Náýbetti kezeń zerdelendi

Forýmnyń jalpy otyrysyn «Qo­ǵam­dyq kelisim» RMM dırektory Elı­na­ Paýlı ashyp, qazaq tilinde júrgizip oty­r­dy. Jıynda ashtyq pen saıası qýǵyn-súr­­gin taqyrybyn zerttegen ǵalymdar sóı­ledi. Sonyń ishinde Memleket tarıhy ınstıtýty dırektorynyń mindetin at­qarýshy, professor Búrkitbaı Aıaǵan Maǵjan Jumabaevtyń ashtyq jyl­da­r­yndaǵy saıası qaıratker retindegi kú­resi týraly tyń derekterdi alǵa tart­ty. Qazaq dalasyna bolshevıkter­ bı­ligi ornaǵan alǵashqy jyldary-aq­ ashtyq bastalǵan. Sonyń ishinde Aza­mat­ soǵysynyń kesirinen 1921-1922 jyl­dary bolǵan ashtyqtyń azaby da az bolmady. Sol jyldary Aqmola gýber­nııasynda ómir súrgen 1 mln 21 myń­ halyqtyń 471 myńy ashtyqqa ushy­raǵan. Petropavl men Kókshetaý ýez­derinde 62 myń qazaq, 30 myńǵa jýyq­ orys halqy ashtyqtyń azabyn tart­qan. Petropavl qalasynda ashtyq bas­talǵan 25 kúnde ǵana 70 adam ashtan­ ólip ketken. «Osyndaı derekterge ash­tyq­ taqyrybyn zertteýshi ǵalymdar áli­ kúnge tereń mán bermeı keledi. Olar negizinen 1931-1933 jyldardaǵy ash­tyqty ǵana qamtıdy», dedi B.Aıaǵan.

1922 jyldyń 5 mamyrynda jer­gi­likti ókimet ashtyqtan zardap shegý­shi­­lerge kómek uıymdastyratyn tó­ten­she komıssııa (Pomgol) quryp, onyń tóraǵasynyń orynbasarlyǵyna Maǵ­­jan Jumabaevty taǵaıyndaıdy. Maǵj­annyń «Petropavl-Kokchetav» te­mirjoly qurylysyn júrgizýshi kásip­oryn­nyń basshysy Ilınge ashtyqqa ushy­raǵandarǵa kómek qolyn sozýdy ta­lap etken jedelhaty saqtalǵan. Úki­met basqalarǵa kómek jasamasa da,  temir jol qurylysyn júrgizýshi ká­sip­­oryndarǵa astyq pen azyq-túlikti mol­ berip turǵan kórinedi.

Búrkitbaı Aıaǵan baıandamasynda Maǵjan Jumabaevtyń aqyn ǵana emes, myńdaǵan halyqty ashtyqtan qutqarýǵa belsendi aralasqan mem­lekettik tulǵa bol­ǵanyn da atap ótti. Basynda ol «Pomgol» tóraǵasynyń orynba­sary, keıinnen onyń tór­aǵa­sy qyzmetine ósiri­ledi. Budan Maǵjannyń uıym­das­­tyrýshylyq qabileti de, bilimi de moıyndalǵanyn kórýge bola­dy.­ «Mamyrdyń 22-si kúni ol Ǵa­lym Jaqypovty Saryaıǵyr, Kel­te­sor, Taıynsha, Jamantuz, To­rań­ǵul bolystaryndaǵy ashtyqqa ushy­ra­ǵandarǵa kómek uıymdastyrýǵa ji­be­rip, naqty tapsyrmalar bergen. Jer­gilikti organdardyń ashtyqqa ushy­raǵandardyń tizimin jedel jasap,­ aqparat berýlerin, azyq-túlik qo­ryn­ esepke alýyn jáne jınalǵan kó­mekti «Pomgoldyń» ruqsatymen ash­tar­ǵa durys bólinýin qadaǵalaýdy tap­syr­ǵan»,­ dedi ǵalym.

Baıandama jasaǵan basqa ǵalymdar da ash­tyqtyń kólemin aıqyndap berdi. Máse­len, L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ pro­f­essory Qurmanǵalı Dárkenov 1931-1933 jyldardaǵy ashtyqtyń bir sebe­bi ókimettiń qazaq sharýalarynyń mal­daryn tartyp alyp, soıyp etke ótkiz­geninde ekenin aıtty. «1931 jyly ortalyq ókimetke et daıyndap, jónel­tý­ jumysymen Qazaqstanǵa A.Mıkoıan kel­gen. Sol jyly Qazaqstan ókimetke 493 myń 500 tonna et ótkizip, bul kór­setkish boıynsha odaqtas respýblı­ka­lar arasynda birinshi orynǵa shyq­qan.­ 45 mıllıon mal basynan kelesi jy­ly tek 4-aq mıllıon qalǵan», de­di­ Q.Dárkenov. Al ashtyq bolǵanda ha­lyq­­tyń óz maldaryn soıǵany úshin ǵa­na «halyq jaýy» qylyp shyǵaryp, qý­ǵyn-súrginge ushyratqan. Tipti bir úı­den 3-5 aǵaıyndy jigitke deıin sot­tap, atý jazasyn bergeni aıtyldy. «Ash­tyqtyń kesirinen halyq qyrylyp jat­ty, al qyrylmaǵany jer aýyp ket­ti.­ Orta jolda jan tapsyrǵandary da­ bar. Máselen, zulmat jyldary Ja­ńaarqa aýdanynda turǵan 25 myń ha­lyq­tyń 5 myńy ǵana aman qalǵan», dedi ǵalym.

Forýmnyń jalpy otyrysynda­ Q.Qarasaev atyndaǵy Bishkek memle­ket­tik ýnıversıtetiniń dosenti Sala­mat­ Balabaev, Polshanyń Gdansk qala­sy murajaıynan tarıh ǵylym­da­ry­nyń doktory Dmıtrıı Panto, ákesi qý­ǵyn-súrginge ushyrap, qaza tapqan Pet­ro­pavl qalasynyń turǵyny Bolat Maǵa­zov sóz sóıledi.

Alǵashqy kúni forýmǵa qatysý­shy­la­r Maǵjan Jumabaevtyń týǵan jerine ba­ryp, ondaǵy aqynnyń mýzeıimen tanysty, týǵan-týys­tarymen kezdesti. Al kelesi kúngi jalpy otyrys bas­tal­mas buryn qonaqtar Soltústik Qazaq­stan oblysynda qýǵyn-súrgin kórgen aza­mat­tardyń arhıvtegi qujattarynyń kórmesin tamashalady.

Soltústik Qazaqstan oblysy