Kóp til bilý ultty satý emes, biraq... Keshirip qoıyńyz, basymyzǵa kıgenimiz – bórik pen tymaq, kózimizdi ashqaly kórgenimiz – taý men qum, baqqanymyz – qoı men jylqy, mingenimiz – at, qazaqqa qalaǵa sińisý qysta qarbyz ekkenmen birdeı bolǵan joq pa? Jo-joq qalaǵa sińisý emes, qalaı túsindirsek eken, órkenıet kóshine ilesýge degen durys shyǵar. Al órkenıettiń oshaǵy sol qalanyń qaq ortasynda emes pe? Qonyshynda gazeti, qolynda aırany, aldynda otary, qyr kezgen qazaq balasy dúnıeni ana tiliniń deńgeıinde qabyldamaı qaıtsin? Ony árkim ózi biledige salsaq, taǵy da álemge attyń ústinen qaraımyz-aý... Al keshe Ilon Mask Marsty baǵyndyrdy.
Qalaǵa qyrbaılaǵan soń, anany bir, mynany bir kóresiz de, kóshten qalyp qoıǵanyńyzdy ańdaısyz. Ishteı kóńilińizdi áldene kemiredi. О́z-ózińizdi qamshylaısyz. Qalaı da qataryńyzdy qýyp jetý kerek. Ol úshin dúnıede oqý men toqýdan basqa sharǵy joqtaı kórinedi sosyn. Ádettegideı gazet-jýrnal, tom-tom kitap, kúndelikti sabaq tártibi mezgil josparyńyzdyń merekesine aınalady. Birte-birte ishki baǵańyzdy bile bastaısyz. Qudaımen de sol arqyly úndesýińiz múmkin. Ol bolmady ma, siz de joqsyz ómirde. Kópke ilesińiz, júıege jaǵyńyz, basshy bolyńyz, bári bir joqsyz degen sóz. Kúneltip qana ótesiz. «Malda da bar jan men tán» deıdi mundaı da alyp Abaı. Dáýlet qurap, baıı berińiz. Báribir dúnıe baıansyz. Zaman turlaýsyz. Abaıdyń osy taqilettes sózi bar-dy. Mal-múlkińiz balańyzǵa máńgi mura bolaryna kim kepildik bere alady degen syńaıda. Al, bolmys pen týmys týraly áńgime bólek. Ekeýi de tilde saqtalady.
Alǵashqysy aldúzik aqyn Qadyr Myrzalıevtiń «ózge tildiń bárin bil» fılosofııasy. Bul órkenıet damýynyń basty kredosy. Aldymen áńgimeni osy jaıynda órbitsek.
Ne kerek, «ymdy túsinbegen – dymdy túsinbeıdi» degendi biz emes, osy kemeńger eldiń ózi aıtqan. Búginde bul tirkesti «tildi bilmegen – dymdy bilmeıdi» dep túbegeıli ózgertpesek te, tóteleýge bolatyn sııaqty. Ym arǵy jaǵy, til bergi jaǵy emes pe? Tar maǵynasynda qaraǵanda, til – qarym-qatynas, baılanys quraly desek, úlken maǵynasynda til degen – tutastyq, til – tatýlyq pen týystyq, birlik pen bereke, taǵysyn taǵy tarqatyp aıta berer edik.
Ulttyq quryltaıda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev: «Álem halyqtarynyń jaqsy qasıetterin boıǵa sińirip, ozyq úrdisterin úırený úshin til bilý qajet. Babalarymyz «Jeti jurttyń tilin bil, jeti túrli ilim bil» dep aıtqan. Shyn máninde, jastar neshe til bilse, aldynan sonsha eldiń esigi aıqara ashylady. Bul týǵan elińniń múddesine qyzmet etý úshin qajet», dedi. Iаkı, álemdi taný men rýhanı jańǵyrýdyń basty ózegi – til degen sóz. Rýhanı kemeldený de, jańarý da tilden bastalady. Jazý-syzý, soǵan qurylǵan latyn grafıkasy da sony tórkindep turǵan joq pa?
Bizdiń «Ulttyq kod» degenimiz – lıro-epostyq batyrlar jyrynan bastap, Asan qaıǵy men Qaztýǵan, Buqar jyraýlar, Qazybek, Tóle, Áıteke bıler men Abaı, Maǵjan, Qasymnyń aıtqandary. Al, ana tilin bilmeıtinder mundaı alyptar sózin qalaı túsinip, zerdelemekshi? Ana tilińdi bilmeıdi ekensiń – «Ulttyq kodtyń» aýyly alys. Mesheý kúıi qalasyń. О́z ana tilińde jazyp-syzyp, oqı almasań oǵan múlde jolaı almaısyń! Latyn grafıkasyna ótýdiń syry – sonda. О́zindik ereksheligi bar damyǵan qoǵam qurý úshin sol ulttyń tili de eski keleńsizdikterden arylyp, jańa múmkindikterge jol ashýy kerek. Jáne óz tilińdi bilý – azdyq etedi. «Úsh tuǵyrly til» saıasaty elimizde erteden bar. Ony bizdiń «Ulttyq kodymyzdy» saqtaýshylardyń ózi ertede aıtyp ketken. Shákerim Qudaıberdiuly babamyz:
«Jasymnan jetik bildim túrik tilin,
Sol tilge aýdarylǵan búkil bilim» dep ósti.
Basqa tildi bilý – ózgeniń artyqshylyǵyn alyp, órkenıetke jol ashý ekenin sol kezdiń ózinde kórsetip ketipti. Sondyqtan, til bilgenniń artyqshylyǵy kóp.
Rýhanı jańǵyrý – qur kóz qylyp, mádenı shara ótkizý emes, sanaǵa silkinis jasap, rýhanı izgilikke jol ashý. Oblystyq, respýblıkalyq deńgeıde onsyz da ótip jatatyn aǵymdyq dúnıelerdiń bárin osy «Rýhanı jańǵyrý» aıasyna telip jibererdeı jalǵan uran men jappaı naýqanshyldyq emes. Qazaq álipbıin latyn grafıkasyna kóshirý úlken istiń basy. Aldaǵy ýaqytta oıdaǵydaı kezeń-kezeńimen oryndalyp, júzege asyp ketse, jańǵyrýdyń basty nátıjesin sonda kóremiz.
Endi máseleniń arǵy betine qarasaq. «Degenmen, eń aldymen, jastarymyz ana tilin – qazaq tilin bilýi kerek». Bul da Memleket basshysynyń sózi. Taıaqtyń eki ushy bar degendeı, bilim qýǵan jastyń ana tilinen attap ketýge haqysy joq. Bul tusta Qadyr aqynnyń «óz tilińdi qurmette» fılosofııasy oıǵa oralady. Nege muny jiktep, saralap otyrmyz, sebebi qalany meńgerý asyqqan qazaqtyń derti osy bolyp otyr. Sútpen sińgen ana tili aýylda qalyp ketedi. Janymyzǵa batatyny sol. Endi aqyn óleńiniń ekinshi tarmaǵynan taǵan tartsaq.
Sonymen, alǵash órkenıet kóshine ilesip, qalalyq bolý úshin osy qoǵamnyń ádetine basqan kúnder de az bolǵan joq. Qala qazaǵynyń shatty-butty tili, kerek jerinde kisimsip qalý, taǵysyn taǵy. Negizgisi til ǵoı. Oryssha múltiksiz sóıleýge tyrysý. Qazir qarap otyrsam, ol da óz bolmysyńa, tabıǵatyńa qastandyq jasaǵanmen birdeı jaǵdaı, tipti, baryp turǵan satqyndyq eken. Myqty bolsań, ony óz tilińde sóılete bil. Ol saǵan uqsaǵysy kelsin. О́zinde eshteńe joqtar ǵana eliktegish keledi. Másele mynada, kóp til bil, biraq ony qaı kezde qoldaný kerektigin de bilgenin abzal.
Til – ulttyń jan-júregi, basty qadir-qasıeti. О́z aldyna órkenıet týdyratyn da, ekonomıka jasaıtyn da ulttyń tili eken. Máselen, bireýge ol túsinetin basqa tilde sóıleseń, sanasyna áser etetin kórinedi. Al, ana tilinde ún qatsań, áserdi júregine alatyny dáleldengen. Sonda eń áýelgi dúnıe tilde degen sóz. Memlekettik sana men tý sodan keıin baryp boı kóterse kerek. Demek, týǵan ana tiliń óz bıiginde turmasa, ústemdik qurýy tıis Otanynda ógeıdiń kúıin keship jatsa, ulttyń upaıy túgendelmeıdi. Sen eń negizgi qadir-qasıetińdi óz qolyńmen jyǵyp berip otyrǵan soń, basqasy qalaı ońady?
Ulttyq órkenıet áýeli tilge qurmetten týady. Memlekettik til úshin ár qazaq jaýapkershilikti óz moınyna almaıynsha, is ońalmaıdy. Basqa etnostardy bylaı qoıǵanda, ár qazaq ana tilinde sóılep, qazaq bolýǵa talpynsa, istiń basy – sol. Sonda bári birte-birte ornyna kele bastaıdy. Muny bizge A.Baıtursynuly atyndaǵy til bilimi ınstıtýtynyń dırektory Anar Muratqyzy aıtqan edi. «Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin nemister ózderin nemis deýge uıalǵan. Nemis sózi fashıst dep estiletindeı qabyldanǵan da, ózderin jek kórip ketken. Sonda olardyń oqymystylary «shetelden kelip jatqan uǵym-túsinik ataýlyny nemisshe atamaı, aǵylshynsha ataı berińder» degen. Aǵylshynsha jaza bastaǵan. Nátıjesinde nemis termınologııasynyń basym kópshiligi aǵylshyn sózimen tolyqqan. Sóıtse, nemis ekonomıkasy quldyraǵan ústine quldyraı bergen. Berekesizdik beleń alǵan elde. Oılana kele, nemistiń tiltanýshy ǵalymdary «termınologııamyzdy qaıtadan ulttyq tilimizge aýdaryp, barlyǵyn nemis tilinde jasaý kerek» degen másele kótergen. Aqyrynda, nemister osyndaı áreketke barǵanda, turalaǵan ekonomıkasy aıaǵynan tik turyp, órkendep shyǵa keledi. Sol kezden bastap álemdik ekonomıkada «lıngva ekonomıka» degen sala ornyqqan. Ony qalyptastyrǵan da nemister. «Lıngva ekonomıka» teorııasynyń formýlasy bylaı: «Tili damyǵan ulttyń ekonomıkasy damıdy. Damyǵan ekonomıka tildi kúsheıtedi», deıdi til janashyry. Bul nemisti nemis etken qaǵıda bolsa, qazaqty tolyq qazaq etetinde osyndaı qundylyqtar aýadaı qajet sekildi.
Nege deısiz ǵoı!? Kezinde bul úrdisti Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin japondyqtar da júrgizgen eken. Al, osy nemis pen japonnyń ulttyq ar-namysy men memlekettik rámizderi qorlandy degendi estigenderińiz bar ma?! Joq, ataı kórmeńiz. Ult bolyp qalý úshin osyndaı qareketke barsaq qatelespesimiz anyq. Kóp til bilińiz, biraq ana tilińizde sóıleýge arlańbańyzshy!