Elimizdiń ortalyq bóligi men elorda halqyn tirshilik nárimen qamtamasyz etip otyrǵan Q.Sátbaev atyndaǵy sý arnasynyń jaǵdaıy jyl sanap keri ketip barady. «Qazsýshar» RMK quramyna engeli mekeme qyzmetkerleriniń kadrlyq jáne áleýmettik áleýeti tómendep qana qoımaı, strategııalyq nysannyń tehnologııasyn jańartýda eleýli kemshilikter paıda bolǵan. Májilis depýtattary mekemege derbes zańdy tulǵa mártebesin qaıtaryp berýdi surap otyr.
Parlamenttiń bir top depýtaty jyldar boıy qordalanyp qalǵan máseleni sheshýge belsene kiriskenderin aıtyp habarlasty. Aıtýlarynsha, kanaldyń qarjylyq derbestiginen aıyrylýy onyń tehnıkalyq jaǵdaıyna, kadrlyq jáne áleýmettik saıasatyna qatty áser etip otyr. Qazirgideı ekonomıkalyq kúrdeli kezeńde sý arnasynyń jumysyn qalypty etý úshin ondaǵy mamandardyń tıisti materıaldyq jáne áleýmettik jaǵdaıyn jasaýǵa umtylý shart. Alaıda «Qazsýshar» mekemesi Q.Sátbaev atyndaǵy sý arnasy arqyly kelgen tabystyń barlyǵyn ózge óńirlerge baǵyttap, arna boıyna qyzmet kórsetip turǵan kásiporyndy (Q.Sátbaev atyndaǵy sý arnasy mekemesi Pavlodar men Qaraǵandy oblystary aýmaǵynda ornalasqan) túksiz qaldyrýda. Derbes zańdy mártebesi bolmaǵandyqtan, sý arnasy mamandardy daıarlaý men qaıta daıarlaý jumysyn júrgizý, óz qyzmetkerleriniń jalaqy deńgeıin retteý jáne olardyń áleýmettik máselelerin sheshý múmkindiginen aıyrylyp otyr. Quqyqtyq jáne qarjylyq derbestiktiń bolmaýy ondaǵy jabdyqtardy rekonstrýksııalaý men jańǵyrtý boıynsha tıisti is-sharalardy atqarýǵa da úlken kedergi kórinedi.
«О́tken jyldyń 5 qazanynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev saılaýaldy naýqan aıasynda Qaraǵandyda sóılegen sózinde Q.Sátbaev atyndaǵy kanaldyń qanaǵattanarlyqsyz tehnıkalyq jaı-kúıin atap kórsetip, Úkimetke osy máseleni zerdeleýdi tapsyrǵan edi. Odan soń bıyl elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýy máseleleri boıynsha keńeıtilgen keńeste Prezıdent sý resýrstaryn basqarý júıesin qaıta qarap, «Qazsýshardy» qarjylyq jaǵynan turaqty uıym etip qaıta formattaýdy tapsyrdy. Bul máseleni kanaldy alǵashqy salýshylar da, mamandar da qaıta-qaıta kóterip jatyr. Osy rette biz, Májilistegi «Amanat» fraksııasynyń músheleri Úkimet basshysy Álıhan Smaıylovqa depýtattyq saýal joldadyq. Onda eki birdeı máseleni qarastyrýdy suradyq. Birinshiden, «Qazsýshar» kásiporynynyń quramyndaǵy rentabeldi fılıaldardy derbes qylyp, jaǵdaıy qıyndaýlaryn bólektep «ońaltý sharasyn» júrgizý qajet. Bárin birdeı batpaqqa tyqpaı, jónge kelmeıtinderimen aınalysqan jón. Biraq barlyq mekeme bir júıege baǵynýǵa tıis, mysaly, sý komıtetine nemese sý resýrstaryn basqaratyn jańa holdıngke. Ekinshiden, «Qazsýshardyń» quramynda zańdylyq jáne qarjylyq erkindik berse, ózin-ózi aqtaı alatyn fılıaldar qazirdiń ózinde bar. Ol – Sátbaev atyndaǵy strategııalyq mańyzy bar kanal. Kanaldyń biregeı ınfraqurylymy men qarjylyq táýelsizdigin saqtaý úshin oǵan derbes zańdy tulǵa mártebesin berý qajet. Bul óz kezeginde keıingi jyldary osy kásiporynda qordalanǵan kóptegen máseleniń sheshilýine múmkindik beredi jáne sý arnasy Astana qalasy men Ortalyq Qazaqstan aýmaǵyn sý resýrstarymen senimdi túrde qamtamasyz etedi», deıdi Májilis depýtaty Nurjan Áshimbetov.
Negizi sý arnasynyń tolyq paıdalanýǵa berilgenine 60 jyldaı ýaqyt ótipti. Sonaý 1962 jyldyń aqpan aıynda Ertis ózeniniń saǵasynda, Belaıa dep atalatyn ózen aýmaǵyna sý arnasynyń qurylysyn bastaıtyn qurylysshylardyń alǵashqy desanty túsirildi. Bul tájirıbeli mamandar buǵan deıin Qazaqstandaǵy iri ónerkásiptik nysandardy quryp, sonyń ishinde áıgili Buqtyrma GES-in de turǵyzǵan. «Ertis-Qaraǵandy» atalǵan arnany qazýdyń alǵashqy kezegi 8 jylǵa sozylǵany málim. Onda 10 myńdaı adam bel jazbaı eńbektenip, qurylysshylar sýdy joǵaryǵa kóterý boıynsha ári uzyndyǵy jóninen jer betinde balamasy joq jańa sý arterııasyn qoldan qurdy. Bul ıdeıany alǵash qozǵaǵan akademık Qanysh Sátbaevtyń ózi bolǵany sebepti keıin táýelsizdik alǵan soń sý arnasyna ǵulamanyń esimi berildi.
Kezinde sý arnasynyń qurylysy úshin KSRO syılyǵyn ıelengen, búginde Pavlodar oblysynyń jáne Ekibastuz qalasynyń qurmetti azamaty Leonıd Batalovty sý sharýashylyǵynda bilmeıtin adam kemde-kem. Leonıd Ivanovıch – kanal qurylysyndaǵy jer qyrtysyna alǵashqy ekskavator shómishin salǵan adam. Alǵashqy mamandyǵy – ekskavator júrgizýshisi. Qalamger Qalmuqan Isabaev sıpattap jazǵan «Arman arnasyndaǵy» barlyq jer qazý jumystarynda eńbektenip, ómir boıy osy sý torabynda adal qyzmet etken jan. Arna qurylysy aıaqtalǵanda ol mehanıkalandyrylǵan kolonna bastyǵy orynbasarynyń deńgeıine jetti. Odan soń tapjylmastan 35 jyl boıy sý arnasy kásiporynynyń pavlodarlyq fılıalyn basqardy. Toqsanynshy jyldardaǵy toqyraýdy da, 2000-jyldardyń basyndaǵy bankrottyq prosesti de bastan ótkerip, mańyzy zor sý torabynyń qaz-qalpynda saqtalyp, osy kúnge jetýine ólsheýsiz úles qosty. Salanyń jiligin shaǵyp, maıyn ishken maman búginde Q.Sátbaev atyndaǵy sý arnasy mekemesi basshysynyń keńesshisi qyzmetin atqarady. Máselege oraı Leonıd Ivanovıchti áńgimege tarttyq.
– Sý arnasynyń qurylysy 1970 jyly aıaqtalyp, ol jylyna 1960 mln tekshe metr sý beretin qýattylyqpen jumysqa kiriskeni esimizde. 1967 jyldyń 28 qazanynda alǵash ret Ekibastuz qalasyna sý berildi. KSRO energetıka mınıstrliginiń buıryǵymen «Ertis-Qaraǵandy» kásiporny da quryldy. Al 1975 jyly arna óndiristik jaǵdaıdaǵy tolyqqandy qyzmet kórsetý salasyna engizildi. Bul arna Pavlodar oblysynyń Maı aýdanyndaǵy Belaıa ózeninen bastalyp, Qaraǵandyǵa deıin jalǵasady. Jalpy uzyndyǵy 458 shaqyrym bolsa, sonyń 380-deı shaqyrymy Pavlodar oblysynyń aýmaǵynda ornalasqan. Sý torabynyń biregeıligi sol, 22 sýsorǵy stansalary sýdy tómennen joǵaryǵa qaraı aıdap, jalpy bıiktigi 418 metrge deıin kóteredi. Mundaı sý arterııasy jer betinde joq. Sýsorǵy-qýat jabdyqtary jylyna shamamen 2200 mln KVt/saǵat elektr energııasyn tutynatyndyqtan arnanyń ekinshi kezegi – «Qaraǵandy – Jezqazǵan» baǵyty júrgizilmedi. Iаǵnı sol tustaǵy mamandar muny tıimdi emes dep eseptedi. Sonyń áserinen arna búginde óz áleýetiniń tek 40 paıyzyn ǵana paıdalanady, – dep túsindirdi arnanyń tehnıkalyq erekshelikteri jaıynda qart qurylysshy.
Arna azattyq jyldarynda úsh márte bankrot bola jazdaǵan. Birneshe jaǵdaıdan áýpirimdep shyqqanymen, aqyr sońy 2000 jyly bankrot bolyp tanylyp, qaıta qurylymdaýdan ótedi. Sol tusta mekeme «Qanysh Sátbaev atyndaǵy sý arnasy» respýblıkalyq memlekettik kásiporyn bolyp ataldy. Alaıda arada 11 jyl ótkende uıym respýblıkalyq mártebesinen aıyrylyp, «Qazsýshar» RMK-nyń fılıaly bolyp qana qaldy. Sý arnasyna qyzmet kórsetip turǵan kásiporyndardyń quldyraýy osy ýaqyttan bastalyp ketkeni kezdeısoqtyq emes. Sebebi «Qazsýshar» RMK ony derbestiginen ǵana aıyryp qana qoıǵan joq, jyl saıyn arna arqyly túsetin mıllıardtaǵan teńge tabysty jyryp áketip, respýblıkamyzdyń ózge óńirlerine quıdy. Al arna boıynda jyldar boıy eńbektenip kelgen qyzmetkerlerdiń úlesine eshteńe tımedi. Eńbekaqy óspedi, tehnologııalyq jabdyqtarǵa kúrdeli jóndeýler jetkilikti júrgizilmedi. Bir ǵana mysal 1 dollar 120 teńge bolǵan ýaqytta sý arnasy kásipornyndaǵy qyzmetkerlerdiń jalaqysy 80-90 myń teńge edi. Al qazirgi kúni dollardyń quny 440 teńgeniń ústinde sharyqtap turǵanda mundaǵy eńbekaqy 120-130 myń teńgeden aspaı tur. Munyń saldarynan sý arnasynda talaı jyl jumys istegen tájirıbeli qyzmetkerlerdiń barlyǵy jalaqysy táýir eńbek uıymdaryna ketip qaldy. Al arna boıynda shtat boıynsha 2 myńnan asa adam qyzmet etýi kerek bolsa, «Qazsýshar» ony 1 600-ge deıin qysqartyp, onsyz da jaǵdaıy kelińkiremeı turǵan kásiporyndy qos ókpeden qysyp otyr.
«Qarjylyq derbestiginen aıyrylǵan arnanyń búgingi ahýaly óte nashar. Jyl saıyn shamamen 2 mlrd teńgeden asa tabysymyzdy tartyp alyp, ózge aımaqtarǵa quıady. Bul baryp turǵan ádiletsizdik qoı. Jergilikti jerde alynǵan paıda sol salany damytýǵa jumsalýǵa tıis emes pe?! О́kinishke qaraı, «Qazsýshar» ondaı qadamǵa barar emes. RMK-ǵa qaraıtyn ózge eńbek uıymdarynyń barlyǵy shyǵyndy bolyp esepteledi. Bul – birinshi másele. Ekinshiden, respýblıkalyq mekeme Túrkistan, Jambyl, Aqtóbe oblystaryndaǵy sýarý júıelerin jóndeýge halyqaralyq qarjy uıymdarynan uzaq jylǵa 316 mln dollar kóleminde (145,4 mlrd teńge) nesıe alǵan. Qaryz qamytynan shyǵa almaı otyrmyz. Ne qyzmetkerlerdiń eńbekaqysy óspeıdi, ne áleýmettik jaǵdaılary durystalmaıdy. Bilikti kadrlardyń jetispeýshiligi keıingi 10 jylda úlken máselege aınaldy. Búginde kadr tapshylyǵy 25 paıyzdan asyp otyr. Jóndeý júrgizetin, qyzmet kórsetetin qyzmetkerler sany óte kóp qysqardy. Ýnıversıtet bitirgen jastardy qabyldap, odan soń kásiporyn qarajatyna bir jyl biliktiligin jetildirip oqytamyz. Álgi jas mamandar tájirıbe jınaqtap alǵan soń mańaıdaǵy «Bozshakól», «Bogatyr» sekildi óndiristik kásiporyndarǵa qashyp ketedi. Sebebi olarda jalaqy birneshe ese joǵary. Qarjy jetkiliksizdiginen sýsorǵy stansalaryna durys jóndeý de júrgizilmeı keledi. Ondaǵy jabdyqtarǵa jarty ǵasyrdan asa ýaqyt ótti. Bir kúni stansalarda júıeli apat oryn alsa, sý berý toqtap qalýy ǵajap emes. Basshylyq biregeı nysandaǵy sý toraptaryn saqtap qalý úshin elektrtehnıkalyq, gıdromehanıkalyq jáne gıdrotehnıkalyq júıelerdiń kidirissiz jumysyn qamtamasyz ete almaı otyr», deıdi L.Batalov.
Anyqtaǵanymyzdaı, «Qazsýshar» RMK 2015-2018 jyldary óz qajettilikteri úshin arnanyń tabysynan 2,8 mlrd teńge jyryp alǵan. Bul atalǵandarǵa qosa, Temirtaý qalasyndaǵy «Apan» ekologııalyq polıgonyn, «Jáırem-Qarajal», «Esqula», «Úıtas-Aıdos» toptyq sý qubyrlaryn ustap turý da arnanyń qarjylyq mindetine kiredi eken. Qaraǵandydaǵy «Molodejnyı» jumysshylar kenti men Pavlodar oblysyndaǵy Shiderti kentiniń jylý jáne sý jelilerin de osy mekemeniń tabysynan qarjylandyrady. Álgi kommýnaldyq nysandardyń zań boıynsha jergilikti atqarýshy bıliktiń balansyna nege berilmeı turǵany da túsiniksiz.
Resmı málimetterge súıensek, jylyna tutynýshylar arnadan 450-460 mln tekshe metr sý satyp alyp otyr. Sóıte tura, álsiz aýmaqtar úshin «donorǵa» aınalǵan sý arnasynyń qyzmetkerleri nege táýir jalaqy men áleýmettik paketterdi ıelenbeýi kerek? Bul suraqtyń qoıylyp kele jatqanyna 12 jyldan asa ýaqyt ótti. Alaıda problema kóteriledi de, aıaǵy sıyrquıymshaqtanyp «jabýly qazan jabýly kúıinde» qalyp qoıa beredi. Bul tarapta Sátbaev atyndaǵy sý arnasy strategııalyq turǵydan elimizdiń birqatar óńiri úshin asa mańyzdy ekenin, onyń jumysynda kinárat shyqsa, zardabyn otandyq úlken ónerkásipter, qalalardaǵy mıllıondaǵan turǵyndar tartatynyn eskerýimiz qajet. Búginde sý arnasy Pavlodar, Qaraǵandy, Ulytaý oblystary men Astana qalasyna tirshilik nárin jetkizip turǵan jalǵyz sý kózi ekeni, buǵan qosa Temirtaý metallýrgııalyq kombınaty, Ekibastuzdaǵy qos MAES-tiń buǵan baılaýly turǵany nazarǵa alynsa ıgi. Onyń ústine arnadan Aqmola oblysynyń Qorǵaljyn kóline, Pavlodar oblysynyń Shiderti alqabyna jyl saıyn sý jiberilip, kóltabandar men sýarmaly alqaptardy qamtamasyz etip turǵanyn nege umytamyz?
Bolashaqta Astana baǵytynda jańadan salynatyn Sofıevka sý qoımasyna deıin Shiderti arnasynan sý tarmaǵy júrgiziledi. Bul jumystar, atap aıtqanda, jobalaý, qurylys jáne odan arǵy qyzmet kórsetý Q.Sátbaev atyndaǵy sý arnasyna tikeleı júktelgeni jón bolar. Endeshe sý arnasynyń kásipornyn jeke quryp, ony damytýdyń jón-jobasy qaıta jasalsa degen tilek bar.
Túıindep aıtar bolsaq, Ortalyq Qazaqstan men elordany tirshilik nárimen qamtamasyz etip turǵan sý arterııasy senimdi ári derbes kásiporynǵa aınalýy kerek. Arna ujymynyń áreń kúneltip otyrýy jaramaıdy. Keıingi 12 jylda kásiporyn damýdyń ınvestısııalyq baǵdarlamasy aıasynda jobalaryn qaıta-qaıta usynyp, onysy memlekettik saraptamadan ótken de kórinedi. Alaıda jobalardy iske asyrýǵa memlekettik vedomstvolar qulyqty emes. Jaǵdaı osylaı jalǵasa berse, aldaǵy bes-on jylda sý arnasyn ustap otyrǵan uıym tarap ketýi ábden múmkin.
Pavlodar oblysy