Halqymyzdy qyrǵynǵa ushyratqan HH ǵasyrdaǵy ashtyq pen qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jumystary Almaty oblysynda da júıeli júrgizilip keledi.
Memleket basshysynyń tapsyrmasyna oraı, Almaty oblys ákimdigi janynan saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jóninde bes jumys toby qurylyp, arhıv qyzmetkerlerimen birlesip zerdeleý jáne anyqtaý jumystary atqarylyp jatyr. Nátıjesinde, jalpy sany 2003 is, 4 291 adam – saıası qýǵyn-súrgin qurbandary tolyq aqtaýǵa jatatyndyǵy anyqtalǵan.
– «Almaty oblysynyń memlekettik arhıvi» KMM-niń eki jabyq qoryna 2021 jyldyń shilde-tamyz aılarynda eki kezeńmen, atap aıtqanda, №685 «Alma-Atınskıı oblastnoı ıspolnıtelnyı komıtet», №408 «Almaty oblysynyń prokýratýrasy» qoryndaǵy qupııa qujattaryna qor qurýshy mekemelermen birlesken komıssııa qurylyp, qupııasyzdandyrý jumysy júrgizildi. Qupııasyzdandyrylǵan qujattar quramynda qýǵyn-súrginge ushyraǵan azamattar týraly derekter anyqtaldy, – deıdi Almaty oblysy memlekettik arhıviniń qujattardy memlekettik esepke alý jáne saqtalýyn qamtamasyz etý bóliminiń basshysy Gúlmıra Asylhanova.
Arhıv qyzmetkerleriniń tabandylyǵy arqasynda sandaǵan jyl boıy muraǵat sórelerinde sarǵaıǵan qujattar jaryqqa shyqty. 1927-1953 jyldarǵa deıin saıası qýǵyn-súrgin qurbany bolǵandardyń qaraly tizimi jarııalandy. Uzaq jyldan keıin ǵana kóptegen Alashtyń ardaqty azamatynyń esimi halqymyzǵa qaıta oraldy.
– 1937 jyldyń 30 shildesinde ishki ister halyq komıssary Nıkolaı Ejovtyń №00447 buıryǵy jaryq kóredi. Bul buıryq boıynsha Qazaq KSR-inde 5 tamyz ben 12 jeltoqsan aralyǵynda 2 500 adam atý jazasyna kesilip, 5 myń adam ETL (eńbekpen túzetý lageri) jiberilý kerek bolǵan. Biraq Stalınniń repressııalyq saıasaty 11 aıǵa sozylyp 25 myń adam atý jazasyna kesilip, 103 myń astam adam ETL-ge jiberildi. Ult zııalylarynyń kópshiligi Almaty qalasyndaǵy NKVD túrmesinde atý jazasyna kesilip, jasyryn túrde Jańalyq eldi mekenine kómilgen, – deıdi Saıası qýǵyn-súrgin mýzeıiniń meńgerýshisi Meıirjan Musabaev.
Ártúrli esep boıynsha 5 myńǵa jýyq saıası qýǵyn-súrgin qurbany Jańalyq aýlynyń aýmaǵyna kómilgen, olardyń ishinde Alash qaıratkerleri Ahmet Baıtursynuly, Halel Dosmuhameduly, sondaı-aq Sáken Seıfýllın, Beıimbet Maılın, Ilııas Jansúgirov, Oraz Jandosov, Ydyrys Kóshkinov, Kapez Baıǵabylov, Manap Baıpaqov syndy tarıhı tulǵalar bar. Uzaq jyldar boıy Jańalyq eldi mekeni Stalınniń úlken terrorynyń qurbandaryn jasyryn jerlegen jer bolyp keldi. Tek 1989 jyly ǵana anyqtalyp, belgi qoıyldy. Alash qaıratkerleriniń esimderin máńgi este saqtaý maqsatynda 2002 jyly Jańalyq aýylynda memorıaldy keshen turǵyzylyp, 2018 jyly janynan Saıası qýǵyn-súrgin qurbandary mýzeıi ashyldy.
Saıası qýǵyn-súrgin qurbandary mýzeıi úsh zaldan turady. Onyń alǵashqysy – elimizdegi 1916-1986 jyldar aralyǵyndaǵy qýǵyn-súrgin tarıhy ekspozısııalyq zalynda saıası qýǵyn-súrgin qurbandarynyń jeke zattary, sýretteri, qujattary jáne urpaqtarynyń mýzeıge syıǵa bergen jádigerleri tur. Sonymen qosa repressııa jyldaryn kórsetý maqsatynda tórt taqyryptyq dıorama qoıylǵan.
Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alýǵa arnalǵan ekinshi zalda Almaty oblysy boıynsha qýǵynǵa ushyraǵan 4 125 adamnyń esimi qara mármár tasqa qashalyp jazylǵan, atý jazasyna kesilgen 172 zııalynyń da tizimi osy zalda tur.
Úshinshi zal saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn zerttep júrgen «Ádilet» tarıhı-aǵartýshylyq qoǵamynyń qyzmetine arnalǵan. Bul zalda atalǵan qoǵam tarapynan shyǵarylǵan kitaptarmen, zertteýlermen tanysýǵa bolady.
Tarıhı ádilettilikti qalpyna keltirý, sol jyldardaǵy qaıǵyly oqıǵalarǵa obektıvti baǵa berý maqsatynda Almaty oblysyndaǵy óńirlik komıssııanyń jumys toptary tarapynan respýblıkalyq konferensııalar uıymdastyrylyp, «Qastek kóterilisi. 1928 jyl», «Imperııalyq-polıseılik qadaǵalaýdyń tarıhy», «Alataý óńiri: Alash qaıratkerleri», «1928: Múlikti tárkileý tarıhynan – Balqash aýdany» atty qujattar jınaǵy jaryq kórdi.
Qýǵyn-súrgin qurbandarynyń urpaqtary men óńir jurtshylyǵy jyl saıyn Almaty qalasynan 40 shaqyrym jerdegi Jańalyq aýylynda jatqan saıası qýǵyn-súrgin qurbandarynyń rýhyna taǵzym etýdi dástúrge aınaldyrǵan. Qaraly kúnge oraı, Jańalyq aýylyndaǵy memorıaldyq eskertkishke jıylyp, eske alý is-sharasyn ótkizedi. Byltyr demeýshilerdiń qoldaýymen Jańalyq aýylynda «Alash arystary» meshit jamaǵatqa esik ashqandyǵyn da aıtý artyq etpes.
Tarıhı jadymyzda jattalǵan sol zamandaǵy qıyn kezeńderdiń taby bizdiń birligimizdi odan ári bekemdep, halyqtyń esinde máńgi saqtalmaq.
Almaty oblysy