Sınoptıkterdiń boljamyna sensek, elimizdiń basym bóliginde 11-13 shilde kúnderi kún taǵy da qatty ysıdy. Aldaǵy táýlikterde el aýmaǵy arqyly Batys sıklony ótedi.
Eldiń batysynda, odan keıin soltústiginde jáne ortalyǵynda naızaǵaı oınap, burshaq jaýyp, ekpindi jel soǵady. Respýblıkanyń shyǵysynda, ońtústiginde jáne ońtústik-shyǵysynda antısıklonnyń kúsheıýimen jaýyn-shashynsyz aýa raıy saqtalady. Osy kezeńde soltústikte, ortalyqta, 11-12 shildede soltústik-batysta, 12-13 shildede ońtústikte, 13 shildede ońtústik-shyǵysta 43 gradýsqa deıin óte qatty ystyq bolady.
Kúnniń qatty ysýy jaǵdaıynda órt qaýpi kúsheıetini belgili. Maýsym basynda Abaı oblysynda oryn alǵan, adam shyǵynyna ákelip soqqan alapat órttiń jalyny júregimizde áli basyla qoıǵan joq... Joǵary temperatýra adamdarǵa da keri áser etedi. Aptap ystyq barlyq adam úshin eń aldymen, qaýip toptaryna jatatyn tulǵalar úshin qaýipti.
Egde adamdar, júkti áıelder, jańa týǵan náresteler, sábıler, sozylmaly aýrýlary (júrek-qan tamyr, nesep shyǵarý júıesi, tynys alý aǵzalary, zat almasý buzylystary) bar tulǵalar, qımyl-qozǵalysy shekteýli jáne aqyl-oı buzylystary bar tulǵalar, dári-dármek qabyldaıtyn, dalada jumys isteıtin jáne fızıkalyq jattyǵýlarmen aınalysatyn adamdar, sondaı-aq halyqtyń úısiz-kúısiz nemese jaǵdaıy tómen toptaryndaǵy adamdarda ystyq ótip aýyrý qaýpi joǵary bolady. Osyǵan oraı Tótenshe jaǵdaılar departamentiniń ókilderi barlyq jaýapty oryndardy aptap ystyqqa baılanysty birqatar saqtyq sharasyn múltiksiz oryndaýǵa, turǵyndardy óz densaýlyǵyna muqııat bolýǵa shaqyrady.
Dala jáne ormandy jerde ystyq, qurǵaq, jeldi aýa raıy kezinde ot jaǵýǵa bolmaıdy. Ekinshiden, úı mańynda, saıajaıda jınalǵan qoqys pen qýraǵan shópti jaqqan kezde qaýipsiz araqashyqtyqty saqtaý kerek. Ol 50 metrdi quraıdy. Sonymen qatar janǵan otty qaraýsyz qaldyrýǵa jáne ony baqylaýdy balalarǵa tapsyrýǵa bolmaıdy.
О́rt qaýpine baılanysty qalaly jerlerde, dalaly aımaqtarda birqatar shekteý engizilgen. TJD qyzmetkeri halyq arasynda keń, jan-jaqty túsindirý jumystaryn júrgizýde.
Tótenshe jaǵdaılar mınıstrligi ystyqtan saqtaný úshin azamattarǵa, asa qajettilik bolmaǵan jaǵdaıda, dalaǵa shyqpaýǵa keńes beredi, sondaı-aq aǵzany sýsyzdanýdan qorǵaý úshin kóp sý, kúnine keminde 1,5-3 lıtr suıyqtyq ishý kerek, aptap ystyqta kez kelgen fızıkalyq belsendilikten bas tartyńyz, kúndiz kún sáýlesi bólmege túspeýi úshin terezelerdi ashyq reńkti perdelermen jabyńyz, kún ótpes úshin bas kıim, ashyq aýa ótkizbeıtin kıim (maqtadan jasalǵan) kıińiz. Ystyq aýa raıynda balalarǵa erekshe nazar aýdaryp, saq bolyńyz.
Qazir – jazǵy demalys kezeńi. Osyǵan baılanysty turǵyndardyń tabıǵat aıasyna shyǵý faktileri úrdis alýda. Tabıǵat aıasyna barǵan kezde mindetti túrde qarapaıym qaýipsizdik erejelerin saqtaý qajet. Tabıǵı órtterdiń oryn alýynyń negizgi sebepteri – halyqtyń otty abaısyz paıdalanýy, sóndirilmegen temeki, alaý, janǵan sirińke, maıly nemese tozyǵy jetken shúberek, shyny bótelke, kólik quralynyń sóndirgishinen ushqyny, qurǵaq shóptiń jaǵý, naızaǵaı.
Sondaı-aq qyzmet babyndaǵy adamdardyń da saqtyq sharalaryn qatań ustanǵany jón. Keńsege daladan ystyqtap, terlep kirgen boıda kondısıoner astyna otyrýǵa bolmaıdy. Bul radıkýlıt pen pnevmonııaǵa shaldyǵý qaýpin arttyrady. Kún qanshalyqty ystyq bolsa da, kondısıonerdi 18 gradýstan tómen túsirmeý kerek. Dala men ǵımarat ishindegi temperatýranyń aıyrmashylyǵy 10 gradýstan aspaýy tıis. Sondaı-aq kondısıoner jumys istep turǵan bólmede eki saǵattan artyq otyrýǵa bolmaıtynyn esten shyǵarmaǵan durys. Úıde de, keńsede de aýanyń qurǵap ketýinen saqtaný kerek. Ol úshin bir ydysqa sý quıyp, betin ashyq qaldyrýǵa bolady.
Kóptegen qala turǵyny kún ystyq kezde qaladaǵy sýburqaqtyń mańaıyn panalaýǵa qumar. Tipti kishkentaı balalardyń sýburqaqqa shomylyp júretinin de baıqaýǵa bolady. Mamandar munyń durys emes ekenin aıtady. Sebebi sýburqaqtaǵy sýda vırýstar, adam úshin zııandy mıkroorganızm kóp bolady. Sonymen qatar burqaqtarǵa sýǵa túskende dızenterııany, ishek ınfeksııalaryn jáne A gepatıtin juqtyrý qaýpi joǵary. Sondaı-aq ondaǵy sý tuıyq júıede aınalǵandyqtan, jan-janýarlardan qalǵan gelmınt jumyrtqalarynyń juǵýyna sebep bolýy múmkin.
Ǵalymdar aldaǵy ýaqytta ǵalamsharda adam tózgisiz ystyq bolatynyn málimdep otyr. Olardyń aıtýynsha, Jer ǵalamsharynda klımat shamaly jylynǵannyń ózinde onyń arty temperatýranyń barynsha joǵary kóterilýine alyp keledi. Aıtalyq, jaqynda Kanadanyń Lıtton aýylynda 49,6 gradýstyq ystyq boldy. Ǵalymdar mundaı ystyq myń jylda bir ret qaıtalanatynyn aıtady. Buǵan qosa, jahandyq jylyný da jaǵdaıdy qıyndata túsedi. «Klımattyń jylynýy ekstremaldy aptap ystyqtyń kelýine áser etti. Biz mundaı ystyq tek aldaǵy ýaqytta bolady dep oılaǵan edik», deıdi Oksford ýnıversıtetiniń ǵalymy Frederıke Otto. Nıderlandylyq zertteýshi Sıýke Fılıpptiń pikirinshe, endi mundaı aptap ystyq jıi qaıtalanady. Al eger planetanyń temperatýrasy 2040 jylǵa qaraı taǵy eki gradýsqa kóterilse, onda álemde alapat órt pen túrli zilzala kóptep oryn alýy múmkin.
Aptap ystyq qashanda, qaı jaǵynan da – úlken syn. Sondyqtan odan buqara bop saqtanǵan jón.