Bilim «reformalary» haqynda

Bılik – ýaqytsha, bilim – máńgilik

Birinshiden, bul reformalardan muǵalimder qaýymy tys qaldy. Olardan elimizde júrgizilip jatqan joba-baǵdar­lamalar týraly aqyl-keńes suraý bylaı tursyn, muǵalimderdiń reforma týraly aıtqan qarapaıym pikirin eshkim qaperge alǵan joq. Ekinshiden, ǵylymı turǵyda zerttelip, saraptalmaǵan reformalar­dy júzege asyrýda tehnologııalyq múm­­kindigimizdi eshkim eseptep, saralamady. Úshinshiden, reformany júzege asy­ra­tyn eń basty tulǵa – muǵalimniń de, oqýshynyń da ulttyq mentalıteti men psıhologııalyq erekshelikteri es­kerilmedi. Tórtinshiden, jańanyń kózi sanalatyn reformalar oqýshyǵa bilim berý turǵysynan kelgende qalyptasqan oqý júıesinen áldeqaıda tómen edi.

Osydan bir ǵasyr buryn qabyldanǵan «Alash» partııasynyń baǵdarlamalyq tuǵyrnamasynda: «...oqý joly óz aldyna avtonomııa túrinde bolýy, úkimet oqý isine kirispeýi kerek», dep taıǵa tańba basqandaı jazylǵan. О́kinishke qaraı, munyń túp maǵynasyn zerttep, saralaǵan eshkim joq. Shyndyǵynda, bilim-ǵylymdy basqarý atqarýshy bılikten tys turýǵa tıis. Sebebi kez kel­­­gen atqarýshy bılik – ýaqytsha. Al ult­­t­yń órkenıetke jetý joly men da­mý strategııasyn aıqyndaıtyn bi­lim-ǵylym – máńgilik. Ýaqytsha bılik ar­­qyly bilim-ǵylymnyń máńgilik jolyn basqarý múmkin emes. Sondyqtan órkenıetti elderdegideı bilim-ǵylymdy damytýdyń jan-jaqty jetilgen, turaq­ty júıesin qalyptastyrýymyz kerek. О́rkenıet bıigine jetkisi kelgen kez kelgen memleket bilim-ǵylymnyń órkendeýine jaǵdaı jasaı otyryp, óskeleń jas urpaq sanasyna bilim negi­zin qalaýǵa mindetti. Al bilim negizi – mektepte qalanady.

Al elimizde jasalǵan bilim reformalarynda bári kerisinshe boldy. Bul reformalar bizdegi qalyptasqan oqý júıesiniń de, sol júıe boıynsha bilim alyp jatqan mektep oqýshylarynyń da bilimge degen psıhologııalyq kóz­qarasynyń tas-talqanyn shyǵardy. Sebebi batystyq oqý júıesinen talǵam­syz kóshirilip, elimizdiń bilim salasyna kúshpen engizilgen bul reformalardyń ózeginde júıeli bilim negizi joq edi. Mek­tep oqýshylaryna ózin qorshaǵan syrtqy qoǵamdyq ortany tanystyra otyryp, ózindik tulǵalyq kózqaras qalyptastyrý úshin beriletin bilimde olardyń jas ereksheligi eskerilýi kerek ári úderis júıeli negizde bolýy kerek. Reformalardyń birde-biri osy qarapaıym qaǵıdany eskermedi. Re­for­malar arqyly júıesiz berilgen bilim saldarynan jeke tulǵalyq kóz­qarasy qalyptaspaǵan, bilimge degen qush­tarlyǵy tómen enjar urpaq ósip-óndi.

«Bir memleketti basyp alý úshin oǵan soǵys ashyp, atom bombasyn tas­tap áýre bolýdyń qajeti joq. Ol úshin sol eldiń bilim júıesin tas-talqan etseń boldy», degen ustanymdaǵy shetel­dik dıversııalyq kúshter bir adamǵa tabynyp, jemqorlyq jaılaǵan biz­diń avtorıtarlyq júıedegi paraqor sheneýnikterdi paramen satyp alyp, «Qaraev tehnologııasy», «Kembrıdjdik oqý ádisi», «Jańartylǵan oqý baǵdar­lamasy» atty bilim reformalary arqyly elimizdiń qalyptasqan bi­lim júıesin tas-talqan etip, ult bola­­sha­ǵyn joıyp, táýelsizigimizdiń tamy­­ry­na balta shaýyp jatqandaı bolyp kórinedi maǵan. Ras, «ult bola­sha­ǵy», «memlekettik múdde» degen uǵym­nyń ne ekenin bilmeıtin keıbir jem­qor sheneýnikterden bárin de kútýge bola­dy. Elimiz­diń bo­lashaǵy jas urpaqtyń psıholo­gııalyq turǵydaǵy jeke tulǵa bolyp qalyptasýynda jetekshi kúshke ıe, ult­tyq rýh pen ulttyq kodymyzdyń negizi – «Qazaqstan tarıhy» men «Qazaq ádebıeti» pánin júıelep, ǵylymı negizde oqytpaıtyn, «Qazaq tili» pá­ni­niń grammatıkasyn júıeli túrde tereńdete meńgertip, bul pánnen dıktant jazdyrmaıtyn, «durys emes» dep oqýshynyń qatesin túzeýge bolmaıtyn, oqýshyǵa oıyn jazbasha túrde saýatty jetkizýge úıretpeıtin «reformalar» joǵaryda aıtqan oıymyzdyń anyq aıǵaǵy emes pe!?

Anyǵyna kelsek, ózimizden de bar. Negizinde, bizdiń qoǵam – avtorıtarly júıege beıim. Onyń negizgi sebepterin memlekettik júıemizdi – jalǵyz han, aýyldy – aqsaqal, toqsan túrli túıindi bir-aq aýyz sózben sheshetin jalǵyz bı basqarǵan elimizdiń sol kezeńdegi sot júıesi men barlyq máseleni bir ǵana partııa sheshken keıingi keńestik júıeden izdeý kerek sııaqty. Avtorıtarlyq júıe qanymyzǵa sińip, etimizden ótip, súıegimizge jetken. Qalaı desek te, bú­gingi qazaq qoǵamy jalǵyz adam bas­qa­ratyn avtorıtarly júıege beıim. Avtorıtarly júıege beıimdiliktiń bir jaqsy jeri – joǵarydan bastalǵan kez kelgen reformany júzege asyrý ońaı. Tómendegilerdiń ózi joǵarydan únemi reformaly jańalyq kútip otyrady. Sondyqtan bolý kerek, joǵarydan bastalǵan bilim reformalary qoǵam tarapynan esh qarsylyqsyz qabyldanyp jatty.

Osydan 16-17 jyl buryn bastal­ǵan «Qaraev tehnologııasy» atty «re­formanyń» alǵashqy «tiri nátı­jeleri» – «joǵalǵan urpaq» atoılap aldymyzdan shyǵa kelgende ǵana: «Oıbaı, mynalar qaıdan paıda boldy?», dep mańdaıy tasqa tıgen bekire balyqtaı «ah» urdyq. Mine, osy kezeńnen bastap elimizde bilim reformalaryna degen jappaı qoǵamdyq qarsylyq paıda boldy. Táýelsizdik alǵan 30 jyldyń ishinde bilim salasyn 14 mınıstr basqarypty. Orta eseppen alǵanda ár mınıstr jaıly «kresloda» eki jylǵa jeter-jetpes ýaqyt otyrypty. Bir qyzyǵy, mınıstr bolǵandardyń barlyǵy da elimizdiń bilim salasyna óz reformalaryn «súırep alyp» keldi. Olarǵa «Bularyń qalaı?», degen bir adam bolmady. Osydan keıin «Ultymyzdyń bilim salasyna qara nıetti dıversııalyq kúshter josparly túrde shabýyl jasap jatqan joq pa?», degen oıǵa qaldyq. Bilim reformalaryna da kúdikpen qaraı bastadyq. Qazir bul salany Ǵanı Beısembaev basqarady. Bizdińshe, halyqtyń qazirgi mınıstrden kúteri kóp. Bárin ýaqyt kórsetedi, árıne.

Jospar jazýdaǵy júıesizdik

Sońǵy bilim reformasy – «Jańar­tylǵan oqý baǵdarlamasy» boıynsha oqý jospary «uzaqmerzimdi jospar» jáne «qysqamerzimdi jospar» bolyp ekige bólinedi. Mınıstrlik bekitken oqý standartyna saı, uzaqmerzimdi oqý josparyn saǵat sanyna yńǵaılap, muǵalimniń ózi túzgeni – quptarlyq is. Al muǵalimniń qysqamerzimdi oqý jospary pedagogıka ǵylymy tarıhynda buryn-sońdy bolmaǵan dúnıe. Aıtyp otyrǵanyńyz qysqamerzimdi oqý jospary bolsa, buryn da sabaq josparyn jazyp júrgen muǵalimge onyń nesi qıyn dersiz. Qıyndyǵy sol, bul – belgili formada ózindik formýlamen jazylatyn oqý jospary. Áýeli sabaqtyń maqsaty, odan ári oqý maqsaty, belsendi oqytý ádisteri, saralaý ádisteri men krıterıaldy baǵa­laý túrleri jáne sabaqtyń yqpaldy qorytyndylary, qabiletine qaraı topqa bólingen oqýshylar taqyryptan ne úırendi... Qysqasy, qandaı qımyl jasap, ne istedińiz bárin-bárin hattap jazyp otyrýǵa mindettisiz. Ári barlyǵy da óz kezegimen bolýy kerek. Týra bir krossvord sheship otyrǵandaı bolasyz. Osyndaı jaǵdaıda jazylyp, kompıýterge basylǵan qysqamerzimdi jospar 3-4 paraq jazýǵa aınalady. Ár synyptyń deńgeıi ártúrli. Sondyqtan birdeı synyp bolsa da, ár synypqa jeke-jeke qysqamerzimdi jospar jazasyz. Oılanyp, aqyl tezine salyp kórińizshi. 16 saǵaty bar muǵalim kúnine 3-4 saǵat sabaq berip, ár sabaqqa 3-4 pa­raq qysqamerzimdi jospar jazsa, ol orta eseppen kúnine 10 paraq, aptasyna 50 paraq, aıy­na 200 paraq, bir oqý jylyna 1 600 paraq jazý jazady eken. 1 600 A4 paraǵyn ekige búktesek 3 200 bet shyǵady. 3 200 betti 300 betten kitap etip túptesek, bir muǵalim bir jylda orta eseppen 300 betti 10 tom kitap jazady eken. Buǵan ár oqýshydan alatyn bólimdi jınaqtyq baǵalaý men toqsandyq jıyntyq baǵalaýdy qo­syńyz. Munyń bárine ketetin qaǵaz ben ony kompıýterden shyǵarýǵa jum­­salatyn shyǵyndardy muǵalim óz qal­tasynan tóleıdi. Burynǵy qaǵaz­bas­tylyq dep júrgenimiz – qazirgi qaǵaz­bastylyqtyń qasynda balanyń oıyny bolyp qaldy. Mınıstrliktiń «Muǵa­limderdi qaǵazbastylyqtan qut­­qar­dyq», dep júrgeni – bos sóz. Any­ǵynda, burynǵymen salystyrǵanda birneshe ese ósti.

Aıtýdyń ózi uıat, biraq qazirgi tańda muǵalimderdiń bilim jetildirý kýrstary ustazdarǵa tek qana qysqamerzimdi jospar, uzaqmerzimdi jospar, bólimdi jıyntyq baǵalaý, toqsandyq jıyn­tyq baǵalaý jazýdy ǵana úıretedi. Qys­qamerzimdi jospardy jazýǵa 1 saǵat­taı ýa­qyt ketedi eken. Muǵalim kúnine 3-4 saǵat tek qana qysqamerzimdi jos­par jazsa, sonda ol qaı kezde qosymsha ádebıetter oqyp, kásibı turǵydan ózin ózi jetildiredi? Qazirgi muǵalimderdi kitap oqymaıdy dep kinálaımyz. Olar­dyń oǵan ýaqyty da joq. Mektep ákim­­shiligi oqý standartyna sáıkes, mu­­ǵa­limderden qysqamerzimdi jos­par, uzaqmerzimdi jos­par, bólimdi jı­­nyntyq baǵalaý, toqsandyq jıyn­tyq baǵalaý talap etedi. Zańdy buzý­ǵa bolmaıdy. Alaıda ony aına­lyp ótýge árqashan da múmkindik bar. Ol ep­tiligińizge baılanysty. Qazir mu­ǵalimder de qýlyqqa kóshken. Saǵat­tap otyryp qysqamerzimdi jospar jazyp áýre bolǵansha, ınter­nettegi daıyn dúnıege taqyryp qoıyp ala salady. Bir mekteptegi pálen­baı muǵa­limniń, pálenbaı bettik qysqa­mer­zimdi josparyn oqyp, tekserip oty­rýǵa mektep ákimshiliginiń ýaqyty da, múmkindigi de joq. Sonymen sabaq bir jaqta, sabaq jospary bir jaqta, mu­ǵalim tipten basqa jaqta qalady. Sapasyz oqýlyq, qaǵazbastylyqpen «tunshyǵyp» jatqan muǵalim, júıesiz oqý standarty... Osyndaı jaǵdaıda mektep oqýshylarynan qandaı sapaly bilim kútýge bolady? Qazirgi mektepte tirligi túzý, júıkesi bútin bir muǵa­lim joq. Qysqamerzimdi jospar jazý mu­ǵalimderdi júıke aýrýyna shal­dyq­­tyryp, jyndy etetin túri bar. Qys­qa­­­merzimdi jospar – metodıkalyq nus­­qaý. Al metodıka ǵylym emes, ol – ádis! Qandaı ádis qoldansa da, muǵalim oqý standartyna sáıkes taqyrybyn shákirtterine meńgertse boldy emes pe?! Tek, qysqamerzimdi jospar jazyp qana oqýshyǵa sabaq taqyrybyn meńgert dep talap qoıý – muǵalimniń kásibı hám adamı quqyǵyn aıaqqa taptaý! Menińshe, oqý standartyna sáıkes, taqyrypty oqýshyǵa qalaı meńgertemin dese de, ol muǵalimniń quzyryndaǵy jeke sharýa bolýǵa tıis.

«Kundelik.kz» – kúrdeli másele

Reseı oqý júıesiniń «Dnevnıginen» aına-qatesiz kóshirilip alynǵan dep synala bergen soń, zatyn emes, atyn ǵana ózgertken burynǵy «Kundelik.kz», qazirgi «Bilim Land» el muǵalimderiniń bas aýrýyna aınalǵanyna biraz boldy. Mektepte ınternet bar ma? Kom­pıýtermen qam­tamasyz etilgen be? Munda eshkimniń sharýasy joq. «Batys órkenıetin qýyp jetemiz, alǵa!», degen jappaı uranmen el mektepteriniń «Kundelik.kz»-ke kirip ketkenine biraz ýa­qyttyń júzi boldy. Sodan beri muǵa­limderdiń ishkeni – iriń, jegeni – jelim.

«Kundelik.kz» – «Bilim Land» arqyly oqýshy kúndeliginiń joıylyp, synyp jýrnalynyń elektrondy nusqaǵa kóshýi pedagogıka-psıhologııalyq turǵydan óte qate sheshim boldy. Mektep eń kemi 5G ınternetpen, oqýshylar 100 pa­ıyz kompıýtermen qamtamasyz etilgen jaǵdaı bolsa, áńgime bólek. О́kinishke qaraı, mundaı jaǵdaı dál qazirgi qazaq qoǵamy úshin qııal-ǵajaıyp dúnıe bolyp tur. Ne ınterneti, ne jetkilikti kompıýteri joq dál bizdiń jaǵdaı «shtansyz butqa – qaıys baý» deıtindeı, óte kúlkili ári aıanyshty. Sebebi bizde muǵalimderdiń de, oqýshylardyń da kom­pıýtermen hám ınternetpen qamta­masyz etilýi óte tómen deńgeıde. Orta eseppen 1 myń bala oqıtyn mektepte 170-250 oqýshy ǵana kompıýtermen qamtamasyz etilgen. Al ınternet bolsa nashar nemese múldem joq. Osyndaı jaǵdaıda «Kundelik.kz» – «Bilim Land» arqyly balanyń bilim deńgeıin anyqtaý qanshalyqty aqylǵa qonymdy? Bul bir.

Ekinshiden, synypta jýrnaldyń bo­lýy, sol jýrnaldyń sońǵy paraqta­ryn­daǵy oqýshy týraly tolyq málimet jáne oqýshyǵa kúndelikti baǵa qoıý mu­ǵa­limge oqýshylardy psıhologııalyq turǵydan tolyq zerttep bilýine múmkin­dik týdyratyn edi. Qazirgi muǵalim óz oqýshylaryn tulǵa retinde jeke zertteýi bylaı tursyn, olardy tolyq tanyp bilmeıdi de. Oǵan múmkindigi de joq. Oqýshylardy tolyq zerttep bilmegen soń, birtúrli ótirik sabaq berip júrgen sekildi kúı keshesiń. Synypta jýrnal bolsa, oqýshy jýrnalǵa qoıyl­ǵan baǵany kózimen kórip, sabaqqa qaraı bet burar edi. Jýrnal qolymyzda turǵanda toqsan sońynda oqýshydan aýyzsha ne jazbasha synaq alyp, «eger «4»-ke ne «5»-ke shyqqyń kelse, myna taqy­rypty oqyp kel», dep tapsyrma bere­tinbiz. Bul ádis balanyń bilimge degen yntasyna áser etetin. Qazir ol joq. Búkil mektepte ınternettiń 2-3 núktesi ǵana bar. Ol jerdegi muǵalimder arasyndaǵy kezektiń ózin aıtpaǵanda, mekteptegi ınternet núkteleriniń ózi kúndiz nashar, tek túnge qaraı jaq­sy jumys isteıdi. Sonda muǵalim «Kundelik.kz»-ti tek túnde ǵana toltyrýy kerek pe? «Kun­delik.kz» muǵalim men oqýshysy kompıýtermen tolyq qam­tamasyz etilgen, ınterneti múltiksiz jumys isteıtin elderge qolaıly shyǵar. Al bizdiń jaǵdaıda bul muǵalim psıhologııasyna áser etip jatyr. Sebebi muǵalim eńbekaqysy «Kundelik.kz» ar­qy­ly toltyrylǵan jýrnal boıynsha esepteledi.

«Kundelik.kz»-tiń taǵy bir ereksheligi – munda oqýshyǵa «2» degen baǵa qoıýǵa bolmaıdy. Eger mundaı baǵa qoısańyz, «Kundelik.kz» bazasyndaǵy tutas aýdan, qala berdi oblystyń bilim deńgeıiniń kórsetkishi túsip ketedi eken. Ortalyq baza arqyly «joǵarydaǵylarǵa» bári kórinip tur. Bul bir. Ekinshiden, oqý­shyǵa qoıǵan «2» degen baǵa úshin pán muǵaliminen bastap, mektep ákimshiligi túgel «joǵarydaǵylardyń» aldynda jaýap beredi. Mektep ákimshiliginiń bizge túsindirýi solaı. Úshinshiden, «Jańar­tylǵan oqý baǵdarlamasy» boıyn­sha oqýshyǵa «2» qoıý muǵalimniń nasharlyǵy bolyp esepteledi. Al esh­kim­niń «nashar» muǵalim atanǵysy kel­meıtini belgili. «2» qoımaıtynyna senip alǵan oqýshy muǵalimnen aıaǵyn tartyp, daıyndalyp, sabaq oqıyn dep alǵa umtylmaıdy. Onyń ústine «Jańar­tylǵan oqý baǵdarlamasy» boıynsha oqýshyǵa «2» qoıý bylaı tursyn, «seniki qate», «durys emes» dep te aıtýǵa ruq­sat joq. Oqýshy jaýaby durys bol­maǵan jaǵdaıda «Seniki durys, biraq...», degen sózden bastap qatesin túzetýge bolady. Eń qıyny, oqýshynyń durys emes, qate jeri «seniki durys» dep aıtylyp qalǵan soń, odan keıingi aıtylar «biraq...»-tan sońǵy muǵalim oıyna oqýshy jetkilikti kóńil bólip, kóp jaǵdaıda durys qorytyndy shyǵara bermeıdi. Sebebi oqýshy ózine kerekti muǵalimniń «durys» degen sózin estidi, arǵy jaǵy mańyzdy emes. Mundaı jaǵ­daıdy biz, praktık-muǵalimder kúnde kórip júrmiz.

Qazirgi tańda muǵalimderdiń júıkesin juqartyp otyrǵan taǵy bir másele – kásibı biliktiligin anyqtaý maqsatynda olardan alynatyn test-synaǵy. Any­ǵyn aıtqanda, muǵalimniń shyn bilim dárejesin test-synaqtary anyqtap bere al­maıdy. Menińshe, qaı zamanda da mu­ǵalimniń bilim deńgeıi oqytqan oqýshy­larynyń bilim kórsetkishterimen anyqtalǵan. Sondyqtan muǵalimniń deńgeıin oqytqan oqýshylarynyń bilim kórsetkishimen esepteý kerek. Ol úshin muǵalimniń 2-3 jyl sabaq bergen synybynan jazbasha jáne aýyzsha synaq alyp, onyń ortasha balyn shyǵara otyryp, synyp oqýshylarynyń biliminiń sapalyq deńgeıin anyqtaý kerek. Mine, osyndaı tásil arqyly muǵalimderdiń kásibı deńgeıi anyqtalsa durys bolar edi dep oılaımyn. Árıne, muǵalimniń óz jeke basynyń kásibı sheberligi úshin jetken jetistiginiń marapaty men ol oqytqan oqýshylardyń pándik olımpıadalardan alǵan jetistikteri esepke alynýy kerek.

Qazirgi mekteptiń ishki jaı-kúıin sonshalyq táptishtep jazyp otyrýym­nyń negizgi sebebi bireý-aq. Ol – táýel­sizdik alǵan otyz jyldan beri bilim salasynda úzdiksiz jasalǵan túrli re­for­malar, elimizdiń bilim salasyn qaı­rańǵa otyrǵyzyp, tyǵyryqqa tiredi. Budan shyǵýdyń bir-aq joly bar. Ol – bilim júıesin jetik biletin ǵalymdar men tájirıbeli mektep muǵalimderin qatystyra otyryp, keń kólemdegi ha­lyq­tyq talqylaý arqyly bilim berý­diń «Ulttyq tujyrymdamasyn» qabyl­daý. Sodan soń ǵana osy tujyrym­damaǵa negizdelgen mektep oqýlyqtaryn jazǵan durys. Árıne, bul oqýlyqtardy jazýǵa da bilikti mamandar, ǵalymdar men tájirıbeli mektep muǵalimderi keńinen tartylýǵa tıis. «Bilim berý­diń «Ulttyq tujyrymdamasyn» ázir­leýimiz kerek» degendi «EDECH-KZ» halyqaralyq bilim ortalyǵynyń bas dırektory kezinde Ǵanı Beısembaev ta aıtqan edi. Kóptiń kókeıindegi sózdi aıtqan Ǵanı Bektaıuly – qazir Oqý-aǵartý mınıstri. Endi ultqa aýadaı qajet tujyrymdamany qabyldaýǵa ne kedergi? Álde, «Úıdegi oıdy bazardaǵy naryq buzyp tur» ma?..

Nurǵalı MAHAN,

joǵary sanatty

sheber-pedagog

Túrkistan oblysy,

Sozaq aýdany