy bálendeı jaqsy bolǵan deýge kelmeıdi. Máshekeńniń Abaıdy ákesi Qunanbaı ólgende as bermedi dep, taǵy da sol Abaıdy Bazaralylardy ıtjekkenge aıdatyp jiberdi dep kinálaǵany óz kitaptarynda jazylǵan. Al Shákárimdi ata-tek shejiresin shyǵarǵanda talaı adamdy (Qunanbaı áýletimen araz) ádeıi kirgizbegen dep sókkeni de málim. Sonymen, Tobyqty eline bir sharýasymen kelgen Máshhúr Abaıdikine sálem berýge keledi ǵoı. Tabaldyryqtan attaı bergen Máshekeńe Abaı: «Aqynnyń ataǵy ózinen qyryq kún buryn júredi degen sóz bar, qane, aıtshy, Qudaı qaıda, jumaq qaıda, tozaq qaıda?» depti. Sonda Máshhúr: «Qunanbaıdyń Ybyrahymynyń qudaıy qaıda ekenin bilmeımin, meniń qudaıym júregimde. Qatynyń jaman bolsa – tozaq, jaqsy bolsa – jumaq» depti. Abaı rıza bolyp, ekeýi qushaqtasa tabysypty. Al osy otyrystyń ishinde Omarbaı qarııa aıtqandaı, Bekasyl Abaıdyń úıinde boldy deıik. Omarbaı aqsaqal aıtqandaı, joǵarydaǵy áńgimeni ońtústik óńirine jetkizgen Bekasyl eken. Endeshe, Bekasyl babanyń Arqaǵa saparynda jıi keletin óńiri Abaı eli emes pe eken degen oıǵa kelgenimdi jasyrmaımyn. Buǵan birneshe sebep bar.
Birinshiden, el-jurtyna málim tanymal tulǵa eliniń aty shyqqan áıgili adamdardy izdep, júzdeskendi qalaıtyny anyq. Ekinshiden, Bekasyl babamyz ǵumyr keshken ýaqyt qazaq tarıhyndaǵy eń bir kúrdeli kezeń edi. Osy tusta qojalardyń Aıagóz mańyna toptasyp, birazy Sháýeshekke bettep, birazy Shyńǵystaýǵa Qunanbaıdyń shaqyrýymen barýy, t.b. bul óńirdegi qaınaǵan, býyrqanǵan ómirdi kórsetedi. Berdiqoja (Muhtar Áýezovtiń úshinshi atasy) Qunanbaı tóńiregine kóship, Qurbanǵalı, t.b. qojalar Sháýeshek asqan. Sóıtip, Aqtaılaq bı bastaǵan ıgilikti istiń arqasynda sol óńir shoqyndyrýdan aman qaldy desek, artyq bolmas. Endeshe, osynaý dinı-rýhanı jaıttar oryn alǵan elge ýaqyt óte kele, ońtústik óńirden Bekasyl babamyzdyń saparlaýy qısynǵa kelip turǵan joq pa?
Omarbaı aqsaqaldyń aıtýynsha, Bekeń áýlıe zerdesi tunyq, bir kórgenin, ne estigenin esh ýaqytta umytpaıtyn adam bolǵan. Bekasyl babamyz ózinen jıyrma jastan astam kishi Abaıdyń talantyna, ózgeden oqshaý ilim-bilimine, este saqtaý qabiletine tánti bolyp otyrady eken.
Birde Omarbaı aqsaqal: «Bazaralyny ıtjekkenge aıdatqan Qunanbaı emes. Sol Bazaraly elge oralǵanda óz kinásin bilip, keshirim ótinbekshi boldy ma, Ybyrahymǵa baryp, sálem beripti. Áńgime ústinde Bazaraly Abaıdyń suraǵyna qandaı jaýap qaıyrǵanyn bilesiń be? Eger osy týraly Bekasyl aıtpasa, bárimiz de basqasha oılar ek...». Mine, qarııa osylaı dep edi. Keıinnen áriptes ǵalym inim Tursyn Jurtbaıdyń «Qunanbaı» atty kitabyn oqydym. Máshhúr Júsip te óz jazbalarynda Bazaralynyń ıtjekkenge aıdalýyna kináli dep Qunanbaıdy emes, Abaıdy aıtqan. Abaı Bazaralyǵa sálem bere baryp, áńgime ústinde aǵasynyń ózge elde júrip, oryssha úırengen-úırenbegenin surapty. Sonda Bazaraly: «Shyraǵym, orysshany úırenetin jerge-aq jiberip eń, ózim jetesiz bolyp, úırene almaı qaıttym», depti. Al osy áńgimeniń Bekasyl áýlıeniń dýaly aýzy arqyly el arasyna taralýy joǵarydaǵy oıymyzǵa belgili bir dárejede tirek emes pe degimiz keledi.
Osy jerde jáne bir jaıtqa toqtala ketýdi paryzym dep bilemin. 2010 jyly Qazybek babamyzǵa arnalǵan ensıklopedııa shyǵardyń aldynda bir top ǵalym Túrkistan qalasyna bardyq. Ońtústiktegi birtalaı ataýly adamdardyń arýaǵyna, Iаsaýı babamyz kesenesine jerlengen Qaz daýysty Qazybek babamyzǵa Quran baǵyshtap, qurbandyq shalýǵa bardyq. Áli esimde, sonda bir qarııalarmen suhbattas boldyq. Áńgimemiz Arystan bab kesenesiniń mańynda bolyp edi. Aqsaqal jón surasqan soń, ońtústik óńirdegi kıeli dep esepteletin arýaqtar men tarıhy mol oryndardy áńgimeleı kelip, eki jaıtty aıryqsha den qoıa otyryp aıtyp edi. Sonyń biri – Bekasyldyń, ıaǵnı áýlıeniń zerektigi, zerdesiniń tunyqtyǵy týraly bolatyn.
Sonda Bekasyl áýlıe Semeı óńirine jıi kelýi óz aldyna, ol Abaı, Shákárim, murasyn ońtústikke nasıhattaýshy da boldy ǵoı…
Qosh, endi usynystarymyzǵa oralaıyq.
Meniń oıymsha, sabaqtastyq sııaqty fılosofııalyq uǵymdy úzip almas úshin tómendegideı sharalar júzege assa...
«Bekasyl áýlıe Bıbolatuly» atty ǵylymı-saraptamalyq, rýhanı-mádenı keshen ortalyǵy qurylsa, túrli is-shara josparlap, úılestirip, jurtty habardar etip, nasıhattap otyrar edi. Bul ortalyq Bekasyl Bıbolatulynyń ómir joly men bolmysyna bitken qasıet, sıpattaryn, babanyń ǵumyryndaǵy keıbir kómeski jaıttardy anyqtaýdy, birtutas ǵumyrnamalyq jáne geneologııalyq kartasyn ázirleýdi, «Bekasyl baba izimen» atty ekspedısııa uıymdastyrýdy, oblys ortalyqtarynda, t.b. eldi mekenderde belgili bir merzim aıasynda tanymdyq sıpattaǵy túrli is-shara ótkizýdi, Ýálı babanyń «Juldyznama», «Zıkzal» dep atalatyn árqaısysy qos aýqymdy tomnan turatyn kitaptary, olardaǵy biz meńgere qoımaǵan tylsym syrlar týraly synı pikirler toptastyrylǵan jınaq shyǵarýdy qolǵa alsa, qanekı.
Máýen HAMZIN,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor
QARAǴANDY